ءۇش عاسىرعا ساپارعا شاقىرعان ابەكەڭنىڭ كىتاپتارىن قىزىعا وقىدىم.
كوز الدىمنان قازاق دالاسىنىڭ جان جابىقتىرار تراگەدياسى ءوتىپ جاتتى.
سۇراۋسىز قالعان قاندى وقيعالار جەلىسى جۇرەكتە بەرىش بولىپ قاتىپ قالعان كەك پەن نامىستى تاعى ءبىر ءتۇرتىپ وياتىپ كەتكەندەي.
نازالى جۇرەك تىنشي الماي, وتكەننىڭ كومەسكى ەلەستەرى اۋرە-سارساڭعا سالدى.
«تالاۋعا تۇسكەن قازاق حالقىنىڭ تاعدىرى ازاعا تولى-اۋ», دەپ كۇرسىندىم.
بىراق ول جانعا جۇبانىش بولا المايتىنى بەلگىلى ەدى.
نوعايسىبىردە ءسىبىر جازۋشىلارىنىڭ سەزى وتكەن كۇننىڭ كەشىندە, وڭاشا قالعان ساتىمىزدە ورىستىڭ حح عاسىرداعى ەڭ كورنەكتى, شىنشىل جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ۆيكتور استافەۆ ادەبيەت جونىندە ايتىپ وتىرعان اڭگىمەسىن كۇرت ءۇزىپ: «وسى مەن سوڭعى كەزدە تىم ءجيى ويلايتىن بولىپ ءجۇرمىن. سوعىستى... سوعىستان سوڭعى جىلداردى... بايقالدى. سەندەردىڭ ەلدەرىڭدەگى تىڭ جەرلەردى يگەرۋدى, كەشەگى بام-دى... – ءسال بوگەلىپ بارىپ – مەن قارتايعان بولسام كەرەك. ەرتەدە ءولىپ كەتكەن انام تۇسىمە ءجيى كىرەدى. مەنى شاقىرادى, بىلەم... سوعىس تۋرالى ءبىز كوپ جازدىق. ونىڭ ىشىندە جاقسىسى دا, جامانى دا جەتەرلىك. تىپتەن سوعىس تۋرالى سوعىسقا بارماعاندار دا جازدى. جازعىشقا نە قىلماقسىڭ؟ جازۋشى رەتىندە وتان سوعىسىن, سول سوعىستا قانعا بوككەن كەڭەس سولداتىنىڭ شىن بەينەسىن تولىق اشىپ بەرە المادىق-اۋ دەپ قينالامىن. سوعىستى ءبىز ولگەن سولداتتاردىڭ سانىمەن جەڭدىك. سول مايدان دالاسىندا كورگەن قىرعىن دا قايتا-قايتا ويعا ورالا بەرەدى», دەپ ويلانىپ وتىرىپ قالىپ ەدى.
ءابجاپپار جىلقىشيەۆ − بەرليننىڭ تاس كوشەلەرىنە باتىل تابان تىرەگەن ەر جاۋىنگەر. ول كىسىنىڭ كىتاپتارى دا كەڭەس وداعى سولداتىنىڭ رۋحى قونعان كىتاپتار. سول كىتاپتاردىڭ قاي بەتىن اشىپ وقىساڭ دا شيەلەنىسكەن ادام تاعدىرىنا تاپ بولاسىڭ. جازۋشى بارىنشا شىندىقتى جازۋعا جانىن سالادى.
ول العاشقى كىتابى «ايتولقىندا» انىق اڭعارىلادى. تۇڭعىش شاعىن كىتاپقا ەنگەن ءار اڭگىمە ءومىردى تانىپ-بىلگەن, كورگەنى كوپ, ايتارى مول جازۋشىنىڭ ادەبيەت اياسىنا ۇزاققا كەلگەنىن اشىق تانىتقان.
«ايتولقىن» تازا ماحابباتقا تولى, ءمولدىر, شىنايى اڭگىمە. ءومىردىڭ وزىنەن سۋىرىپ الىپ, كىتاپ بەتىنە ەركىن قويا بەرگەندەي. كىتاپقا ەنگەن جەتى اڭگىمەنىڭ جەتەۋى دە ءومىر كورىنىستەرى. شۇرايلى ءتىل, ۇستامدى ستيل, ادام تاعدىرىن ءوز قالپىندا كورسەتۋگە ۇمتىلعان سۋرەتكەرلىك قازاق ادەبيەتىنە جاڭا ەسىمنىڭ كەلگەنىن ايان ەتكەن. ابەكەڭە ەشنارسەنى ويدان شىعارىپ كەرەگى جوق ەدى, ويتكەنى ول كىسىنىڭ, ءومىر سۇرلەۋى تالاي قوماقتى قالىڭ كىتاپتارعا سيۋجەت بولۋعا ابدەن جەتەرلىك بولاتىن.
ابەكەڭ ادەبيەتكە كەش كەلدى. العاشقى كىتابى ەلۋ التى جاسقا تولعانىندا عانا جارىق كورگەن.
ادەبيەتكە كەش كەلگەنىمەن ادەبيەت پەن ونەر كيەسى ابەكەڭنىڭ بويىنا تۋمىسىنان دارىعان. سول اسىل كيەنى ارداقتاي بىلگەن.
سول كيەنى كوزىنىڭ قاراشىعىنداي كورىپ جانىنا دا, جادىنا دا بەرىك ساقتاعان. بۇل اسقان ەرلىك ەدى. ابەكەڭدەي ارلى, جىگەرلى, مويىماس تۇلعاعا عانا ءتان قاسيەت بولاتىن.
ادەبيەتكە كەلگەن ادام سىي دامەتپەيدى. جازۋشى ءۇشىن سىي دامەتۋ − ابەستىك. ادەبيەتكە كەلگەن ادام ءوزىن قورشاعان ورتا − تابيعاتتىڭ, جەكە ادامداردىڭ, قوعامنىڭ بارلىق اۋىرتپاشىلىعىن جۇرەگى مەن جانىنان وتكىزۋى كەرەك. جازۋشى بيلىك جاعىندا ەمەس, ادام جاعىندا. ويتكەنى جازۋشى ادام جانىن زەرتتەيدى, ادام جانىنىڭ كوزگە كورىنبەيتىن تىلسىم سەزىمدەرىن قالت جىبەرمەي باعىپ وتىرادى, ادامدى ادام قىلىپ سۋرەتتەۋ ءۇشىن جازۋشى وسى ومىردە ءوز باسىن بايگەگە تىگەدى.
سابىرلى, ساباز قالپىنان ءبىر تانباعان ابەكەڭ دارىندى ادام. ماعان ابەكەڭنىڭ اتاق-داڭق قۋماعان تۋما دارىن بولعانى ىستىق, جانىما جاقىن.
«جانىڭدى, ارىڭدى سالىپ اتاق-داڭق قۋما, اتاق-داڭق سەنى ءوزى ىزدەپ تاپسىن. سوندا عانا ول ساعان ابىروي بولادى», دەيدى شىعىس دانالىعى. ەرىن سىيلاماعان ەلدىڭ ۇلى بولعان سوڭ بۇل ويدى ەرەكشە نىقتاپ ايتپاقپىن.
ءابجاپپار جىلقىشيەۆ − ومىردەگى ءوز باعاسىن جاقسى بىلگەن ادام. سونان دا ول كىسىنىڭ بويىندا داڭعازالىق, وركوكىرەكتىك اتىمەن جوق. قاراپايىم دا شىنايى. بويىندا ەشقانداي جاساندىلىقتىڭ دا ءىزى جوق. بۇل اسىل قاسيەتتەرى ول كىسىنىڭ پروزاسىنا دا ءتان.
ابەكەڭ بۇل دۇنيەنىڭ وپاسىزدىعىن دا جەتە تانىعان. ەش ۋاقىتتا سەيىلمەيتىن قالىڭ تۇمانداي بولعان ادام بويىنداعى ناداندىققا قارسى سۋرەتكەر رەتىندە ءسوز قوزعادى. قيمىل-ارەكەت جاسادى. جاۋىزدىق, ىشتارلىق, پاسىقتىق, جەرشىلدىك, رۋشىلدىق سياقتى تايپالىق سانا-سەزىمگە جۇرەگىنىڭ بار قۋاتىمەن قارسى تۇردى.
ادامنىڭ تەرەڭ ۇيقىدا جاتقان رۋحىن وياتپايىنشا ادامنىڭ تولىق ادام بولۋى ەكىتالاي. ويتكەنى ادامنىڭ دۇنيەلىك قۇندىلىقتارعا دەگەن قۇشتارلىعى وتە كۇشتى. جازۋشى ءۇنى, جازۋشى داۋىسى ادام بويىنداعى جاقسىلىقتى وياتۋعا, ادامنىڭ جانى مەن جۇرەگىنە ەستى ساۋلە قۇيۋعا باعىتتالعان قۋاتتى قۇرال. ءدال بۇگىنگى كۇندە قازاق ەلىندە جازۋشى ەڭبەگىن باعالاۋداعى كوزقاراس وزگەرتىلۋى ءتيىس. قازاق رۋحىن كوتەرەتىن تەك قانا قازاقتىڭ اقىن-جازۋشىلارى. كوركەم ءسوز ونەرىنەن اساتىن كۇش جوق. جازۋ-سىزۋ, كىتاپ بولماعان زامانداردا دا قازاق ءسوزدى قارۋ ەتكەن, دۇشپانىن سوزبەن توقتاتقان حالىق.
ءسوز قۋاتى ءبىزدىڭ قانىمىزدا. بۇگىنگى بيلىك باسىنداعىلار وسى جايدى تەرەڭ سەزىنىپ, تىڭ كوزقاراسپەن قاراۋلارى كەرەك-اق.
«بار ونەرى – ەلىكتەۋشىلىك ونەرىنە اينالعان ەل سورلى», − دەگەن دانا ءسوز بار. ءبىزدىڭ ەسترادا, كينو, تەاتر, سۋرەتشىلىك ونەرىمىزدە باتىس مادەنيەتىنە ەلىكتەۋشىلىك تىم باسىم. ادەبيەتتە دە سول قاۋىپتى تەندەنتسيا بار. وسى كۇندە وزدىگىمىزدەن ىزدەپ-تاپقان ەشنارسەمىز جوق, تەك بىرەۋدىڭ ىستەگەنىن قايتالاۋمەن الەكپىز. ول جايىندا باس اۋىرتىپ, ويلانىپ جاتقانىمىز دا شامالى.
اقيقاتشىل كوركەم ءسوز شەبەرى حالقىن نۇر مەن جارىققا تارتادى. ابەكەڭنىڭ پوۆەستەرىندەگى وسىنداي سونى ۇمتىلىستار ادامدى ومىرشەڭدىككە شاقىرادى. قىران قۇستى باپتاعانىنداي, ابەكەڭ وقىرماندارىن تەكتى سوزبەن, تىلەۋلەس جايساڭ كوڭىلمەن, ومىرگە دەگەن, تۋعان توپىراققا دەگەن شەكسىز ماحاببات سەزىمىمەن قاناتتاندىرادى. ەگەر ابەكەڭ جاس كۇنىنەن تەك ادەبيەتپەن قانا اينالىسقان بولسا, بۇگىن ءبىز قازاق ادەبيەتىنىڭ الىبىنا كەزدەسكەن بولار ەدىك دەپ ويلايمىن.
جازۋشىنىڭ ەڭ ۇلكەن ماقساتى − ارتىنا ءسوز قالدىرۋ. حالقىنا ەستى ءسوز باعىشتاۋ. «مەن دە بۇل ومىردە قوناق بولعانمىن. تىندىرعان ءىسىم مىنالار», دەپ تياناقتاپ ايتىپ كەتۋ اماناتى بار. ءوزىنىڭ جۇرەگىمەن, پەندەشىلىك تىرلىكپەن ارپالىسقا تۇسكەن جازۋشىنىڭ تاعدىرى − قيامەت دەسە بولادى.
جازۋشىنىڭ تىرلىگى − ەسەك تىرلىك قوي.
ەگەر ماعان اللا تاعالا تاعى دا ءبىر ءومىر بەرەر بولسا, ول ومىرىمدە تاعى دا جازۋشىلىقتى تاعدىر ەتىپ بۇيىرتقان بولسا, مەن ەكەۋىنەن دە باس تارتقان بولار ەدىم. ارينە, ەگەر ونداي تاڭداۋ مەنىڭ ەركىمدە بولسا...
«مەن كوردىم دۇنيە دەگەن ءيتتىڭ كوتىن» دەپ زارلاعان اباي بابامنىڭ ءسوزى ويعا ورالادى. بۇل تىرلىكتە تۇبەگەيلى بوستاندىقتىڭ جوقتىعى دا جاندى قينايدى. ءومىر بولعان سوڭ ونىڭ وكىنىشى دە قاتار جۇرەدى. سول وكىنىش كوڭىلدەن دە, ويدان دا كەتپەيدى. بۇل دا ءوز-وزىنە قاتال قارايتىن, ادال ادامداردىڭ جانكەشتىلىگىنەن تۋاتىن جاي.
شىڭعىس ايتماتوۆپەن اسىل اعامىز دۇنيەدەن وتەر الدىندا كەزدەسكەم. ويعا العان جوسپارلارى كوپ, سەكسەن جىلدىعىن وتكىزۋگە دايىندالىپ ءجۇر ەدى.
كەڭەس وداعى كەزىندە شىڭعىس ايتماتوۆتان اسقان جازۋشى بولعان جوق. حاس جازۋشىنىڭ ادامگەرشىلىگى, ادامعا دەگەن كوڭىل جىلىلىعى ەرەكشە ەدى. سول كەزدەسۋدە ايتقان ءبىر ءسوزى ەسىمدە قالىپتى. «تاياۋ كۇندەردە گەرمانياعا جۇرەمىن. سوڭعى جىلدارى ويىمنان كەتپەيتىن, ءتىپتى, كەيدە قاجىتاتىن تىنىمسىز ءبىر سۇراق بار. ول: «تۋعان ەلدىڭ قاسىرەتىن تۋرا, تولىق جازىپ جەتكىزە الدىق پا, جوق پا؟» دەگەن ساۋال. مەنى وسى وي قينايدى...», − دەدى.
وسى ءبىز ءدال ۆيكتور استافەۆ نەمەسە شىڭعىس ايتماتوۆ سياقتى جازۋشى رەتىندە جازعاندارىمىزعا اسقان جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, قينالدىق با؟..
قاراپ وتىرساڭ ۇلكەن ادامداردىڭ ماحابباتى دا, قايعىسى دا ۇلكەن-اۋ!..
ابەكەڭ سەكىلدى ءمارت قازاق جەر بەتىندەگى ءوز ميسسياسىن ادال, ءادىل ورىنداپ ءوتتى. ابەكەڭمەن كەزدەسۋ ماعان بۇيىرماپتى. بىراق, كىتاپتارىمەن وڭاشا سىرلاسۋىم جازۋشىنىڭ كوزىن كورمەسەم دە, ءوزىن كورگەندەي اسەر قالدىردى.
تاعدىر ماعان وسى سىيىن قيىپتى, ابەكەڭنىڭ ادەبي قاھارماندارىمەن جۇزدەسۋىم وي تولعاعان اۆتوردىڭ وزىمەن ەركىن وتىرىپ سىرلاسقانمەن تەڭ بولدى-اۋ دەپ ويلايمىن.
ابەكەڭ مەن شىرىنكۇل شەشەيدىڭ اراسىنداعى اسىل سەزىم جارتى عاسىردان سوڭ دا جارىعى سونبەي, ەرەكشە سىيلاسىمدى, بەرەكەلى بىرلىككە اينالىپ كەتە بارعانىنا سۇيسىنەسىز.
بۇل دا جەكە ادامداردىڭ تاعدىرى. قازاق حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن زوبالاڭ كەزىندە دە عارىشتىق, ادامگەرشىلىككە تولى ىستىق ماحاببات سەزىمىن ايالاپ, كىرشىكسىز الىپ ءوتۋ اركىمنىڭ قولىنان كەلە بەرمەگەن. بۇل − وتكەن ۇرپاقتان قالعان تازالىق, ادالدىق تاعلىمى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا قوعام الدىندا وتباسىن ساقتاۋ سياقتى كۇردەلى ماسەلە تۇر. بۇل ماسەلەنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن, ونىڭ شەشىمىنىڭ قانشالىقتى قيىن ەكەنىن, ونىڭ سەبەبى – ۇلتتىق سالت-داستۇرىمىزدەن ايىرىلا باستاۋىمىز ەكەنىن ءبىز ءالى دە جەتىك تۇسىنبەي كەلەمىز.
توزىمدىلىك, بەرىكتىك, جانكەشتىلىك, كەشىرىمدىلىك, كەڭدىك سياقتى حالقىمىزعا ءتان مىنەز-ق ۇلىقتىڭ قۇندىلىعىن باعالاپ, ونى جازۋ ەندى جاستاردىڭ ەنشىسىندە.
وقشاۋ تۇرعان ءسۇلۋتور شوقىسى قانداي سۇلۋ بولسا, ابەكەڭنىڭ جان سارايى دا سونداي سۇلۋ. توسىنەن تەپسىنىپ كوز شىعىپ, بۇلاقتارى سايراپ جاتاتىن جەر جانناتى دا ءسۇلۋتور ەكەن. ابەكەڭ دۇنيەدەن وتكەن سوڭ شىرىنكۇل شەشەيدىڭ تۋعان جەرى سۇلۋتورمەن سىرلاسۋى, كوڭىل ءبولىسۋى قانداي تارتىمدى, قانداي تىلسىم سەزىمگە تولى. ءبىر ءپىرى ابەكەڭ كەتكەنىمەن, ءسۇلۋتورى ماڭگى قوس عاشىقتىڭ كيەلى بەسىگىندەي ساعىم قۇشاعىندا تەربەلىپ تۇرعانى شىرىنكۇل شەشەيدىڭ جان دۇنيەسىنە قۋانىش, جۇرەگىنە سەنىم ۇيالاتقان.
ءسۇلۋتور قازاقتىڭ كيەلى مەكەنى ەكەنىنە ابەكەڭ ءبىزدى سەندىردى. وعان ءوزى دە سەنگەن. ءسۇلۋتورىن جانىنداي جاقسى كورگەن. سونان دا ءسۇلۋتور تۋرالى ءسوز قوزعاسا ءوزى دە تەبىرەنەدى, ءبىزدى دە تەبىرەنتەدى.
تۋعان جەردىڭ كيەسى دارىعان ءابجاپپار جىلقىشيەۆ جان باقپاعان, ار باققان بابامىزعا اينالعان. قاسيەتتى ءسۇلۋتوردىڭ, ءبۇتىن وڭتۇستىك ولكەسىنىڭ سىرى مەن سىمباتىن كىتاپتارىنا سىيدىرىپ باعىپتى.
ەرەن ەڭبەك! ءالى جارىق كورمەگەن, ساراپتالماعان قولجازبالارى قانشاما!
اللا قالاسا, سول تۋىندىلارى دا جارىق كورەر. بىزدىكى جازۋشىنىڭ قۇندى ەڭبەكتەرى وقىرمانعا جەتسە دەگەن تىلەۋ عانا.
قالامىنىڭ ۇشى شىندىق پەن بوستاندىققا سۋارىلعان جازۋشى ازبايتىن ادەبي تۋىندىلارىن دۇنيەگە اكەلدى.
ءبىز ەندىگى تۇستا ءابجاپپار جىلقىشيەۆتىڭ ۋاقىت پەن كەڭىستىك اياسىندا قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ بىرىنە اينالىپ كەتىپ بارا جاتقانىنىڭ كۋاگەرىمىز.
ابەكەڭ سۇلۋتورىنەن ايىرىلعان.
ءسۇلۋتور ابەكەڭنەن ايىرىلعان.
ادام مەن تابيعاتتىڭ وسىنشا مەيىرلى ماحابباتىنا, بەرىك دوستىعىنا, اينىماس تۋىستىعىنا كۋا بولعان –
روللان سەيسەنباەۆ
