روماندا ەكولوگياعا ۇرىنىپ جاتقان تابيعاتتىڭ, ادام بالاسىنىڭ جاي-كۇيىن سۋرەتتەي وتىرىپ, جالپى ادامزاتتىڭ بولاشاق تاعدىرى تۋرالى پروبلەما كو- تەرىلگەن. وقيعا باس كەيىپكەر ەدىگەنىڭ تەمىرجولدا بىرگە ىستەيتىن دوسى قازانعاپتىڭ دۇنيەدەن وتۋىنەن ءورىس الادى. سۋىق حاباردى ەستىگەن ەدىگەنى كوپ ويلاندىرعان, تولعاندىرعان – قازانىڭ ءوزى عانا ەمەس, قازانعاپتاي ۇل دا, قىز دا وسىرگەن ارداگەر ازاماتتىڭ دەمى ۇزىلەر شاقتا جانىندا اۋزىنا سۋ تامىزىپ, باسىن سۇيەپ, بەتىن جابار جان بولماي, قاڭىراعان بوس ۇيدە جان تاپسىرۋى.
ەدىگەنىڭ ەش كەدەرگىگە قاراماي, ءوز دوسى قازانعاپتى انا-بەيىتكە جەتكىزۋدى ماقسات ەتۋى – ونىڭ ادامگەرشىلىك سانا-سەزىمىنىڭ تابيعي كورىنىسى. اۆتوردىڭ بەينەلەۋىندە ءومىردىڭ قازىعى – ەدىگەلەر. ولار ءۇشىن وتكەن تاريح, بۇگىنگى كۇن, بولاشاق – ءبىرتۇتاس. بۇلار – بىرىنەن-ءبىرى وربىگەن, ءبىرىنسىز-ءبىرى جوق دامۋ كەزەڭدەرى. ونى ۇزبەيتىن, ءومىر وتىن سوندىرمەيتىن, تاريحتى جالعاستىراتىن – وسى ەدىگە سەكىلدى بۇگىنگى كۇننىڭ ابزال جاندارى. قاراپايىم ەڭبەك ادامى ەدىگەنىڭ ءبىر كۇنى – عاسىرعا بەرگىسىز. ەدىگەنىڭ بەينەسى, ونىڭ باستان كەشىرگەن وقيعالاردى ەسكە الۋى ارقىلى سۋرەتكەر وتكەندى, بۇگىندى, بولاشاقتى ءبىرتۇتاس كۇيىندە بەرە العان. ۇلتتىق سانا-سەزىمى جوعارى باس كەيىپكەر ناعىز گۋمانيست, ادامگەرشىلىگى بيىك ازامات بەينەسىندە كورىنەدى. جازۋشىنىڭ ويىنشا, ادامزات قوعامىن ادام رەتىندە ساقتاپ تۇرعان – ەدىگەلەر. روماندا ەدىگەگە قاراما-قارسى سومدالعان بەينە – قازانعاپتىڭ جالعىز ۇلى ءسابيتجان. ءسابيتجان – رۋحاني ماڭگۇرت جان.
ماڭگۇرت ۇعىمىن الپىسىنشى جىلدارى كوركەم ادەبيەتتە ءبىرىنشى بولىپ بەينەلەگەن – بەلگىلى قازاق جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ. ءابىشتىڭ ماڭگۇرتى – ماڭعىستاۋداعى كورشى جاتقان ەكى ەل قازاقتار مەن تۇرىكمەندەر اراسىنداعى شاپقىنشىلىقتار كەزىندەگى قازاق تۇتقىندار. قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردىڭ الدىمەن شاشىن تىقىرلاپ الىپ, سول جالتىر باسقا اق تايلاقتىڭ جاس تەرىسىن شەشىلمەستەي ەتىپ, كيگىزەدى.
ال ش.ايتماتوۆ «ماڭگۇرت» ۇعىمىنا مۇلدەم جاڭاشا قىرىنان كەلگەن. شىڭعىستىڭ – ماڭگۇرتتەرى ءابىشتىڭ ماڭگۇرتتەرى سياقتى ءماڭ, ەسۋاس, اقىلى كەم ەمەس, كەرىسىنشە, بۇل ومىردە بىلمەيتىن بالەسى, وقىماعان نارسەسى جوق, بىراق دۇنيەتانىمى باسقا, ءوزىن وزگەلەردەن, ءوز ۇلتىنان جوعارى قويىپ, ارتىق سانايتىندار, ءوز ۇلتىنان جەرىنگەندەر. وعان قاۋىپتى قوعامدىق قۇبىلىس رەتىندە ەرەكشە ءمان بەرىپ, كۇللى ادامزات بالاسىن شوشىندىراتىن, رۋحاني دامۋىنا توسقاۋىل بولاتىن الاپات كۇش رەتىندە تانىتتى. ءابىشتىڭ ەسى دۇرىس ەمەس تۇتقىن ماڭگۇرتى اتا-باباسىن بىلە تۇرا بىلگىسى كەلمەيتىن, كەشەگىسى مەن بۇگىنگىسى, بولاشاعى تۋرالى ويلانبايتىن, ويلانسا دا بىلگىسى كەلمەيتىن, مەنسىنبەيتىن رۋحاني ماڭگۇرتتىك جانىندا – اينالايىن. «كۇيشىدەگى» ماڭگۇرتتەر بىرىنشىدەن, ساناۋلى عانا (التاۋ), ەكىنشىدەن, ولاردى كۇشتەپ ماڭگۇرت قىلسا, ۇشىنشىدەن, ماڭگۇرتتىكتەن ماڭگۇرتتەردىڭ وزدەرى عانا زارداپ شەگەدى. ال قىرعىز جازۋشىسىنىڭ شىعارماسىندا ماڭگۇرتتىكتىڭ كورىنىسى جيىلەي باستاپ, زاردابى ونىڭ وزىنە عانا ەمەس, وزگەلەرگە, قوعامعا ءتيىپ, بولاشاققا قاۋىپ توندىرە باستاعاندىعى بەينەلەنەدى. ەڭ باستىسى, جاڭا زاماننىڭ رۋحاني ماڭگۇرتتەرى قوعامنىڭ ءوز ىشىندە پايدا بولىپ, ءوسىپ-ونۋدە. ءبىر قىزىعى, حالىق ءوزىن ورگە سۇيرەيتىن ۇلت كوشباسشىلارىن دايىنداۋمەن بىرگە سول قوعامنىڭ ۇلتتىق دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن ماڭگۇرتتەردى دە شىعارىپ جاتىر.
روماندا ءسابيتجاننان باسقا كەيىپكەرلەردىڭ ءىس-قيمىلدارىنان دا ماڭگۇرتتىكتىڭ بەلگىلەرىن بايقاۋعا بولادى ءوز قارا باستارىنىڭ قامىن كۇيتتەيتىن كەيبىرەۋلەر روماننىڭ ءار جەرىندە شاڭ بەرىپ وتىرادى. قازانعاپتىڭ قازاسىن ەستىگەن ديسپەتچەر شايمەردەن كوڭىل ايتۋدىڭ ىرىمىن جاسايدى. بۇنىڭ كوڭىل ايتقان ءتۇرىن كورىپ, ەدىگە قاتتى ناليدى: ء«اي, ميسىز حايۋان-اي, – دەدى ىشىنەن – قازا جونىندە دۇرىس ايتا المايدى».
شايمەردەن – ولىكتى سىيلاۋدىڭ نە ەكەنىن بىلمەيتىن ماڭگۇرت. جۇمىسىن اۋىستىرۋدى سۇراعان ەدىگەگە «وۋ, اينالايىن, ەدەكە, سەن الگى نەتىپ, مەنىڭ باسىمدى قاتىرما نەتىپ. ولسە – ءولدى, نەتىپ. مەنىڭ سەنى الماستىرا قوياتىن ادامدارىم جوق. ولىكتىڭ جانىندا نەتىپ وتىرامىن دەگەنىڭ نە, ەدەكە؟ سەن جانىندا وتىرعاننان ولگەن ادام تىرىلمەيدى عوي, دەپ ويلايمىن, نەتىپ...» (18-بەت).
ديسپەتچەر شايمەردەن, ۇزىنتۇرا ەدىلباي, تاڭسىقباەۆ سەكىلدى بەزبۇيرەكتەرگە ەدىگە سىندى ەر بىلايشا ءۇن قاتادى: «بۇل جۇرت نە بولىپ بارادى. بۇلار ءۇشىن ولىمنەن باسقانىڭ ءبارى قادىرلى. بۇلار ءولىمدى سىيلاماسا, تىرشىلىكتىڭ قادىرىن قايدان ءبىلسىن. بۇلار قالاي, نە ءۇشىن ءومىر ءسۇرىپ ءجۇر ءوزى؟ ءومىردىڭ ءمانى نە سوندا بۇلار ءۇشىن؟». ەدىگەنىڭ «بۇل جۇرت نە بولىپ بارادى» دەگەن ءبىراۋىز ءسوزى كۇللى ادام بالاسىنا قاراي اعىنان جارىلا ايتىلىپ, بۇگىنگى قوعام تۋرالى ويلانۋعا شاقىرىپ تۇرعانداي.
ەدىگە – دوسىنا ادال. قازانعاپتىڭ ءوتىنىشى بويىنشا, ونى انا-بەيىتكە جەرلەمەكشى. ءسابيتجان وعان قارسى. قايداعى ءبىر ەرتەگى بەيىتكە اپارۋ – ول ءۇشىن اقىلعا سىيىمسىز. اكە وسيەتى ونى كوپ قيناي قويمادى. وسى ساتتە ەدىگەنىڭ كوز الدىنا اناسىن اتقان ماڭگۇرت ەلەستەيدى. ول ماڭگۇرتپەن ءسابيتجاننىڭ دۇنيەتانىمىن سالىستىرىپ, قاتتى قاپالانادى.
روماندا عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس پەن رۋحاني دامۋ اراسىنداعى قايشىلىق بارىنشا كوركەم كورىنگەن. ءبىلىم-عىلىمنىڭ جەتىستىكتەرى ادامزات بولاشاعىنا قىزمەت اتقارا باستادى. ادام بالاسى عاسىرلار بويى جيعان-تەرگەنىنىڭ, كورگەنىنىڭ, بىلگەنىنىڭ بارلىعىن تەك جاسامپازدىققا, گۋمانيستىك مۇراتتارعا ساي جۇمساسا, ماڭگۇرت تۋرالى ۇعىم دا, اڭىزدار دا بولماس ەدى. ءبىلىم مەن ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر الشاقتىعى بولماسا, ءسابيتجان سەكىلدى بوزوكپەلەر دە جەر باسىپ جۇرمەس ەدى.
جالپى, ماڭگۇرتتىك ەكى ءتۇرلى بولادى. ءبىرىنشىسى – جاۋگەرشىلىك زامانداعى ماڭگۇرتتىك. مۇندا ادامدى كۇشپەن, زورلىقپەن ادامي ويلاۋ-زەردەسىنەن ايىرىپ, جازالاپ, قۇلاقكەستى قۇل قىلادى. ەكىنشى ءبىر ءتۇرى – قازىرگى جاھاندانۋ زامانىنداعى رۋحاني ماڭگۇرتتىك. ءسابيتجان مەن اڭىزداعى ماڭگۇرت – وسىنىڭ ايعاعى. بىرىندە ماڭگۇرتتىك كۇشپەن ورىندالسا, ەكىنشىسى ايلا-امال ارقىلى حالىقتىڭ ءدىلىن, ءدىنىن, ءتىلىن ۇمىتتىرىپ, ناعىز ماڭگۇرتكە اينالدىرعان. ەكەۋىندە دە ماڭگۇرت وسىنى جۇزەگە اسىرىپ وتىرعاندارعا قۇل بولادى. ش.ايتماتوۆ ءوز زامانىنىڭ قىسپاعىنا قاراماستان, ءسوز قۇدىرەتىن تۇسىنەتىن حالقىنا ادامزات تاعدىرىنداعى اسا قاۋىپتى وزەكتى ماسەلەنى كوركەمدىكپەن جەتكىزە بىلگەن.
شىڭعىستىڭ «كاسساندرا تاڭباسى» جارىققا شىققاننان كەيىن رومان جايلى ايتىلعان ءتۇرلى كوزقاراستار ورتاعا ءتۇستى. شىعارمانى وتە جوعارى باعالاۋمەن بىرگە «وسى قالاي ەكەن» دەگەن باعىتتاعى پىكىرلەر دە كورىندى. سىني پىكىرلەر كوبىنە شىعارمانىڭ ۇلتتىق توپىراعىنىڭ جوقتىعى مەن كوتەرگەن ماسەلەسىنىڭ داۋلى ەكەندىگى توڭىرەگىندە ءوربىدى.
بىزدىڭشە, روماننىڭ مىقتىلىعى سول – ول قوعام الدىندا تۇرعان اسا ءزارۋ ماسەلەنى الدىن الا كوتەرە ءبىلىپ, وعان جۇرتشىلىقتى نازارىن اۋدارا ءبىلۋى. ادەبيەت – ونەر, ونەر مىندەتتى تۇردە ۇلتتىق سىيپاتتا بولادى, سوندىقتان دا وندا ۇلتتىق بولمىستىڭ بەينەلەنۋى زاڭدىلىق بولسا, سونىمەن بىرگە جازۋشى حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى, سەزىمى ەكەندىگىن دە ەسكەرىپ, ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا قاۋىپ توندىرە باستاعان عاسىر الاپاتىن ونەر تىلىمەن بايقاتىپ جاتقاندىعى دا زاڭدى.
روماندا ادامزات قوعامى ءۇشىن اسا ماڭىزدى ۇلكەن ماسەلە كوتەرىلگەن. ول – عىلىمنىڭ جالپى قوعامعا, حالىققا قىزمەت ەتىپ, دۇرىس جولدا دامۋى. وكىنىشكە قاراي, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەتىستىكتەرىن ءتۇرلى ايلا-امالدارمەن حالىقتى باعىنىشتى ۇستاۋ, كەرەك دەسەڭىز, كۇش قولدانىپ, قىرىپ-جويۋ قۇرالىنا اينالدىرۋى دا ءومىر شىندىعىنا اينالىپ وتىر. ءتىپتى عىلىمنىڭ وسىلايشا جەكەلەگەن مۇددەلەرگە وراي تەرىس باعىتتا دامۋى جەر بەتىندەگى تىرشىلىك اتاۋلىعا قاۋىپ توندىرە باستادى. مىنە, وسى سياقتى جالپى الەمدىك قاۋىپتى پروبلەمالاردى دەر كەزىندە كوپ بولىپ شەشۋگە شىڭعىس وتكەن عاسىردىڭ وزىندە-اق شاقىرعان.
شىندىعىندا دا, بۇل رومان جازۋشى عانا ەمەس, «ادامزاتتىڭ ايتماتوۆى» اتانعان قوعام قايراتكەرى, ۇلى قىرعىز شىڭعىستىڭ قوعامدىق دامۋدىڭ باتىستىق ۇلگىسىنە بەرگەن باعاسى ىسپەتتەس. روماننىڭ باس كەيىپكەرىندە وتان جوق; ۇلتسىز. ونىڭ تۇراعى – عارىش; كوسموستىق وربيتا ستان-ساسىندا ءومىر سۇرەتىن عارىشكەر عالىم. ۇزاق جىلدار بويى جاساندى ادامداردى دۇنيەگە اكەلۋدى زەرتتەگەن عالىم جەر-اناعا قايتۋدان ءۇزىلدى-كەسىلدى باس تارتادى. ءوز كىناسىنەن ارىلىپ-تازارۋ ءۇشىن وسىلايشا عارىش تاقۋاسىنا اينالادى. سوندىقتان دا ونى مازالاعان ماسەلە – اۋىل-ءۇيدىڭ اڭگىمەسى ەمەس, جۇمىر جەردىڭ, ادامزاتتىڭ تاعدىرى.
ماسەلەگە وسى تۇرعىدان كەلگەندە, ش.ايتماتوۆتىڭ «كاسساندرا تاڭباسى» رومانىنداعى كوركەم شىندىقتىڭ ويلى كوزدى وقىرمانعا ايتارى كوپ. شىڭعىس بۇل رومانىندا وركەنيەت, ۇلتسىزدانۋ, كوسموپوليتيزم ماسەلەلەرىنە عىلىم مەن تەحنيكانىڭ دامۋى پريزماسىنان كوز جىبەرىپ, ادامزات قوعامى قايدا بارادى, بۇل باعىت اپارىپ ورعا جىقپاي ما, ادامزات قوعامى دۇرىس جولدا دامۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە وي قوزعايدى.
روماننىڭ باس كەيىپكەرى فيلوفەي ء(وز ەسىمى اندرەي كرىلتسوۆ) جورگەكتەگى ءسابي كەزىنەن جەتىم بالالار ۇيىندە تاربيەلەنگەن; ءوزىنىڭ اكە-شەشەسىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەيدى. ءومىر بويى «مەنىڭ اكەم كىم, شەشەم قايدا ەكەن؟» دەۋمەن وتەدى. ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلگىسى كەلەدى. فيلوفەيدىڭ كۇندەلىگىندە جازۋشىنىڭ نەگىزگى يدەيالارى اشىق كورىنەدى. عالىم ءوزىنىڭ تاعدىرىن جاساندى جولمەن اكەلگەن ادامدارىنىڭ تاعدىرىمەن ۇقساس ەكەندىگىن بىلەدى.
جاساندى جولمەن دۇنيەگە كەلگەندەردى بەلگىلى تەگى, اتا-اناسى جوق بولعاندىقتان «يكستەكتىلەر» دەپ اتايدى. ال «يكستەكتىلەر» نە ءۇشىن جاسالۋدا, نەگە اسا قاجەت بولىپ وتىر؟ بۇعان جاۋاپ كۇندەلىكتە تومەندەگىشە بەرىلىپتى:
«نو ۆسە دەلو ۆ توم, چتو روجدايۋششيح ۆ رەزۋلتاتە ەتوگو چەلوۆەك – نازوۆەم ەگو يكسرود – ليچنوست انونيمنايا, ەتو نيچەينىي, يسكۋسستۆەننو ۆىۆەدەننىي سۋبەكت, يا تاك پونيمايۋ... ۆەد فەنومەن يكسرودوۆ ۋديۆيتەلنو منوگو وبەششايۋششي ۆ پوليتيچەسكوم پلانە. ەتو بۋدەت يمەننو تا پروبيۆنايا سيلا, كوتورايا, ۆ وتليچيە وت ناس, بەز وگليادكي, بەز ستراحا ي سومنەني بۋدەت بوروتسيا زا پوبەدۋ كوممۋنيزما ۆو ۆسەم ميرە. سەميا ي پروچيە رودستۆەننىە وتنوشەنيا كاك ارحايچنىە ينستيتۋتى ستاروگو ميرا ناسيليا بۋدۋت سبروشەنى نا سۆالكۋ يستوري يمەننو يكسرودامي».
شىعارمادان كەلتىرىلگەن بۇل مىسالدار «بوراندى بەكەت» رومانىنداعى «ماڭگۇرت» تە, «كاسساندرا تاڭباسى» رومانىنداعى «يكستەكتىلەر» دە, «قۇز باسىنداعى اڭشىنىڭ زارى» كىتابىندا ءسوز بولعان «زومبيلەر» دە ادامزات بالاسى جاساي المايتىن, جۇرەگى داۋالاپ, قولى بارمايتىن قانداي ءىستى بولماسىن تەكسىزدىكتەن, تۋىس-باۋىردى بىلمەيتىندىكتەن, جالعىزدىقتان, ادامعا ءتان وتباسى, اتا-انا, باۋىر جايىندا وي-سەزىمدەردىڭ بولماۋىنان سەلت ەتپەستەن ىسكە اسىرا الاتىندىعىن كورسەتەدى.
ش.ايتماتوۆتىڭ حالىق نازارىن اۋدارىپ وتىرعان كەلەڭسىز قۇبىلىستاردىڭ ءورىس العانى سونشالىق – ول ءبىر ەلدىڭ نەمەسە ءبىر ايماقتىڭ اۋقىمىنان الدەقاشان شىعىپ كەتكەن; ول پروبلەمالاردى شەشۋگە ءبىر, نە بولماسا بىرنەشە مەملەكەتتىڭ قايرات قىلۋعا شاماسى كەلمەيدى; سوندىقتان دا ونى بۇكىل ادامزاتتىڭ قاتىسۋىمەن اۋىزدىقتاي الادى. جاھاندانۋ بارىسىندا قاۋىپ-كاتەردىڭ تەرروريزم, ەسىرتكى بيزنەسى, بوسقىندىق, ەكولوگيا سياقتى جاڭا تۇرلەرى پايدا بولىپ, الەمدىك سىپات الا باستادى. ەڭ باستىسى, عالامداسۋ بارىسىندا حالىقارالىق قاتىناستار بارىنشا ۋشىعا ءتۇسىپ, جەر-جەرلەردە سوعىس وشاقتارى لاپىلداي باستادى. جاھاندانۋدىڭ بەت الىسىنىڭ قاۋىپتى بولا باستاعانى سونشالىق – الەم قازىر ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ءسال-اق الدىندا تۇر.
الەمدى قاۋلاعان ورتتەي جاپىرىپ كەلە جاتقان جاھاندانۋعا ۇلتتىڭ, ۇلتتىق ءتىلدىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ, ءدىننىڭ, جان-جاقتى دامىعان ادامنىڭ, قوعامنىڭ كەرەگى جوق. وعان كەرەگى – ءتىلىن, ءدىلىن, ءدىنىن بىلمەيتىن, رۋحىنان ايرىلعان, ۇلتتىق تامىرى جوق ماڭگۇرت, توبىر. قازىرگى قازاق قاۋىمىنىڭ دا قاس جاۋى وسى ماڭگۇرتتەر, ياعني ىشتەن شىققان انا تىلىنەن ماقۇرىم شۇبار جىلاندار بولىپ وتىر. شىڭعىستىڭ ۇلىلىعى وسى ءبىر الاپاتتىڭ الەمگە قاۋىپ توندىرەتىنىن وتكەن عاسىردىڭ وزىندە-اق كورەگەندىكپەن كورە ءبىرىپ, ادامزات بالاسىن ەسكەرتۋىندە جاتىر.
شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ كۇللى شىعارماسىنىڭ يدەيالىق وزەگى, ايتار وسيەتى – «ماڭگۇرت بولماڭدار!» بولعاندىعىنا كوزىڭىز جەتەدى. «بوراندى بەكەت» رومانىندا:
«ەدىگە ءبىر بۇيىردەن اق قۇس كورگەندەي بولدى. بۇل باياعىدا ءوزىنىڭ ماڭگۇرت ۇلىنىڭ ساداعىنىڭ وعى ءتيىپ, تۇيەدەن قۇلاپ بارا جاتقاندا, نايمان-انانىڭ اق جاۋلىعىنان پايدا بولعان اق قۇس ەدى... الگى قۇس ەدىگەمەن قاتارلاسا ۇشىپ بارا جاتىپ, اقىر زاماننىڭ ارقىراعان, كۇركىرەگەن كۇشتى داۋسىنىڭ اراسىنان ايقايلاپ:
– كىمنىڭ بالاسىسىڭ؟ اتىڭ كىم سەنىڭ؟ ءوزىڭنىڭ اتىڭدى ەسىڭە ءتۇسىر! سەنىڭ اكەڭ – دونەنباي, دونەنباي, دونەنباي, دونەنباي, دونەنباي... – دەپ, شىرىلداپ بارا جاتتى» دەگەن سيمۆوليكالىق ماعىناسى تەرەڭ سوزبەن سالىنعان كوركەم كورىنىسپەن اياقتالۋىنىڭ ءوزى ويلى وقىرماندى ءومىردىڭ ءمانى جايلى تەرەڭ ويلارعا جەتەلەيتىنى انىق.
دانداي ىسقاق ۇلى,
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
