بۇعان دەيىن ەكىجاقتى قاتىناستار جايلى جىلى جازۋعا اسىقپاعان جاپوندىق باق بۇل جولى «جاپونيا مەن قىتاي اراسىندا جاڭا ءداۋىر باستالدى», «باسەكەلەستىكتەن – ارىپتەستىككە» دەگەن سيپاتتا اقپارات تاراتۋدا.
الەمدەگى ءبىرىنشى ەكونوميكا – اقش-تىڭ وزىنە عانا ءتيىمدى ساۋدا ساياساتىن جۇرگىزۋگە تالپىنىپ وتىرعانى ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ەكونوميكالار سانالاتىن قىتاي مەن جاپونيانى تابىسۋعا ماجبۇرلەپ وتىر دەسەك قاتەلەسپەسپىز. توكيو ءتىپتى سوڭعى كەزدە بەيجىڭنىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» ستراتەگيالىق باعدارلاماسى اياسىندا بىرلەسكەن جوبالار جۇرگىزۋگە كەتارى ەمەس ەكەنىن ءبىلدىرىپ وتىر. مۇنى تەك ساياسي-ديپلوماتيالىق قادام دەپ بولجايتىندار دا جوق ەمەس. دەگەنمەن, xالىقارالىق قاتىناستار مەن الەمدىك نارىقتاعى جاڭا ۇردىستەردى ەسكەرسەك, توكيونىڭ پوزيتسياسى ەكونوميكالىق پراگماتيزمگە نەگىزدەلىپ وتىرعانىن اڭدايمىز. وعان ەكى ەل اراسىنداعى سوڭعى كەزدەردەگى ساياسي-ديپلوماتيالىق جاقىنداستىقتىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق جانە مادەني-گۋمانيتارلىق قاتىناستاردىڭ جاقسارۋىنا وڭ ىقپال ەتىپ وتىرعانى دالەل. ەكىجاقتى ساۋدا اينالىمى شامامەن 280 ملرد دوللار بولسا, قىتاي ەكونوميكاسىنا جاپوننىڭ تىكەلەي ينۆەستيتسيالارى بىلتىر شامامەن 3 ملرد دوللار بولدى. ال وتكەن جىلى جاپونياعا كەلگەن قىتايلىق تۋريستەر سانى 7,5 ميلليون ادامعا جۋىقتاپ, بۇرىن-سوڭدى بولماعان كورسەتكىشكە جەتتى.
جاقىندا وتكەن جوعارى دەڭگەيلى كەلىسسوزدەر كورسەتكەندەي, ەندىگى كەزەكتە توكيو مەن بەيجىڭنىڭ كوزدەپ وتىرعانى – ءوزارا باسەكەلەستىك دەڭگەيىنەن اسىپ, بىرىگىپ, ءۇشىنشى مەملەكەتتەردە, اسىرەسە ء«بىر جول, ءبىر بەلدەۋ» بويىندا جاتقان ەلدەردە ەكى جاققا دا ءتيىمدى بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ. وسى باعىتتا ستراتەگيالىق قادامدار ءبىر مۇددەگە توعىسسا, بۇل ەكى ەل ەكونوميكاسىنىڭ ودان ءارى دامۋىنا عانا ەمەس, جالپى ازيا ايماعىنىڭ جاندانۋىنا دا ىقپال ەتەتىن بولادى.
قىتاي كومپانيالارىنىڭ الەمدىك نارىقتى زەرتتەۋ سالاسىنداعى ماركەتينگتىك تاجىريبەسى مەن جاھاندىق ەكونوميكا سالاسىنداعى قولدانبالى يننوۆاتسيالىق تەxنولوگيالارى مىقتى بولسا, جاپوندىق كومپانيالار ىرگەلى يننوۆاتسيالىق سالالارداعى جەتىستىكتەرىمەن ايگىلى. جاپوندىق تەxنيكا مەن تەxنولوگيالار ساپا جاعىنان الەم ەلدەرى تاراپىنان جوعارى سەنىمگە يە بولسا, قىتايلىق تاۋارلار سان جانە باعا جاعىنان باسەكەلەستىككە يە. وسى تۇرعىدان قاراعاندا «باسەكەلەستىكتەن – ارىپتەستىككە» اتتى باعداردىڭ نەنى مەڭزەيتىنىن ايتپاي-اق ۇعۋعا بولاتىن سياقتى.
ەكى ەلدىڭ قارجىلىق قورلارى مەن شەتەلدىك اكتيۆتەر كولەمى (نەگىزىنەن امەريكالىق مەملەكەتتىك وبليگاتسيالار تۇرىندە) الەمدە كوش باسىندا ەكەنىن ەسكەرسەك, باسكەلەس بوپ كەلگەن ەكى ەلدىڭ ارىپتەستىگىنەن ۇتاتىندار از بولماس ەدى. قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ەكىجاقتى ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋعا باعىتتالعان ۆاليۋتالىق سۆوپ ماقساتىندا 200 ملرد يۋان (شامامەن ءۇش ملرد دوللار) كولەمىندە قارجى ءبولۋى ەكى ەلدىڭ قارجى سالاسىنداعى قارىم-قاتىناستارىنىڭ دەڭگەيىن كورسەتىپ تۇرعانداي. بۇگىنگى كۇننىڭ وزىندە ەكى ەلدىڭ جەكەمەنشىك بانكتەرى اراسىندا ءۇشىنشى مەملەكەتتەردە بىرىگىپ جوبالار جۇرگىزەتىن كاسىپورىندارعا قارجىلىق قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا بىرلەسكەن قورلار قۇرىپ وتىرعاندارى بار. ەگەر وسى فورمات اياسىندا ەكى ەلدىڭ كومپانيالارى ازيا ەلدەرىندە بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىراتىن بولسا, وندا جاپونيا قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىنا دەكلاراتيۆتى تۇردە قولداۋ كورسەتىپ قانا قويماي, وعان ءىس جۇزىندە ءوزى دە قاتىسۋعا بەل بۋعانىنىڭ دالەلى بولماق. وعان قوسا شىلدە ايىندا ەۋروپالىق وداقپەن قول قويىلعان ەركىن ەكونوميكالىق ارىپتەستىككە قاتىستى كەلىسىمشارتتى وسى جىلدىڭ اياعىنا دەيىن راتيفيكاتسيالاپ, ەۋروپالىق ەلدەرمەن ساۋدا-ساتتىقتى جانداندىرۋعا مۇددەلى بوپ وتىرعان جاپونيانىڭ كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى ءىرى كومپانيالارى قىتاي تەرريتورياسى ارقىلى زات تاسىمالداۋدان پايدا تاپقىسى كەلەتىنىن ەسكەرگەندە, ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» اياسىنداعى جوبالار جاپون تاراپىنا دا ءتيىمدى ەكەنى ايتىلا باستادى. رەسمي مالىمدەمەلەر جاساپ جاتپاعانىمەن, توكيو دە-فاكتو اتالمىش باعدارلامانى مويىنداپ وتىرعانداي. ال ءبىر جاعىنان اقش-پەن ساۋدا سوعىسىن جۇرگىزىپ وتىرعان, ەكىنشى جاعىنان ايماقتاعى ەلدەر اراسىندا ءالى دە بولسا سەنىمدى ارىپتەس مەملەكەت رەتىندە قابىلدانا بەرمەيتىن, كەي ەلدەرگە ءتىپتى ساياسي-اسكەري دەرجاۆا رەتىندە ەكسپانسيالىق ۇرەي تۋدىراتىن كوممۋنيستىك قىتاي ۇكىمەتى xالىقارالىق قاۋىمداستىق تاراپىنان سەنىمگە يە دەموكراتيالىق جاپونيامەن بىرلەسكەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى وزىنە دەگەن جاعىمدى كوزقاراستى قالىپتاستىرۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن بايقاۋعا بولادى. ايتىپ ءوتۋ كەرەك, ازيادا, اسىرەسە وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىنداعى ەلدەر اراسىندا جاپونيامەن دە, قىتايمەن دە قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋعا مۇددەلى ەلدەر از ەمەس. مىسالى, 30 قازاندا «امەريكا داۋىسى» (The Voice of America) راديوسىنىڭ قىتاي تىلىندەگى سايتىندا جاريالانعانداي, جاپونيا مەن قىتايدىڭ بىرلەسكەن ينفراقۇرىلىمدىق جانە يننوۆاتسيالىق جوبالارىنا ەڭ قاتتى قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعان ەلدىڭ ءبىرى – تايلاند. بۇل مەملەكەت بۇگىنگى تاڭدا «تايلاند 4.0 دامۋ ستراتەگياسىنا» سايكەس جۇرگىزىپ وتىرعان «شىعىس ەكونوميكالىق ءدالىزى» باعدارلاماسى اياسىندا جالپى قۇنى 45 ملرد دوللار تۇراتىن ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قىتاي مەن جاپونياعا ۇسىنىپ وتىر. تايلاند ۇكىمەتى بىرلەسكەن جوبالار جۇزەگە اساتىن جەرلەردى جالعا بەرۋ مەرزىمىن توقسان توعىز جىلعا ۇزارتۋ سياقتى ينۆەستيتسيالىق جەڭىلدىكتەرگە قاتىستى ارنايى زاڭ قابىلداپ, ەكى ەلمەن دە ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە دايىن ەكەنىن بىلدىرۋدە. تايلاندتىڭ جاپونيامەن دە, قىتايمەن دە ساياسي قارىم-قاتىناسى جاقسى ەكەنىن ەسكەرسەك, ەكى ەكونوميكالىق الىپ ەلدىڭ ءۇشىنشى مەملەكەتتەردەگى ارىپتەستىگىن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ايماعىندا ەڭ الدىمەن تايلاند ەلى ءتيىمدى پايدالانۋعا تالپىنىپ وتىرعانىن بايقايمىز. ال قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ەڭ باستى xالىقارالىق ستراتەگياسى بولىپ تابىلاتىن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىنىڭ, اسىرەسە ازيا مەن ەۋروپا ەلدەرى اراسىنداعى كولىك-لوگيستيكا سالاسىنداعى جوبالاردىڭ جۇزەگە اسۋى قازاقستاننىڭ بەلسەندى قاتىسۋىنا بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت.
قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ ستراتەگيانىڭ ءبىرىنشى جارتىسى, ياعني ء«بىر بەلدەۋ» باعدارلاماسى جايىندا العاش رەت 2013 جىلعى 7 قىركۇيەكتەگى استاناعا مەملەكەتتىك ساپارى اياسىندا «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەگى» ءدارىسى بارىسىندا ايتقانى دا بەكەر ەمەس. سي تسزينپين ايتقانداي, «تىنىق مۇحيتىنان بالتىق تەڭىزىنە دەيىن ءبىرتۇتاس كولىك ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ مەن زات جەتكىزۋ جىلدامدىعىن ارتتىرۋ ارقىلى ايماقارالىق ساۋدا بايلانىسىن كۇشەيتۋگە» باعىتتالعان ستراتەگيانىڭ تولىق جۇزەگە اسىرىلۋى نەمەسە اسىرىلماۋى باعدارلاماعا قازاقستاننىڭ قاتىسۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. قىتاي ۇكىمەتى وسى ستراتەگيالىق باعدارلاما ارقىلى ازيالىق كورشىلەرمەن عانا ەمەس, ەۋروپا ەلدەرىمەن دە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتىپ, تىعىز ارىپتەستىك ورناتۋ ارقىلى دامۋدىڭ جاڭا جولىن تابۋعا تىرىسىپ باعۋدا. ال قىتايدان ەۋروپاعا ءبىزدىڭ ەل ارقىلى تاۋار تاسىمالداۋ تەڭىزبەن تاسىمالداۋدان ءۇش ەسە جىلدام, ۇشاقپەن تاسىمالداۋدان بەس ەسە ارزان. وسى-
دان-اق اتالمىش باعدارلامانىڭ بەيجىڭ قالاعان دارەجەدە جۇزەگە اسىرىلۋى تىكەلەي ءبىزدىڭ ەلگە بايلانىستى ەكەنىن بايقاۋعا بولادى.
سونىمەن قاتار جاپوندىق كومپانيالار ءۇشىن دە باعدارلاما اياسىنداعى جوبالارعا قاتىسۋ ورتالىق ازيا ايماعى ەلدەرى نارىعىنا شىعۋعا جانە ترانزيتتىك ەل – قازاقستان ارقىلى ەۋروپالىق نارىققا شىعۋ ءۇشىن ءتيىمدى. قىتاي ءۇشىن دە, جاپونيا ءۇشىن دە ورتالىق ازيا ماڭىزدى ايماق ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, ەكى ەلمەن دە تىعىز قارىم-قاتىناس, ستراتەگيالىق ارىپتەستىك ورناتىپ وتىرعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باعدارلاماسىن بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋ ماڭىزدى. باتىسىمىزداعى باستى باعىتتاردى تۇراقتى قالىپتا ساقتاي وتىرىپ, شىعىسىمىزداعى ەكى ەكونوميكالىق الىپ ەلدىڭ ىنتىماقتاستىعىنان الارىمىزدىڭ كوپ بولۋىن امالداۋ بۇگىنگى تاڭداعى سىرتقى ساياساتىمىزدىڭ باستى باعىتىنا اينالۋى ءتيىس دەپ بىلەمىز.
باتىرxان قۇرمانسەيىت,
شىعىستانۋشى,
ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن
