شارانى الماتى قالاسى دوستىق ءۇيىنىڭ جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ قىزمەتى جەتەكشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ماۋلەنوۆ جۇرگىزدى.
بوسقوسۋ اياسىندا عالىمدار ماعجاننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا قاتىستى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر بارىسىنا توقتالدى. شوقان ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اۋەزحان شاشاەۆ ماعجان اقىننىڭ قايراتكەرلىك ۇستانىمدارى, ساياسي كوزقاراستارىنا قاتىستى ءالى دە بەيمالىم دەرەكتەردىڭ بار ەكەندىگىن جەتكىزدى.
بۇگىندە ماعجانتانۋ ءىلىمى قالىپتاسقاندىعىنا توقتالىپ, بۇل يگى ىستە ادەبيەتشىلەردىڭ, جۋرناليستەر قاۋىمىنىڭ ۇلەسى زور ەكەندىگىن اتاپ وتكەن حالىقارالىق اقپاراتتاندىرۋ اكادەمياسىنىڭ جانە رەسەي جاراتىلىستانۋ عىلىمدارى اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, «ينتەللەكت وردا» حالىقارالىق الەۋمەتتىك-گۋمانيتارلىق زەرتتەۋلەردى ىقپالداستىرۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور ساتتار ءماجيتوۆ ماعجان مۇراسى ءالى دە زەرتتەلە بەرەدى, دەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ماعجان 1938 جىلى 9 ناۋرىزدا قايتىس بولىپ, سوناۋ ماگادان جەرىندە اتىلىپ كەتتى دەگەن دەرەكتەر بار. بىراق ىزدەستىرۋ بارىسىندا ماعجان تۋرالى ناقتى مالىمەتتەر تابىلمادى. اقىن قىزىلجاردا, الدە ماسكەۋدە اتىلدى ما, ونى انىقتاۋ ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە.
«رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ۇلت ازاتتىعى جولىندا كۇرەسكەن ماعجانداي وزگە دە الاش ارىستارىنىڭ ءومىرىنىڭ كوپتەگەن قىرلارى تەرەڭ زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. ەڭ ماڭىزدىسى وسى ارىستارىمىزدىڭ, ونىڭ ىشىندە ماعجاننىڭ جاقىندارىن تانىپ-ءبىلۋ. سول ءبىر زۇلمات جىلداردىڭ زاردابى جانىنا جارا سالعان تالاي بوزداقتاردىڭ تۋىستارى ءالى كۇنگە ءوزىنىڭ تۋىستىعىنا قاتىستى مالىمتتەردى اشۋعا قورقادى. ولاردىڭ ساناسىنان سول ءبىر كۇندەردىڭ ۇرەيى كەتپەگەن.
ماعجاننىڭ مۇراسىنا زەر سالعاندا قايراتكەردىڭ تاريحي, ساياسي, حالىقارالىق تۇرعىداعى كوزقاراسى تولىق اشىلماعاندىعىنا كوز جەتكىزە تۇسەمىز. عالىمدار ماعجاننىڭ ماسكەۋدەگى ءومىرىن تولىقتاي تالداپ, ءالى دە تەرەڭىنە ءۇڭىلۋى قاجەت. «بىزدەر ءالى كۇنگە ماعجاننىڭ ماعجان ەكەنىن كورسەتە الماي كەلەمىز. ماعجاننىڭ ادەبي مۇراسىنا قاتىستى سالىستىرمالى زەرتتەۋلەر قاجەت. بۇگىندە ماعجاننىڭ تۋعانىنا 125 جىل تولۋى تۇركى ەلدەرىندە اتالىپ وتۋدە. كىتاپتارى تۇرىك ءتىلىن اۋدارىلدى. ازىرگە ماعجاننىڭ ەسىمى تەك تۇركى الەمىندە عانا اتالىپ كەلەدى. باسقا كەڭىستىكتە ماعجان الەمى تولىققاندى اشىلعان جوق. سوندىقتان ماعجان مۇراسى ءالى دە زەرتتەلۋى قاجەت», دەدى ساتتار فازىل ۇلى.
ماعجان مۇراسىن زەرتتەپ, ناسيحاتتاۋدا عىلىمي كەڭەسشىسى ساتتار ءماجيتوۆ, رەجيسسەرى يننا رۋداكوۆا تۇسىرگەن «ماحاببات نۇرى» جانە وسى باسقوسۋ اياسىندا تانىستىرىلىمى وتكەن «ماعجاننىڭ قۇپياسى» دەرەكتى فيلمدەرىندە قايراتكەر ءومىرىنىڭ سان-قيلى كەزەڭدەرى سۋرەتتەلگەن. ءفيلمدى تۇسىرۋدەگى ماقسات قوعامعا وي سالۋ, ماعجان ءومىرىن سۋرەتتەۋ ارقىلى ۇلت تاريحىن كورسەتۋ, دەيدى فيلم اۆتورلارى.
اقىندى ەسكە الۋ شاراسىنا قوعام قايراتكەرى اسىلى وسمان, الماتى قالاسى قحا جانىنداعى عىلىمي-ساراپتامالىق توپ توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سۆەتلانا اننانەۆا, «احىسكا» تۇرىك مادەني ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى شايسمايل اسيەۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ مۇراجاي-ءۇيىنىڭ جەتەكشىسى رايحان يمانحانبەت, «جاراسىم» رەسپۋبليكالىق جاستار ۇيىمىنىڭ مۇشەسى يرينا گورديەنكو, ت.ب. قاتىستى.
تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى تاراپىنان دوستىق ءۇيىنىڭ كىتاپحاناسىنا تاريحي مازمۇندى بىرقاتار كىتاپتار سىيعا تارتىلدى. ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ جانە ءىت ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستۋدەنتتەرى مەن ەتنومادەني ورتالىقتارىنىڭ جاستارى ماعجان جىرلارىن وقىپ, شاعىن قويىلىم كورسەتتى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
