ادريان وگانەسيان, «نيۋ-يورك تايمس». گومبە شتاتىندا سيىر قۇنى 600 اقش دوللارىنا دەيىن جەتەدى, بىراق جايىلىمدىق جەر ازايىپ بارادى.
ديونن سيرسەي, «نيۋ-يورك تايمس» – دامينيا (نيگەريا)
بۇل – نيگەريادا ءىرى قارالار ءۇشىن جاڭا جايىلىم ىزدەگەن ونىڭ جانە باسقا دا باقتاشىلاردىڭ ءومىر بويعى كۇندەلىكتى كەشكى ارەكەتى.
باقتاشىلىق عۇمىرىندا باكا ۋلى جىلاندارمەن, ىندەتتىڭ تارالۋىمەن, بارىمتاشىلار جانە ۆەتەرينارلىق دارىلەردىڭ قولدان جاسالۋىمەن كۇرەسىپ كەلدى. ەندى باقتاشىلار ومىرىنە زيان كەلتىرەتىن ماسەلەمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر: نيگەريا حالقىنىڭ قارقىندى دامۋى عاسىرلار بويى باقتاشىلار قولدانىپ كەلگەن جەرگە قىزىعۋشىلاردىڭ ارتقانىن كورسەتەدى.
نيگەريانىڭ ءار جەرىندە جەرگە يەلىك ەتۋگە تالاسقان فەرمەرلەر مەن باقتاشىلار اراسىندا داۋ-جانجال ءجيى تۇتانىپ تۇرادى. بيىلعى العاشقى جارتى جىلدىقتا وسىنداي قاقتىعىستىڭ كەسىرىنەن شامامەن 1300-دەي ادام قايتىس بولدى.
فەرمەرلەر مەن باقتاشىلار اراسىنداعى جانجالدىڭ اسەرىنەن 300 مىڭعا جۋىق تۇرعىن ءوز ۇيلەرىن تاستاپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. قاقتىعىستىڭ باسىم بولىگىنە ءدىني, ەتنوستىق ماسەلەلەر, كليمات وزگەرۋى كەسىرىنەن تۋىندايتىن تۇراقسىز اۋا رايى اسەر ەتەدى.
مالي, نيگەريا, بۋركينا فاسو, كەنيا سەكىلدى حالىق سانى كۇرت ارتقان مەملەكەتتەر وسىنداي ماسەلەگە تاپ بولىپ جاتىر. سوڭعى 60 جىلدا حالىق سانى ءتورت ەسە ارتقان نيگەرياداعى قاقتىعىستاردىڭ كۇشەيگەنى سونشا, مەملەكەت پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىن ۇرىستاردى توقتاتۋعا ارنايى بولەتىن بولدى.
كوپتەگەن ايماقتىق ورگاندار مالشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرگەنىمەن, بۇل ماسەلە بويىنشا از جۇمىس اتقارعان. نيگەريانىڭ فەدەرالدى ۇكىمەتى مالشىلارعا جەر ءبولىپ بەرۋدى ۇسىندى. دەگەنمەن, مەملەكەتتەگى ارتىپ بارا جاتقان جۇمىسسىزدىق حالىقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنا يتەرمەلەپ, شيەلەنىستى ودان ءارى ارتتىرۋدا.
كەيبىر شتاتتار مال جايىلىمىنا تىيىم سالعان. شيەلەنىستەردى شەشۋگە باعىتتالعان جەرگىلىكتى ەرەجەلەر جۇزەگە اسپايدى. اسىرەسە ۇكىمەت پەن باسقارۋدان الىس قالعان اۋىلدىق ايماقتاردا زاڭدار مەن ەرەجەلەر قاۋقارسىز.
باقتاشىلاردىڭ كوبىسى سەكىلدى نيگەريا پرەزيدەنتى موحاممادۋ بۋحاري دە مۇسىلمان. زورلىقتى باسەڭدەتۋگە شارالار قولدانىپ, باقتاشىلارعا كومەك كورسەتپەگەنىنە قاراماستان, ونى مەملەكەتتىڭ سولتۇستىگىندە شوعىرلانعان فۋلانيلىكتەردى قولداۋشىلار قاتارىنا قوسادى.
نيگەريانىڭ كوپ بولىگىندە, اسىرەسە وڭتۇستىگىندە فۋلانيلىك باقتاشىلار تەرروريستەر قاتارىندا. جاڭالىقتاردا باقتاشىلاردىڭ فەرمەرلەردى ولتىرگەنى تۋرالى كوپ حابار كەزدەستىرۋگە بولادى.
ميستەر باكا تابىنىمەن كوشىرىپ اكەلگەن گومبە شتاتى بوس جاتقان جەرلەرىمەن جانە باقتاشىلار مەن فەرمەرلەر اراسىنداعى جاقسى قارىم-قاتىناسىمەن تانىمال. فەرمەرلەردىڭ كوبىسى باقتاشىلار سەكىلدى فۋلانيلەر, سوندىقتان ءوزارا ەتنوستىق قاقتىعىستار جوق.
دەگەنمەن, بۇل ايماقتىڭ وزىندە دە بوس جەرلەرگە تالاس بولىپ تۇرادى. ميستەر باكانىڭ اۋىلىنا جاقىن دامينيا اۋىلىنىڭ حالىق سانى سوڭعى 15 جىلدا ءۇش ەسە, ياعني 7000 ادامعا دەيىن وسكەن.
سيىر تابىندارى مەن وتار قويلارىن, ەسەكتەرىن اكەلگەن ميستەر باكا مەن ونىڭ تۋىسقاندارى قىركۇيەكتىڭ باسىندا لاگەر قۇردى. ولاردىڭ ءار سيىرىنىڭ قۇنى 600 اقش دوللارىنا جەتىپ قالادى.
ميستەر باكا ءوز توبىمەن گومبە شتاتىنىڭ بىلتىر مەكەن ەتكەن بولىگىنە قايتا تۇراقتادى. بۇل جەر ونىڭ تابىنىنا ءۇش اي بويى ەركىن جايىلۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەگەنمەن, ميستەر باكا كوشىپ كەلگەن كۇننىڭ ەرتەسىنە جەر يەسى ءوز شارۋاشىلىعىن كەڭەيتكىسى كەلەتىنىن ايتتى.
باكانىڭ تۋىستارىنىڭ ءبىرى ساليح ابدۋ جاس كەزىندە مالشىلىقتىڭ وڭاي بولعانىن ەسكە الادى. ول كەزدە سيىر ءبىر نە ەكى ساعاتتىڭ ىشىندە تويىنىپ ۇلگەرەتىن. قازىر سيىردى ءبىر كۇن بويى جايۋ كەرەك. ويتكەنى ءشوپ قۇرعاق ءارى شۇيگىن ەمەس. كەي كەزدە سيىرلارى ىشۋگە سۋ تاپپاي, ەكى كۇن بويى سۋسىز جۇرەدى ەكەن. «مۇمكىندىگىم بولسا, قالاعا كوشىپ, بۇل ءومىر سالتىن ءبىرجولا قويار ەدىم», دەيدى ابدۋ.
جاقىن جەردەگى اۋىلداردا جاقسى مۇمكىندىكتەر بار. ول جەردە باقتاشىلىقتى تاستاپ كەتكەن مالشىلار وتە كوپ. ولار بۇگىندە قارقىندى دامىپ جاتقان ورمان شارۋاشىلىعىنا كوشكەن.
«وسىنداي قىسىم كورە تۇرا, وتىرىقشى ءومىر سالتىنا كوشىپ, قازىرگى كاسىبىمدى تاستاۋ ويىما كەلمەپتى. بۇل ومىردە سۇيسىنە ىستەيتىن جۇمىسىم – سيىرلارىمدى باعۋ, ءبىر جەردەن ەكىنشى جەرگە كوشۋ», دەيدى باكا مىرزا.
ماقالالاردى اۋدارعان
اباي اسانكەلدى ۇلى,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
