...ماسەلە كوتەرەدى
قول ۇشىن سوزسا دەيمىز
سەمەي قالاسىنا قاراستى ابىرالى وڭىرىندە اۋىل تۇرعىندارىنا قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان 4 كىتاپحانا بار. ول كىتاپحانالار «قاينار ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانا جۇيەسى» كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قۇرامىنا كىرەدى. بۇلار – اۋىل كىتاپحانالارى. بۇگىندە بۇل كىتاپحانالار زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. جۇيەلى جۇمىس تاسىلدەرى قالىپتاسىپ, كۇن تالابىنا ساي قىزمەت اتقارۋدا. ۇزدىك جەتىستىكتەرى دە اتاۋسىز قالعان ەمەس. 2014 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ «كىتاپحانا ءىسى» اتالىمىنىڭ يەگەرى اتاندى.
سوڭعى ۋاقىتتارى حالىققا مادەني قىزمەت كورسەتىپ وتىرعان وسى مەكەمەنى جاۋىپ, 300 شاقىرىم الىستاعى سەمەي قالاسىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحاناسىنا قوسپاق دەگەن اڭگىمە شىعىپ, سارى ۋايىمعا سالىنىپ جۇرگەن جايىمىز بار. كەزىندە وسىنداي اسىعىس ويلاستىرىلعان شارانىڭ كەسىرىنەن وڭىردەگى ەكى اۋىلدىڭ – تاڭات جانە اينابۇلاق كىتاپحانالارى مەكتەپ كىتاپحانالارىنا قوسىلىپ, سوڭىنان جابىلىپ تىندى. بۇل وڭتايلاندىرۋ دا سول شارانىڭ كەبىن كيمەي مە؟ وتپەلى قارجى قيىندىقتارىن اۋىلدارداعى مادەنيەت وشاقتارىن وڭتايلاندىرۋمەن نە ۇتپاقپىز؟ ەرتەڭ اۋىلدارداعى كىتاپحانالار جابىلىپ قالسا, ولاردى بولاشاقتا قايتا قالپىنا كەلتىرە الامىز با؟ سەمەي مەن وسكەمەندەگى مادەنيەت سالاسىنىڭ باسشىلارى وسى ماسەلەنىڭ وڭدى شەشىلۋىنە قول ۇشىن سوزسا دەيمىز.
تۇرار احمەتوۆ
شىعىس قازاقستان وبلىسى, قاينار اۋىلى
...جاقسىلىعىن جەتكىزەدى
ايتۋار بي تۇعىرىنا قوندى
قازاقتىڭ ايتۋلى بيلەرىنىڭ ءبىرى – ايتۋار بي ۇسەن ۇلىنىڭ اتىراۋ-يندەر تاس جولىنىڭ بويىندا ەسكەرتكىشى اشىلدى.
ايتۋار ءبيدىڭ اتا-تەگى – ون ەكى اتا باي ۇلى بەرىشتىڭ سەبەك ءبولىمىنىڭ سارى اتاسىنان تارايدى. ايتۋار بي بايماعامبەت سۇلتان زامانىندا كەڭەسشى قىزمەتىن اتقارعان. اتىراۋ وبلىسى, ماحامبەت اۋدانى, ورتاقشىل اۋىلىنان سولتۇستىك-شىعىسقا قاراي ورنالاسقان «التىن» قورىمىندا جەرلەنگەن. 1836-1838 جىلدارى يساتاي-ماحامبەت كوتەرىلىسىنىڭ قىم-قيعاش كەزەڭى – جايىق وزەنىنەن وتەر ساتىندە قول ۇشىن بەرگەن. بۇل دەرەكتەر ىعىلمان شورەك ۇلىنىڭ «يساتاي-ماحامبەت» داستانىندا كورىنىس تابادى.
ادىلبەك ومىرزاقوۆ
اتىراۋ
...ۇسىنىس جاسايدى
ماڭدايشالاردى بىرىزدەندىرۋ كەرەك
جەر-سۋ اتاۋلارىن لاتىن نەگىزدى جاڭا قازاق الىپبيىنە كوشىرەتىن كەزەڭ دە تاياپ قالدى. وسى ءىستى جىلدامداتىپ جۇزەگە اسىرىپ وتىرعان جەرلەر دە بار. رەسپۋبليكا ايماعىندا تەك قالا ماڭى ەمەس, وبلىس, اۋدان كولەمىندە دە اتاۋلاردى لاتىنشا بەرىپ وتىرعان جەرلەر جەتكىلىكتى. سولاردىڭ ءبىرى – الماتى وبلىسىنا قاراستى كەگەن اۋدانىنان جاقىن ۋاقىتتا ءبولىنىپ شىققان رايىمبەك اۋدانىنىڭ قاقپاق اۋىلى. اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىنە كەرەمەت جازۋ جازىلعان, كوز تارتارلىقتاي ادەمى. ال ەندى اۋىلدان شىققان كەزدەگى تۇسىنا «ساپارىڭىز ءساتتى بولسىن!» دەپ جازىلىپتى. بۇل جازۋدىڭ لاتىننىڭ ەكىنشى رەت ۇسىنىلعان اپوستروفتى نۇسقاسى نەگىزىندە جازىلعاندىعىن كورىپ وتىرمىز. وسىنى كۇندە كورىپ جۇرگەن حالىق لاتىن نەگىزدى قازاق ءالىپبيى وسى ەكەن دەپ قابىلداۋى ءسوزسىز. ياعني, حالىقتى ءوز قولىمىزبەن ساۋاتسىزدىققا يتەرمەلەپ جاتىرمىز.
جالپى العاندا, ونوماستيكالىق اتاۋلار جازىلاتىن ماڭدايشالاردى بىرىزدەندىرۋ كەرەك. ولاي بولماعان جاعدايدا ەكى جۇمىس جاسارىمىز انىق. ماڭدايشا جازۋلارىن اركىم ءوز بىلگەنىنشە جازىپ جاتىر. لاتىن نەگىزدى جاڭا قازاق ءالىپبيىنىڭ ەملە-ەرەجەسى بەكىتىلمەي تۇرىپ, ماڭدايشا جازۋلارىنىڭ مىناۋ دۇرىس دەگەن نۇسقاسىن ۇسىنا المايمىز. وسى ماسەلەنى شەشۋىمىز كەرەك.
دانا پاشان,
ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى
ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
...وي قوزعايدى
جۇمىلىپ ءجۇرىپ باعانى كوتەرتپەيدى ەكەن
ءبىز جاقتان ەكى جىگىت دەمالىسىندا شىمكەنتتەگى جۇمىستاسىنا قىدىرىپ بارماي ما؟! جازدى كۇنى بولسا كەرەك, بارعان كۇنى قوناقتارىن بارىنشا كۇتىپ, جاعدايلارىن جاساعان ەكەن. كەلەسى كۇنى ءتۇس قايتا ءۇي يەسى: «جىگىتتەر, كولىگىمدى جۋىپ كەلۋىم كەرەك ەدى, بىرگە بارايىق, سوسىن قايتىپ كەلىپ جۋىنىپ-شايىنىپ, كەشكى شىمكەنتتى كورسەتەمىن» دەپتى. «قوناق قويدان جۋاس», نە كەرەك, قاتار تۇرعان ەكى كولىك جۋاتىن ورىنعا كەلسە, بىرەۋى 600 تەڭگەدەن, ەكىنشىسى 500 تەڭگەدەن, 600 تەڭگەلىكتە كەزەكتە 1 عانا كولىك تۇرسا, 500 تەڭگەلىكتە 4 كولىك تۇرعان ەكەن. شىمكەنتتىك بارىپ 500 تەڭگەلىككە 4 كولىكتەن كەيىن كەزەك الىپتى. سوسىن: «جىگىتتەر, انا جەردە سىرا بار, كاۋاپ بار, تاپسىرىس بەرە بەرىڭدەر, مەن ارتتارىڭنان بارامىن» دەپ قالا بەرىپتى. اتىراۋلىق ەكەۋ سىرا ءىشىپ, كاۋاپ جەپ وتىرىپ شىمكەنتتىك جىگىتتىڭ الگى قىلىعىنا تۇسىنبەي الەك بولادى... «جۇمىسى تشو-دا, ايىنا تەڭگەمەن ەمەس, دوللارمەن ايلىق الادى, نەگە 100 تەڭگە ءۇشىن سونشاما ۋاقىتىن جوعالتادى؟!»... ءبىر زاماندا كولىگىن جۋعىزىپ كەلگەن جۇمىستاستارىنا كوكەيلەرىندە تۇرعان الگى سۇراقتارىن قويماي ما؟! سوندا شىمكەنتتىك: «ول بىلاي. اڭگىمە 100 تەڭگەدە ەمەس, اڭگىمە باعانى كوتەرمەۋدە. مىسالى, مەن 600 تەڭگەگە كولىگىمدى جۋعىزىپ كەتە بەرسەم ەشكىم ەشتەڭە دەمەيدى, بىراق ءسال دە بولسا قىمبات سالوننىڭ ساۋداسىن جۇرگىزگەن بولار ەدىم. ەگەر ولاردىڭ ساۋداسى جۇرە باستاسا, ولار كوپ ۇزاماي باعاسىن كوتەرەدى, سوسىن كولىك جۋعىزۋ 600 تەڭگەدەن 700 تەڭگەگە كوتەرىلەدى. ال ودان قالعىسى كەلمەگەن 500 تەڭگەلىك كورشى سالون 600 تەڭگە كىلار ەدى. قىسقاشا وسىلاي» دەپتى. مىنە شىمكەنتتىكتەر جۇمىلىپ ءجۇرىپ وزدەرىندەگى باعانى وسىلاي كوتەرتپەيدى ەكەن. قىسقاسى, ءبىز سياقتى شاشپالارعا ويلاناتىن جايت.
بەركىن سادىقوۆ
...قۋانىشىن بولىسەدى
جارىستان جۇلدەمەن ورالدى
ماڭعىستاۋ اۋدانىنىڭ تۇششىبەك اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ايشۋاق تايمانوۆ استانادا وتكەن كۇنتۋعان توقتىباي ۇلى اتىنداعى حالىقارالىق تۋرنيرگە قاتىسىپ, قۇسبەگىلىكتىڭ ناعىز قاس شەبەرلەرى مەن الەمنىڭ 10-عا جۋىق مەملەكەتىنىڭ مىقتى ماماندارى قاتىسقان جارىستا «بايراق» اتتى بۇركىتى مەن «جەبە» اتتى يتەلگىسىن قاتار جارىسقا قوسىپ جۇلدەمەن ورالدى. ياعني, قازاقتىڭ قاسيەتتى قۇسى يتەلگىلەر جارىسىنان بايقاۋدا جۇلدەلى I ورىن, ال بۇركىتشىلەر سايىسىندا جۇلدەلى III ورىنعا يە بولدى.
زور قۋانىشتى ءساتتى پايدالانا وتىرىپ, ايشۋاق زامانداسىمىزعا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ودان ءارى دامىتىپ, ۇلىقتاي بەرۋىنە تىلەكتەسپىز.
اللابەرگەن قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى
