سۇراپىل سوعىس جاي عانا تاريح ەمەس, ول – تۋعانىن جوعالتۋ, باتىلدىق پەن ەرلىك جولى, ادامزات بالاسىنىڭ باسىنا تۇسكەن اۋىرتپالىق دەرتى, زاۋىت ستانوكتارىندا تەر, مايدان دالاسىندا قان توككەن ازاماتتاردىڭ تاعدىر-تالەيى. سوندىقتان «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ 31 شىلدە كۇنگى سانىندا جارىق كورگەن ء«بىر اۋلەتتەن مايدانعا اتتانعان بەس بوزداق» اتتى ماقالانى وقي وتىرىپ, تۋعان توپىراعىمىزدا دا ورىن العان وسى تاقىلەتتەس وقيعانى وقىرماندارعا جەتكىزۋدى ءجون سانادىم.
«تۋعان جەرىم قىزىلجار» اتتى كىتابىمدا قازاق باتىرلارى مەن ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا ەل قورعاۋعا اتتانىپ, قايتا ورالماعان جاۋىنگەرلەر جايىندا جازعان ەدىم. بۇگىنگى اڭگىمە «قىزىلجار» ۇجىمشارىندا تۇرعان, وسى سوعىستا جەتى بالاسىن جوعالتقان دۇيسەمبينوۆتەر وتباسى تۋرالى بولماق.
1941 جىل, «سوعىس» دەگەن سۋىق ءسوز اۋىلدى تەز ارالاپ كەتتى. اۋىل تۇرعىنى دۇيسەمبى جانتاسوۆتىڭ سەگىز بالاسى دا اكەسىنىڭ ەسىمىنە جازىلعان بولاتىن. وسى دۇيسەمبى مەن ءاناپيانىڭ وتباسىندا وتە اۋىر قايعى ورنادى. جەتى اعايىندى جىگىت – ماعزۇم, شايگوز, نۇرماعامبەت, احمەت, جاقىپ, شايكەن, ماحمەت مايدانعا شاقىرىلعانداردىڭ قاتارىنا ىلىكتى. تورتەۋى 1942 جىلى اراسىنا 1-3 ايدان عانا سالىپ, ال ەكەۋى 1943 جىلى قازا تاپتى. تەك شايگوز عانا ەلگە امان-ەسەن ورالادى. ارينە «بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا» بولعان قاسىرەتتى جىلدارى ەل باسىنا تۇسكەن ورتاق قايعى بولعاندىقتان, اعايىندىلاردىڭ قانداي جاعدايدا اجال قۇشقانى جايلى دەرەكتەر جوقتىڭ قاسى. تەك «بوزداقتار» اتتى كىتاپتا ۇشەۋى تۋرالى قىسقاشا مالىمەت بار. ال قالعان ۇشەۋى جايلى دەرەك مۇلدەم جوق, حابارسىز كەتكەندەر قاتارىندا.
وسى رەتتە ەپيتافيالارعا (زيرات باسىنداعى جازۋلارعا) نازار اۋدارساق, ماعزۇم دۇيسەمبينوۆتىڭ 1902 جىلى تۋعانىن, اسكەر قاتارىنا 1942 جىلى 10 ماۋسىمدا شاقىرىلعانىن, قاتارداعى جاۋىنگەر رەتىندە 1942 جىلى 28 تامىزدا قازا بولعانىن بىلەمىز. ياعني, اسكەر قاتارىنا ىلىككەننەن كەيىن 2 اي 8 كۇننەن سوڭ وققا ۇشقان. ول سمولەنسك وبلىسىنداعى كىشى ءىنىسى ماحمەتتىڭ ولىمىنەن كەيىن 10 كۇننەن سوڭ قازا تاپقان. تۆەر وبلىسىنىڭ رجەۆ اۋدانىنداعى تاباكوۆو اۋىلىندا جەرلەنگەن.
ال نۇرماعامبەت دۇيسەمبينوۆ 1907 جىلى تۋعان, مايدانعا 1942 جىلى 16 ناۋرىزدا شاقىرىلعان. 1942 جىلى قاراشا ايىندا حابارسىز كەتكەن. ياعني, شاقىرىلعاننان كەيىن 8 اي وتكەن سوڭ ەش حابار بولماعان. نۇرماعامبەتتىڭ ۆولگوگراد وبلىسىنداعى ءىنىسى شايكەن دە ءدال وسى ايدا حابارسىز كەتكەن ەكەن. احمەت دۇيسەمبينوۆ بولسا 1911 جىلى تۋعان, 1941 جىلى 28 قاراشادا اسكەر قاتارىنا الىنىپ, 1943 جىلى 6 اقپانداعى ۇرىستا قازا تاۋىپتى. جەرلەنگەن جەرى – لەنينگراد وبلىسىنىڭ لۋجسكي اۋدانىنداعى پودلوجەنو ەلدى مەكەنى. ول جاقىپتىڭ حابارسىز كەتكەنىنەن 1 اي بۇرىن دۇنيەدەن وتكەن ەكەن.
شاحمەت دۇيسەمبينوۆ 1917 جىلى دۇنيەگە كەلىپتى. 1942 جىلى 18 تامىزداعى ۇرىستا قازا بولعان. سمولەنسك وبلىسىنىڭ سافرونوۆ اۋدانىنداعى مالايا يۆانوۆسكايا دەرەۆنياسىندا باۋىرلاستار زيراتىنا جەرلەنگەن. ال جاقىپ دۇيسەمبينوۆ 1918 جىلى تۋعان, اسكەرگە 1939 جىلى شاقىرىلعان. 1943 جىلدىڭ ناۋرىزىندا حابارسىز كەتكەن. شايكەن دۇيسەمبينوۆ 1921 جىلى قىزىلجار اۋىلىندا تۋعان. 1941 جىلى 19 ماۋسىمدا شاقىرىلىپ 1942 جىلدىڭ 28 قاراشاسىندا حابارسىز كەتتى. ياعني, قاتارداعى جاۋىنگەر ۆولگوگراد وبلىسىنىڭ دەرگانوۆو دەرەۆنياسىندا مايدانعا شاقىرىلعاننان كەيىن 5 اي 5 كۇننەن سوڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالعان.
دۇيسەمبى اقساقال 1943 جىلى اقىرعى قارالى حاباردى العان سوڭ دۇنيە سالدى. ال ءاناپيا قانداي دا ءبىر عاجايىپقا سەنگەن بولار, بالالارىنىڭ بارلىعىنان دەرلىك قارالى حابار السا دا, ءتىپتى كەي كەزدەرى ايىنا ەكى قارا قاعاز كەلسە دە ءۇمىتىن ۇزبەدى. مىنە, انالىق ماحاببات قانداي؟! سوعىستىڭ سوڭىنا دەيىن كۇتىپ, ءاناپيا اپامىز دا ومىردەن وزدى.
ال ماحمەتتىڭ جالعىز قىزى زاۋكيا شايگوز اعاسىنىڭ تاربيەسىندە بولىپ, تۇرمىس قۇردى. ول ون بالا تاربيەلەپ, كەۋدەسىنە «التىن القا» تاقتى. قىزىلجار اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى اعايىندى دۇيسەمبينوۆتەردى جاقسى بىلەدى. بوزداقتاردىڭ اتىنا كوشە دە بەرىلگەن. اۋىلدا التى ازاماتتىڭ رۋحىنا ارناپ التى تەرەك وتىرعىزىلعان. سونداي-اق سوعىسقا جەتى اعايىندى جىگىتپەن بىرگە ماعزۇمنىڭ ۇلكەن ۇلى قاماليدەن ءابۋوۆ تە اتتانعان ەكەن. قاماليدەن 1925 جىلى تۋعان. ەرتىس تولىق ەمەس ورتا مەكتەبىنىڭ 8 سىنىبىن بىتىرگەن. ون جەتى جاستاعى بوزبالا 1942 جىلى سوعىسقا ءوز ەركىمەن سۇرانعان ەكەن. ستالينگراد قالاسىنداعى ۇرىسقا قاتىسقان. ول دا حابارسىز كەتكەندەر قاتارىندا. وكىنىشكە قاراي, قاماليدەننىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقاندىعى جونىندەگى مالىمەتتەر «بوزداقتار» كىتابىنا ەنبەي قالعان.
بۇل اۋلەتتىڭ قاسىرەتىنە تەڭدەس قايعى پاۆلودار ءوڭىرى تۇگىلى, ەل كولەمىندە بولعان جوق. سوندىقتان وزگە دە وتانداستارىمىز سەكىلدى وبلىس كولەمىندە وپات بولعان اعايىندى جاۋىنگەرلەر − ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قۇرباندارى دۇيسەمبينوۆتەردىڭ ەسىمىن دە ۇلىقتاۋعا ءتيىسپىز. وسى ورايدا وبلىس ورتالىعى − پاۆلودار قالاسىنىڭ كوشەلەرىنە قان مايداندا قازا تاپقان اعايىندى دۇيسەمبينوۆتەردىڭ ەسىمى بەرىلسە, ماڭگىلىك الاۋ جانىنا مەموريالدى ەسكەرتكىش ورناتىلسا, سونىمەن قاتار وبلىس مۋزەيلەرىندە جانە باسقا دا رەسپۋبليكا مۋزەيلەرىندە اعايىندى جاۋىنگەرلەردىڭ ەسىمدەرى قۇرمەتپەن اتالسا دەگەن ۇسىنىسىمىز بار.
ەلەمەس قاسەنوۆ,
ەرتىس اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى
پاۆلودار وبلىسى,
ەرتىس اۋدانى
