– تىلەكتەس يساباي ۇلى, ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كەزەكتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن تولىق ىسكە اسىرۋ كەرەك» دەپ اتاپ كورسەتكەن. وسىعان بايلانىستى, بۇگىندە اوك-ءتىڭ الەۋەتى قالاي پايدالانىلۋدا, جالپى, وسى سالانىڭ دامۋىن قازىرگى تاڭدا قانداي ماسەلەلەر تەجەۋدە؟
– قازاقستان وراسان ۇلتتىق بايلىققا يە, ونىڭ 85%-ى تابيعي-رەسۋرستىق الەۋەتكە تيەسىلى. ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەردىڭ كولەمى – 215 ملن گا, بۇل الەمدىك رەسۋرستاردىڭ 4%-تەن استامىن قۇرايدى. بۇگىندە اوك جالپى ءونىمى 11,0 ملرد اقش دوللار نەمەسە ەلدىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى – 7,8%-ىن قۇرايدى, ياعني سوڭعى 10 جىلدا اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى ءوندىرىس كولەمى شامامەن 4 ەسەگە ءوستى.
اوك ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى مىندەتتى شەشەدى. سوندىقتان سالانى ساۋىقتىرۋعا بايلانىستى ءتۇرلى شارالار قولعا الىنۋدا. ماسەلەن, اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى ءارتاراپتاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا سوڭعى جىلدارى استىق داقىلدارىنىڭ ەگىستىك القاپتارى قىسقارىپ, مايلى جانە مال ازىقتىق داقىلداردىڭ, كوكونىستەردىڭ جانە قانت قىزىلشاسى القاپتارىنىڭ كولەمى ارتۋدا. اتاپ ايتقاندا, ەگىستىك القاپتارى: مايلى داقىلدار – 3,0 ملن, مال-ازىقتىق داقىلدار – 4,5 ملن, قانت قىزىلشاسى – 11 ەسەگە (1,1 مىڭ گا-دان 12,6 مىڭ گا-عا), كوكونىس-باقشا داقىلدارى مەن كارتوپ – 462 مىڭ, جەمىس-جيدەكتىڭ القاپتارى 100 مىڭ گا وسەدى. سوڭعى 5 جىلدا مال ازىقتىق داقىلداردىڭ ەگىستىك كولەمىنىڭ ءوسۋى ەت ءوندىرىسىن 13,7%, ءسۇت ءوندىرىسىن 10,0% ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەردى. ال سۋارمالى القاپتاردىڭ اۋماعى 1,5 ەسەگە, ال 1 گا-دان تۇسەتىن تابىس 2,7 ەسەگە وسەدى. سونىمەن قاتار اوك-ءتىڭ زور مۇمكىندىگىنە قاراماستان, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەر بويىنشا يمپورت ساقتالۋدا. ءونىم يمپورتىندا ەڭ جوعارى ۇلەس سالماق ىرىمشىكتەر مەن سۇزبەگە (51%), سارىمايعا (36,4%), شۇجىق ونىمدەرىنە (46%), ەت جانە ەتتى-وسىمدىك كونسەرۆىلەرىنە (40%) تيەسىلى. ىشكى تۇتىنۋدا قۇراق قانتىنىڭ يمپورتى – 55,0%, ال دايىن قانتتىڭ ۇلەسى – 42%. قولدانىستاعى قانت زاۋىتتارىنىڭ وندىرىستىك قۋاتتارى 37,0% جۇكتەلگەن. سونىمەن قاتار رەسپۋبليكادا جەمىس-كوكونىس كونسەرۆىلەرى دە يمپورتتالادى. ىشكى تۇتىنۋداعى ونىڭ ۇلەسى – 84,0%, ال جەمىس-كوكونىستەردى وڭدەيتىن زاۋىتتار تەك 27,0% جۇكتەلگەن. ەلباسىنىڭ كەيىنگى جولداۋىندا بەرىلگەن تاپسىرماسىنا سايكەس, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن شيكىزاتتىق ەمەس ەكسپورتتى قولداۋعا الداعى 3 جىلدا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قوسىمشا 500 ملرد تەڭگە بولىنەتىن بولادى. سالانى تىكەلەي مەملەكەتتىك قولداۋ (سارى سەبەت) دەڭگەيى دە تومەن, بۇل جالپى ءونىمنىڭ قۇنىنا شاققاندا بەلارۋس ەلىندە 10,9%, رەسەيدە 4,7% بولسا, قازاقستاندا 4,4% قۇرايدى. ال دسۇ كەلىسىمى بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ شەكتى دەڭگەيى 8,5% بولۋى ءتيىس, ياعني اوك الەۋەتىن ءتيىمدى جانە تولىق پايدالانۋ ءۇشىن وسى ماسەلەلەردى كەڭ اۋقىمدا قاراستىرىپ, شەشۋ كەرەك. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ ەسەپتەۋىنشە, جاقىن جىلداردا اۋىلشارۋاشىلىعىنىڭ ماتەريالدى-تەحنيكالىق بازاسىن نىعايتۋ, مالشارۋاشىلىق فەرمالاردى, قايتا وڭدەۋشى جانە اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدى ساقتايتىن كاسىپورىنداردى سالۋ جانە ت.ب. ينفراقۇرىلىمدى قۇرۋ ءۇشىن 13 ملرد اقش دوللارى كولەمىندە ينۆەستيتسيا قاجەت بولادى. بۇل سوما قوماقتى بولعاندىقتان, ۇكىمەت تەك بيۋدجەت قۇرالدارىن ەمەس, جەكە ينۆەستورلاردى دا تارتۋى قاجەت.
– 2017-2021 جىلدارعا ارنالعان اوك-ءتى دامىتۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ وزەكتىلىگى تەحنولوگيالىق قايتا جاراقتاندىرۋدى تالاپ ەتەدى. ال ونى عىلىم مەن ءبىلىمسىز ىسكە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. اتالعان باعدارلاما اياسىندا وتاندىق اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمدى قالاي جاڭا فورماتقا كوشىرۋگە بولادى؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىنداعى اوك-ءتى دامىتۋ بويىنشا تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن اشم اوك-ءتى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنا ساي, كەلەسى شارالاردى قولعا الىپ وتىر. اوك سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋدىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قولدانىستاعى جانە جاڭا قارجى قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بيزنەستىڭ قاجەتتىلىكتەرى مەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ ترانسفەرتىن ەسەپكە الا وتىرىپ, اگرارلىق عىلىم مەن ءبىلىمدى رەفورمالاۋ قولعا الىندى. قىزمەتتەرى مەن مامانداندىرىلعان سالالارى قايتالاناتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ سانىن 23-تەن 12-گە قىسقارتىپ, ال تاجىريبەلىك ستانسالار سانىن 12-دەن 19-عا دەيىن ارتتىرۋ كوزدەلىپ وتىر. كورپوراتيۆتىك باسقارۋ ستاندارتتارىن ەنگىزۋ ارقىلى ۇلتتىق اگرارلىق عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ ورتالىعىنىڭ قۇرىلىمىن وڭتايلاندىرۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. جەكە شارۋاشىلىقتار بازاسىندا دا تاجىريبەلىك-كورسەتىلىم ءىس-شارالارى جۇرگىزىلەتىن بولادى.
بيىل اشم شەشىمىمەن ۋنيۆەرسيتەتكە 2: «جەمىس-جيدەك جانە ءجۇزىم شارۋاشىلىعى» عزي, «كارتوپ جانە كوكونىس شارۋاشىلىعى» عزي سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرىلىپ, ورمان شارۋاشىلىعى كوميتەتىنە قارايتىن «ەسىك مەملەكەتتىك دەندرولوگيالىق پاركى» ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سەنىمگەرلىك باسقارۋىنا بەرىلەتىن بولادى. اگرارلىق ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا اگرارلىق سەكتوردى جاڭا ءبىلىم مەن پراكتيكالىق داعدىلاردى مەڭگەرگەن بىلىكتى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ 3 اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارىن شوعىرلاندىرۋ ۇسىنىلدى. بۇل مىندەت «نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى» ۇلگىسىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنا جەتەكشى الەمدىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ستاندارتتارىن ەنگىزۋدى قامتيدى.
قازىرگى تاڭدا وقۋ ورنىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وزىندىك تۇجىرىمداماسى ازىرلەنگەن. وسىنىڭ اياسىندا «عىلىمي تالانتتاردى» (وقىتۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر) تارتۋ, ءبىلىم الۋ جانە اوك باسىم باعىتتارى بويىنشا عىلىمي-زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى رەسۋرستاردى شوعىرلاندىرىپ, ءتيىمدى مەنەدجمەنت قولدانۋ قاجەت.
– اۋىل شارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىن اتاپ ءوتتىڭىز. قازىرگى تاڭدا سالانى سۋبسيديالاۋ ەرەجەلەرىنە قانداي تۇزەتۋلەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزىلۋدە؟
– 2021 جىلعا قاراي اۋىلشارۋاشىلىعىندا جۇمىس ىستەيتىن ءبىر ادامعا شاققاندا ەڭبەك ونىمدىلىگى 3,3 مىڭنان 10,8 مىڭ اقش دوللارىنا دەيىن جەتۋى ءتيىس. وسى ماقساتتا اۋىل كاسىپكەرلەرىن مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ شارالارىن ارتتىرىپ, قولدانىستاعى قارجى قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ جانە جاڭالارىن ەنگىزۋ بويىنشا شارالار جوسپارلانعان. اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ جولىمەن سۋبسيديالاردىڭ ء تيىمسىز تۇرلەرى قىسقارىپ, ولاردى الۋ راسىمدەرى بارىنشا جەڭىلدەتىلەدى. ساقتاندىرۋ ماسەلەلەرى تولىق قايتا قارالادى. مىندەتتى ساقتاندىرۋدان ەرىكتى ساقتاندىرۋعا, ساقتاندىرۋ تولەمدەرىن سۋبسيديالاۋدان ساقتاندىرۋ سىياقىلارىن سۋبسيديالاۋعا كوشۋ جوسپارلانۋدا. مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن ەنگىزۋ سالانىڭ نەسيەگە قابىلەتتىلىگىن جوعارىلاتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اوك سۋبەكتىلەرىن ءارى قاراي نەسيەلەۋ ءۇشىن نەسيە سەرىكتەستىكتەرىنىڭ بيۋدجەتتەن تىس قارجىلاردى تارتۋعا مۇمكىنشىلىكتەر تۋعىزىلادى, ياعني بۇدان كەيىن بيۋدجەتكە تاۋەلدى بولمايدى. سۋبسيديالاۋعا جاسالعان تالداۋ تاۋارلى-سپەتسيفيكالىق سۋبسيديالاردىڭ ءتيىمسىز بولعانىن كورسەتتى. سەبەبى وسىعان دەيىن ەگىستىك القابىنىڭ كولەمىنە قاراي سۋبسيديا الىپ كەلگەن تاۋار وندىرۋشىلەر تۇسىمدىلىكتى ارتتىرۋ, جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ جانە قارجىنى ۇنەمدەۋ تۋرالى ويلانبايتىن جانە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا ەگىستىك جەرلەردىڭ بار-جوعىن ناقتى تەكسەرمەستەن, گەكتارلىق سۋبسيديالاۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلداعان جايتتار دا ورىن العان بولاتىن.
بۇگىندە اشم بوس قارجىنى نەسيە جانە ليزينگ بويىنشا پايىزدىق سىياقى مولشەرلەمەسىن ارزانداتۋعا جانە ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋعا, ەڭ الدىمەن فەرمەرلەردى تەحنيكالىق جانە تەحنولوگيالىق قايتا جابدىقتاۋعا باعىتتاعان. ۇسىنىلعان شارالاردىڭ بارلىعى جاسىل سەبەتكە ەنە وتىرىپ, دسۇ تالاپتارى اياسىندا شەكتەۋسىز قولدانىلادى. اشم دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستانداعى اۋىلشارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدىڭ جىلدىق كولەمى وسى سالانىڭ جالپى ءونىمىنىڭ 4-5% قۇرايدى, بۇل قالىپتى دەڭگەيدەن 4,1% تومەن. ال اۋىلشارۋاشىلىعىن مەملەكەتتىك قولداۋ دەڭگەيى جالپى اۋىلشارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ قۇنىنا شاققاندا شۆەيتساريادا – 79%, جاپونيادا – 74%, نورۆەگيا مەن يسلانديادا – 72%, ەۋرووداق ەلدەرىندە – 46%, تۇركيادا – 31%, پولشادا – 25%, كانادادا – 23%, اقش-تا – 15%, ۆەنگريادا – 14%, مەكسيكادا – 13%, چەحيادا – 12%, اۋستريادا – 9%, ورتاشا العاندا ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىندا 38% قۇرايدى.
قازاقستاندا اۋىلشارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋدا جانە وندىرىلگەن ونىمدەردىڭ ەركىن ساۋداسىنا ىقپال ەتۋ ماقساتىندا اۋستراليانىڭ كەرنس قالاسىندا 1986 جىلى قۇرىلعان كەرن توبىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ تاجىريبەسى قولدانىلادى. وسى ەلدەردىڭ تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, جاناما شارالار فەرمەرلەردى ءوندىرىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جانە ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆاعا جۇمىس ىستەۋگە ىنتالاندىرادى. ال تىكەلەي جانە بۇرمالاۋشى دوتاتسيالار شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋدىڭ ورنىنا ونى ءبىر دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرادى نەمەسە زيانىن تيگىزەدى, ياعني شارۋاشىلىقتى ءتيىمسىز جۇرگىزۋگە الىپ كەلەدى. كەرن توبى ەلدەرىنىڭ فەرمەرلەرىنە مەملەكەتتىك قولداۋ مەيلىنشە از كورسەتىلەدى. برازيليادا بۇل كورسەتكىش فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتاردىڭ جەكە تابىسى كولەمىنىڭ 2,6%, اۋستراليا مەن جاڭا زەلانديادا 1% جۋىعىن قۇرايدى.
اۋىلشارۋاشىلىعىن سۋبسيديالاۋداعى باسىمدىقتارعا يمپورت الماستىرۋ مەن ەكسپورتقا باعدارلانۋ جاتادى. رەفورمالاۋ ناتيجەسىندە سۋبسيديالاۋدىڭ 54 ءتۇرى 34-كە قىسقارادى. جاڭا قۇرال – اگرارلىق قولحاتتى ەنگىزۋ ينۆەستورلار مەن نەسيە بەرۋشىلەردىڭ ءونىمدى ناقتى جيناپ الۋعا دەيىن, بولاشاق ءونىمدى كەپىلگە قويۋ ارقىلى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سالىقتىڭ بارلىق ءتۇرىنىڭ ورنىنا بىرىڭعاي اۋىلشارۋاشىلىق سالىعىن ەنگىزۋ جوسپارلانۋدا. سۋبسيديالاردىڭ قىسقارۋى اۋىلشارۋاشىلىعىن ىنتالاندىرۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمىنىڭ ازايۋى دەپ تۇسىنۋگە بولمايدى. بۇل تەحنيكا مەن قۇرال-جابدىقتاردى ساتىپ الۋ, تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, گەنەتيكانى جاقسارتۋ, تۇقىم, گەربيتسيدتەر, تىڭايتقىشتار الۋ, كەڭەسشىلەر تارتۋ, اوك ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن جاڭا ازىرلەمەلەرگە جۇمسالادى.
– قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى الەمدىك دەڭگەيدەگى ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋدا. بۇل باعىتتا قانداي اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلۋدا؟
– ەلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋى جانە الەمدەگى باسەكەگە قابىلەتتىلىگى, كوبىنە ءبىلىم مەن عىلىمعا تاۋەلدى, وسى جولدا ۋنيۆەرسيتەتتەر شەشۋشى ءرول اتقارادى. اقپاراتتىق جانە كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار, بيوتەحنولوگيالار مەن جاڭا ماتەريالدار, ياعني عىلىم مەن تەحنيكانىڭ جەدەل دامۋى – ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىن ۇدەتىپ, ونى ۇلعايتاتىن ەداۋىر الەۋەتتى قامتاماسىز ەتەدى. قازۇاۋ وتاندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبىلىم مەن عىلىمدى جان-جاقتى دامىتۋدا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ, ەلدىڭ ماماندارعا سۇرانىسىنا سايكەس ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى سپەكترىن تۇراقتى تۇردە كەڭەيتۋدە. ماماندار دايىنداۋدىڭ ساپالىق دەڭگەيىن ارتتىرىپ, تەك قازاقستاندا ەمەس, شەت مەملەكەتتەردە دە ءوزىن مويىنداتىپ كەلەدى. 2017 جىلى ۋنيۆەرسيتەت Webometrics Ranking of World Universities رەيتينگ كورسەتكىشتەرى بويىنشا قازاقستاندىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا 3-ورىندى يەلەندى. بۇل رەيتينگ مادريدتە ورنالاسقان يسپانيا ۇلتتىق زەرتتەۋ كەڭەسىنىڭ (CSIC) Cybermetrics Lab بازاسىندا جاريالانعان. رەيتينگ كورسەتكىشتەرىندە ينتەرنەتتە عىلىمي قىزمەت ناتيجەلەرى اشىق جاريالانادى جانە الەم بويىنشا 12 مىڭنان استام ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۆەب-ينديكاتورلارىن قامتاماسىز ەتەدى. UI Green Metric عالامدىق رەيتينگىسى بويىنشا ۋنيۆەرسيتەت 423 ورىندى يەلەنىپ, الەمدەگى 500 توپ-ۋنيۆەرسيتەتتەر قاتارىنا ەندى. يندونەزيا ۋنيۆەرسيتەتىندە نەگىزى قالانعان بۇل رەيتينگتىك پلاتفورما «ەكولوگيالىق تازا» ساياساتتى ەنگىزۋگە جانە ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندە ءىس-ارەكەت وزگەرىستەرىن باسقارۋعا ارنالعان. 2018 جىلى QS Quacquarelli Symonds (انگليا) رەيتينگىسىندە ۋنيۆەرسيتەت 651ورىندى يەلەندى. بۇل باعالاۋ جۇيەسىنە ساي, جوعارى وقۋ ورنى عىلىمي-زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى بەدەلدىلىك, وقىتۋشىلار قۇرامىنىڭ ستۋدەنتتەر سانىنا قاتىناسى, سىلتەمە جاساۋ يندەكسى, شەتەلدىك ستۋدەنتتەر مەن شەتەلدىك وقىتۋشىلاردىڭ ۇلەسى سەكىلدى كورسەتكىشتەر بويىنشا باعالانادى. جۋىردا عانا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ» سالاسىنداعى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى حالىقارالىق KazSEE ينجەنەرلىك ءبىلىم اسسوتسياتسياسىنىڭ ەۆرو-باكالاۆر, ەۆرو-ماستەر ساناتتارى بويىنشا ساپا سەرتيفيكاتىنا يە بولدى.
بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەت ەلدىڭ اوك سالاسىنا قاجەتتى جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايىنداۋدا كوشباسشىلاردىڭ بىرىنە اينالدى. ۋنيۆەرسيتەتتە عىلىم, ءبىلىم جانە ءوندىرىس ينتەگراتسياسى ەلىمىزدە 2002 جىلى «اگرودامۋ» عىلىمي-وندىرىستىك كونتسورتسيۋمى قۇرىلعان كەزدەن باستالىپ, بۇگىندە «ەكستەنشن» جۇيەسى ەنگىزىلدى. سونداي-اق 22 مىڭنان اسا شارۋا قوجالىقتارىن قامتيتىن قازاقستانداعى جالعىز «جوعارى فەرمەرلەردىڭ مەكتەبى» قىزمەت كورسەتەدى. وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ىشىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ۋنيۆەرسيتەت 2010 جىلدان باستاپ جوبالىق باسقارۋدىڭ حالىقارالىق ستاندارتتارىن پايدالانا وتىرىپ, الەمنىڭ عىلىمي ورتالىقتارى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ 13 حالىقارالىق ساراپشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ ۇلتتىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنە ترانسفورماتسيالانۋ بويىنشا جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. 2015 جىلى ۋنيۆەرسيتەت ەلىمىزدەگى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تاۋەلسىز باسقارۋدى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جاڭا ۇيىمداستىرۋ-قۇقىقتىق فورمادا قايتا قۇرىلىپ, بعم قاراماعىنان اشم قۇزىرىنا ءوتىپ, سول جىلى ۋنيۆەرسيتەتتە 8 يننوۆاتسيالىق ورتالىعى, 6 عزي, 31 يننوۆاتسيالىق زەرتحانادان تۇراتىن ۇزدىك حالىقارالىق تاجىريبەلەر مەن تەحنولوگيالار تارتۋ ءۇشىن اگروتەحنولوگيالىق حاب قۇرىلدى.
قازىرگى تاڭدا قازۇاۋ عىلىمي-ءبىلىم بەرۋ فرانچايزينگى ترانسفەرتى نەگىزىندە الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت مودەلىن قۇرۋدى جوسپارلاۋدا. بۇل باعىتتا شەتەلدىك جەتەكشى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تاجىريبەسى زەرتتەلدى. مىسالى, بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردە ازيا ەلدەرىنىڭ 700 مىڭنان استام ستۋدەنتى ءوز ەلدەرىنەن شىقپاي-اق ءبىلىم الادى. بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدەردە وزدەرىنىڭ ديپلومدارىن ارىپتەس جوعارى وقۋ ورىندارى ارقىلى ۇسىنادى. ولار جەرگىلىكتى وقۋ ورىندارىندا بريتاندىق ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تولىق باعدارلاماسىن مەڭگەرىپ, وقىپ, ديپلومىن الىپ شىعادى. مالايزيا سياقتى ەلدەر شەتەلدىك جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ فرانچايزينگ باعدارلامالارىن ءوز ۋنيۆەرسيتەتتەرىن جىلدام دامىتۋ قۇرالى رەتىندە قولدانادى. قازاقستاندا مۇنداي فرانشيزا تاجىريبەسى بار. ماسەلەن, نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى ديۋك ۋنيۆەرسيتەتىمەن (اقش) بيزنەس ءبىلىم بەرۋ بويىنشا جۇمىس ىستەيدى.
بۇگىندە قازۇاۋ ءوزىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىندا الەمدەگى اگرارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى اراسىندا 1-ورىندا تۇرعان ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (نيدەرلاندى) جانە QS رەيتينگىندە 8-ورىندا تۇرعان ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (اقش) تاجىريبەسىنە سۇيەنەدى. جۋىردا ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ عالىمدارى ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىندە بولىپ, ءوزارا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, ءبىلىم الۋشىلاردى بىرلەسە وقىتۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندادى. ءبىز ازىق-ت ۇلىك تەحنولوگياسى, ازىق-ت ۇلىك ەپيدەميولوگياسى جانە قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ, وسىمدىكتانۋ ماماندىقتارى بويىنشا ماگيسترانتتاردى تولىعىمەن online رەجىمىندە وقىتا الامىز. سوندا 3-4 جىلدان كەيىن تۇلەكتەرىمىز ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ديپلومىن الىپ شىعاتىن بولادى. سونىمەن قاتار ستۋدەنتتەر مەن ماگيسترانتتار online رەجىمىندە مودۋلدىك ءبىلىم بەرۋ كۋرستارى بويىنشا ءبىلىم الا الادى. ولار كاسىبي تاجىريبەلەرى مەن زەرتحانالىق جۇمىستارىن ۆاگەنينگەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي ورتالىقتارىندا وتكىزەدى. اۋىل كاسىپكەرلەرىنىڭ دە online رەجىمدە وزدەرىنىڭ سۇراۋلارى بويىنشا بىلىكتىلىكتەرىن جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىكتەرى بار. حالىقارالىق LabEX فورماتىنداعى زەرتتەۋ باعدارلامالارى اياسىندا اقش-تىڭ كورنەل, ميچيگان جانە نەۆادا ۋنيۆەرسيتەتتەرىمەن جالپى قۇنى 1 ملرد تەڭگە بولاتىن بىرلەسكەن جوبالار جاسالادى. فرانشيزانى ەنگىزۋ ناتيجەسىندە ءتيىمسىز ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ازايتۋ, رەيتينگىلىك كورسەتكىشى تومەن وقىتۋشىلاردى قىسقارتۋ, ۇلگەرىمى ناشار ستۋدەنتتەردى وقۋدان شىعارۋ مەحانيزمدەرى قاراستىرىلادى.
قازىرگى ۋاقىتتا قوس ديپلومدىق باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا الەكساندراس ستۋلگينسكيس ۋنيۆەرسيتەتى (ليتۆا), برەست مەملەكەتتىك تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى (بەلورۋسسيا), پۋترا ۋنيۆەرسيتەتى (مالايزيا), نيترداعى سلوۆاتس اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى (سلوۆاكيا), ۆاينشتەفان ۋنيۆەرسيتەتىمەن (گەرمانيا) باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرا دەڭگەيىندە «سۋ رەسۋرستارى جانە سۋدى پايدالانۋ», «تاعام قاۋىپسىزدىگى», «بيوتەحنولوگيا», «ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ تەحنولوگياسى», «قايتا وڭدەۋ وندىرىستەرىنىڭ تەحنولوگياسى», «اگرارلىق تەحنيكا جانە تەحنولوگيا», «ەكونوميكا», «جەردى مەليوراتسيالاۋ, باپتاۋ جانە قورعاۋ», «اگرارلىق مەنەدجمەنت» ماماندىقتارى بويىنشا كەلىسىمدەر جاسالۋدا. بۇقارالىق اشىق ونلاين-كۋرستاردى دامىتۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىنىپ, «جاڭا ماماندىقتار اتلاسى» نەگىزىندە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى ازىرلەنۋدە.
2017 جىلى ازيا دامۋ بانكىنىڭ قولداۋىمەن سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسىپ باسقارۋ بويىنشا ورتالىق (سۋ حابى) قۇرىلدى. ورتالىقتىڭ 15 زەرتتەۋ زەرتحاناسى رەسۋرس ۇنەمدەۋشى تەحنولوگيالاردى پايدالانا وتىرىپ سۋ رەسۋرستارىن ءتيىمدى باسقارۋ ماسەلەلەرىن كەشەندى شەشۋمەن اينالىسادى. جەر حابى اياسىندا اقش اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن (USDA) بىرلەسە ساندىق الگورتيمدىك تالداۋ جۇيەسىن پايدالانا وتىرىپ جايىلىمدىق جەرلەردىڭ توزۋىن زەرتتەۋ جانە باعالاۋ ادىستەمەسىن ەنگىزۋ جوباسى ىسكە اسۋدا. اگروبيزنەستى ستراتەگيالىق زەرتتەۋ ورتالىعى قۇرىلعان, مۇندا ستۋدەنتتەر ەكىنشى كۋرستان باستاپ اگروقۇرىلىمداردىڭ ناقتى دەرەكتەرى بويىنشا بيزنەس-جوسپارلار ازىرلەپ ۇيرەنەدى. ديپلومدىق جانە وزىندىك جۇمىستارى وندىرىسكە ەنگىزىلەتىن ستارتاپ-جوباعا اينالادى. بيىل عانا 200 ستارتاپ ۇسىنىلىپ, 10 جوبا 150-دەن 1000 اقش دوللارى كولەمىندەگى سىياقىعا يە بولدى.
ستۋدەنت, ماگيسترانت, PhD دوكتورانتتاردى وقىتۋ بارىسىندا, سونداي-اق قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرىندە ەلدەگى بارلىق 177,5 مىڭ شارۋا (فەرمەر) قوجالىقتارىنىڭ 80% شوعىرلانعاندىقتان, اوك ماماندارىن قايتا دايىنداۋدا زاماناۋي تسيفرلى تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ماقساتىندا سيتۋاتسيالىق ورتالىق اشىلدى. سيتۋاتسيالىق ورتالىقتى قوسىمشا جابدىقتاۋ اۋىلشارۋاشىلىعى سالالارىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, اگرارلىق سەكتورداعى اقپاراتتىق-ساراپتاۋ جانە بولجاۋدى جاقسارتۋعا, GIS تەحنولوگيالار, باعدارلامالىق تالداۋ جانە ۇلكەن دەرەكتەردىڭ اناليتيكاسى نەگىزىندە جەدەل باسقارۋ شەشىمدەرىن ءتيىمدى, ءارى دەر كەزىندە قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازۇاۋ شىعىس فينليانديا ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسە تاماق ونەركاسىبى ءۇشىن قوسديپلومدىق باعدارلاما بويىنشا ماگيسترلەر دايىندايدى. اعىمداعى جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەتارالىق دەڭگەيدە ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ فينلياندياعا ءىس-ساپارىندا شىعىس فينليانديا ۋنيۆەرسيتەتىمەن ماگيسترلەر مەن PhD دوكتورلاردى بىرلەسە دايىنداۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويدى.
2018-2027 جىلدارى ەت ءونىمىن ءوندىرۋ مالشارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق ستراتەگياسى اياسىندا ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وقۋ-تاجىريبەلىك شارۋاشىلىعى بازاسىندا برازيليا, ارگەنتينا, جاڭا زەلانديا, اۋستراليا, اقش جانە تاعى باسقا سيىر ەتىن ەكسپورتتاۋ بويىنشا كوشباسشىعا اينالعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى ەسەبىنەن «ۇلگىلى فەرما» ايماقتىق تاجىريبەلىك-وقىتۋ ورتالىعى قۇرىلادى. ساندىق تەحنولوگيامەن جابدىقتالعان 3 فەرمانىڭ ەكەۋى – ءىرى قارا, بىرەۋى – قوي فەرماسى. الىنعان مالىمەتتەر ۋنيۆەرسيتەتتىڭ سيتۋاتسيالىق ورتالىعىنىڭ سەرۆەرىندە وڭدەلىپ, ناتيجەلەرى فەرمەرلەرگە ءموبيلدى قۇرىلعىلار ارقىلى جىبەرىلىپ وتىرادى.
الماتى قالاسىندا اعىمداعى جىلدىڭ 9-قاراشا كۇنى اۋىلشارۋاشىلىعىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى رەتىندە اگرارلىق ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋعا ارنالعان حالىقارالىق فورۋم وتەدى. دەپۋتاتتىق كورپۋس, جەتەكشى اگرارلىق كاسىپورىندار, سالالىق وداقتاردىڭ وكىلدەرى, شەتەلدىك جانە وتاندىق جوو مەن عىلىمي ورتالىقتاردىڭ جانە باسقا دا مەكەمەلەردىڭ كورنەكتى عالىمدارى, ساراپشىلارى ءبىر الاڭدا باس قوساتىن بولادى.
قازۇاۋ الدىندا الەمدىك دەڭگەيدەگى ۋنيۆەرسيتەت قۇرۋ مىندەتى قويىلعان. بۇل ماقساتتاعى جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسىرۋ ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ, وزىق شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ۋنيۆەرسيتەتكە جانە قازاقستاننىڭ باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنا ەنگىزۋ بارىسىن جەدەلدەتەدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۇلەكتەردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشىن 95%-عا جەتكىزۋ, ال ەلىمىزدىڭ اوك-تەگى ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2,5 ەسەگە ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ءبىزدىڭ ۇجىم وسى ماڭىزدى مىندەتتىڭ تابىستى ورىندالۋىنا بارلىق كۇش-جىگەرىن جۇمسايتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن المات ءيسادىل
