بانك سالىمى (دەپوزيت) – بۇل جيناقتاردى ورنالاستىرۋ مەن جيناقتاۋدىڭ بازالىق, جالپىعا ورتاق ءتاسىلى, ونىڭ ءبىرىنشى كەزەكتەگى مىندەتى ماڭىزدى ومىرلىك مۇقتاجدىقتار مەن قاجەتتىلىكتەردى شەشۋ. سوعان قاراماستان, جيناقتاردى ورنالاستىرۋ ءۇشىن دەپوزيتتى قالاي دۇرىس تاڭداۋعا بولادى دەگەن سۇراققا ءۇستىرت جاۋاپ بەرۋگە بولمايدى: ءوز اقشاسىنا دۇرىس يەلىك ەتۋ ساقتىق تاسىلدەرىن تالاپ ەتەدى. اقىلعا قونىمدى جانە نەگىزدەلگەن شەشىم شىعارۋ ءۇشىن ءبىر دەپوزيت ءونىمىن باسقاسىنان ايىرا ءبىلۋ ءارى ءتۇسىنۋ قاجەت. وسى ۋاقىتقا دەيىن دەپوزيتتى تاڭداۋ ەكى باستى فاكتور: بىرىنشىدەن, نارىقتا ازداعان ەرەكشەلىكتەرى بار دەپوزيت ونىمدەرىنىڭ كوپتىگىنەن, ەكىنشىدەن, سالىم مەرزىمى مەن سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ بايلانىسى جوقتىعىنان جيناقتاردى ۇزاق مەرزىمگە ورنالاستىرۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ بولماۋىنان قيىنداي ءتۇستى.
دەپوزيت نارىعىندا كوپتەگەن ءونىم اينالىستا: ورتاشا العاندا بانكتەردە دەپوزيتتەر تۇرلەرىنىڭ سانى 20-عا جۋىق بولادى, ەگەر ونى دەپوزيتتەردى تارتاتىن بانكتەر سانىنا كوبەيتسەك, دەپوزيتتى تاڭداۋ ءۇشىن از دەگەندە ءارتۇرلى 480 دەپوزيت ونىمىنە تالداۋ جاساۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى. جوعارى باسەكەلەستىك, جاڭا كليەنتتەردى تارتۋ نيەتى بانكتەردى جاڭا ماركەتينگتىك تاسىلدەردى تابۋعا جانە ءوز ونىمدەرىن: «بالالارعا ارنالعان», «زەينەتكەرلىك», «ارتىقشىلىقتى», «VIP» سياقتى تانىمال اتاۋلاردى ويدان شىعارۋعا ماجبۇرلەيدى, بۇل ءتىزىمدى ءارى قاراي جالعاستىرا بەرەتىن بولساق, دەپوزيت تاڭداۋعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ءوز ءمانىن جوعالتادى. ۇقساس ۇسىنىستاردىڭ ءار الۋاندىعى تاڭداۋ پروتسەسىن كۇردەلەندىرىپ جىبەردى, ويتكەنى بۇل ايتارلىقتاي كۇش-جىگەر مەن ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى.
ەكىنشى قيىندىق تۋعىزاتىن فاكتور – بۇل سىياقى مولشەرلەمەلەرىنىڭ كەڭ اۋقىمى جانە باسقاسىنان بولەك, ۇقساس مەرزىمگە ورنالاستىرىلعان سالىمدارعا قاتىستى قولدانىلعان نومينالدى جانە ءتيىمدى مولشەرلەمەلەر سياقتى ءتۇرلى سىياقى مولشەرلەمەلەرىن قولدانۋ. ونىڭ ۇستىنە بانكتەر توقسان سايىن, اي سايىن, كۇن سايىن كاپيتالداندىرىپ وتىراتىن ونىمدەردى ۇسىنادى. كەيبىر ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرمەگەندە, سىياقى مولشەرلەمەسى سالىم مەرزىمىنە دە, مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ مۇمكىندىگىنە دە بايلانىستى ەمەس: مەرزىمى بىردەي دەپوزيتتەر, ماسەلەن, 3 ايلىق دەپوزيتتەر بويىنشا ءارتۇرلى بانكتەردە سىياقى مولشەرلەمەسى 5,3 پايىزدان 12 پايىزعا دەيىنگى مولشەردى قۇراۋى مۇمكىن. ال ءبىر جىلعى دەپوزيتتەر بويىنشا كەيبىر ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتەر 6 پايىزدان اسپايتىن سىياقى مولشەرلەمەسىمەن شەكتەلەدى. ەڭ باستىسى, سالىمدارعا ورنالاستىرىلعان اقشانى ساقتاۋدىڭ قاراپايىم جانە تىكەلەي دالەلى, بارلىق مەرزىم ىشىندە قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنىڭ جوعارى كەپىلدىك سوماسى تۇرىندە ىنتالاندىرۋى بولمادى.
ناتيجەسىندە, شەتەل ۆاليۋتاسى بويىنشا كىرىس سىياقىنىڭ 1 پايىزدىق جىلدىق ءتيىمدى مولشەرلەمەسىمەن شەكتەلگەنىنە قاراماستان, سالىمشىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن الىپ قويۋ مۇمكىندىگى بار ۆاليۋتالىق سالىمداردىڭ پايداسىنا تاڭداۋ جاساۋى جەڭىل بولدى. بۇدان باسقا, شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى جيناقتاردا جوعارى تاۋەكەل بار: كىرىس الۋعا بولادى, سول سياقتى شىعىنعا دا ۇشىراۋى مۇمكىن. 3 بانك («ەكسيمبانك قازاقستان» اق, «Qazaq Banki» اق جانە «استانا بانكى» اق) بارلىق بانك وپەراتسيالارىن جۇرگىزۋگە بەرىلگەن ليتسەنزيالارىنان ايىرىلعان اعىمداعى جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۆاليۋتالىق دەپوزيتتەردىڭ سالىمشىلارى بەس ميلليون تەڭگە شەگىندە عانا وتەماقى الادى, ال تەڭگەمەن سالىمداردى ۇستاۋشىلار 10 ميلليون تەڭگە شەگىندە, تەڭگەمەن جانە شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى سالىمداردى ۇستاۋشىلار 15 ميلليون تەڭگە شەگىندە وتەماقى الادى. اعىمداعى جىلى تەڭگەمەن جيناق سالىمدارى بويىنشا كەپىلدىكتىڭ ەڭ جوعارى سوماسى 15 ميلليون تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلعانىن ەسكەرە وتىرىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى سالىمدار كرەديتتىك تاۋەكەلگە از ۇشىرايدى.
بانك سالىمدارى نارىعىنىڭ رەتتەلمەگەن پروبلەمالارى بانكتىك سالىمداردىڭ مەرزىمدى نارىعىنىڭ ءمانى جوعالۋىنا اكەلدى جانە تەڭگەلىك, سول سياقتى ۆاليۋتالىق مەرزىمدى سالىمدار تالاپ ەتىلگەنگە دەيىنگى سالىمدارعا وزگەردى. بانكتىك سالىمداردىڭ مەرزىمدىلىگىنە تالاپتاردىڭ بولماۋى ەكونوميكانى كرەديتتەۋ كولەمىنىڭ قىسقارۋىنا اكەلدى. ءوز كەزەگىندە, سالىمداردى مەرزىمىنەن بۇرىن الىپ قويۋدى ىنتالاندىرمايتىن جاعدايلاردىڭ بولماۋى بانكتەر ءۇشىن قوسىمشا تاۋەكەل بولماق, بانكتەر ونى بارىنشا ازايتۋ ءۇشىن ءوتىمدى اكتيۆتەرىن ۇلعايتۋعا ءتيىس, ول يپوتەكا, اۆتوكرەديتتەۋ, شاعىن بيزنەستى جانە كاسىپكەرلىكتى كرەديتتەۋ, تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋ سياقتى جەكە كرەديتتىك ونىمدەردىڭ قىمباتتاۋىنا اكەپ سوعادى.
نارىقتا ءادىل جانە تۇسىنىكتى جاعدايلار جاساۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك دەپوزيتتەردىڭ جەڭىلدەتىلگەن قۇرىلىمىن ۇسىندى. 1 قازاننان باستاپ سالىمشىلارعا سالىمداردىڭ ءۇش ءتۇرى قولجەتىمدى بولدى: مەرزىمسىز, مەرزىمدى جانە جيناق. جاڭا دەپوزيتتىك جەلى ءار سالىمشىعا ءوزىنىڭ مۇقتاجدىعىنا قاراي قولايلى دەپوزيتتى تاڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
مولشەرلەمەلەردى رەتسىز بەلگىلەۋ توقتاتىلدى: ەندى مەرزىمدى جانە جيناق سالىمدارى بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسى بانكتىك سالىم شارتىنىڭ مەرزىمىنە تىكەلەي بايلانىستى. ماسەلەن, جيناق سالىم بويىنشا ءۇش ايعا ارنالعان سىياقى مولشەرلەمەسى 12 پايىز, ال 24 ايدان استام سالىم بويىنشا 13,5 پايىز بولۋى مۇمكىن. شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى دەپوزيتتەردىڭ كىرىستىلىگى وزگەرگەن جوق: شەتەل ۆاليۋتاسىنداعى سالىمدار بويىنشا ەڭ جوعارى سىياقى مولشەرلەمەسى 1 پايىزدان اسپايدى, ول ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى سالىمداردىڭ كىرىستىلىگىنەن 10-13 ەسە از.
نارىقتىڭ دامۋىنا بايلانىستى مەرزىمدى جانە جيناق سالىمدار ەكونوميكانى, بيزنەستى كرەديتتەۋدىڭ, تۇتىنۋشىلىق كرەديتتەۋدىڭ ءوسۋى ءۇشىن نەگىزگى رەسۋرس, ال سالىمشىلار ءۇشىن جيناق نەمەسە مەرزىمدى سالىم جيناقتاردى ورنالاستىرۋ جانە كەپىلدىك بەرىلگەن جوعارى كىرىس الۋ ءۇشىن, ونىڭ ىشىندە بانكتىك سالىم شارتىنىڭ مەرزىمى ىشىندە اقشانى پايدالانۋدىڭ شىنايى قاجەتتىلىگى بولماعان جاعدايدا, قوسىمشا مۇمكىندىك بولۋى مۇمكىن. سالىمشىدا بانكتىك سالىم شارتىن مەرزىمىنەن بۇرىن بۇزۋ قۇقىعى ءسوزسىز ساقتالادى.
قازاقستاندىق نارىقتا بۇرىن دا مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ بويىنشا شەكتەۋلەرى بار سالىمدار بولعان, بىراق دامىعان ەلدەردىڭ تاجىريبەسى اتالعان شەكتەۋلەردىڭ زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەلگىلەنەتىنىن كۋالاندىرادى. ماسەلەن, مالايزيادا زاڭ بانككە ۇزاق مەرزىمدى سالىمدى مەرزىمىنەن بۇرىن العان كەزدە ەسەپتەلەتىن سىياقىنىڭ 50%-ىنان استامىن ۇستاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەدى; گەرمانيادا جيناق سالىمىن مەرزىمىنەن بۇرىن العان كەزدە سىياقىدان تولىق كولەمدە ايىرىلادى جانە ايىپپۇل تولەيدى. سينگاپۋر مەن يزرايلدە جيناق سالىمىن مەرزىمىنەن بۇرىن الۋ قۇقىعى كوزدەلمەگەن.
جيناق جانە مەرزىمدى سالىمدار پايدا بولعاننان بەرى نارىقتا سالىمشىلاردىڭ ءارتۇرلى توپتارىنىڭ مىندەتتەرىنە جاۋاپ بەرەتىن جاعدايلار جاسالدى. اقشانى يەلەنۋدىڭ ۇتقىرلىعى ماڭىزدى جانە سالىمنىڭ بارلىق مەرزىمى ىشىندە اقشانى پايدالانۋدى جوسپارلايتىن سالىمشىلار جيناقتارىن مەرزىمسىز سالىمدارعا جانە سالىمدى مەرزىمىنەن بۇرىن الۋمەن بايلانىستى شەكتەۋلەر كوزدەلمەيتىن تالاپ ەتكەنگە دەيىنگى سالىمدارعا ورنالاستىرا الادى. جيناقتارىن جوعارىلاتىلعان سىياقى مولشەرلەمەسى بويىنشا بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە ورنالاستىرۋدى جوسپارلايتىن, بىراق اقشانى ۇتقىر جۇمساعىسى كەلەتىن سالىمشىلارعا مەرزىمدى سالىمدار قولايلى بولادى. ال اقشانى بەلگىلى ءبىر مەرزىمدە جيناۋدى ويلايتىن جانە كەپىلدىك بەرىلگەن جوعارى كىرىستىلىك جانە قازاقستاننىڭ دەپوزيتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ قورىنان ەڭ جوعارى وتەماقى الۋ ماڭىزدى بولاتىندار جيناقتارىن تەڭگەمەن جيناق سالىمىنا ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگىنە قاراي الادى.
كەز كەلگەن سالىمشى ءوزىنىڭ جەكە قاراجاتىن تۇرلەندىرە الادى: بانك كارتوچكاسى نەمەسە مەرزىمسىز سالىم اقشانى پايدالانۋعا جانە كەز كەلگەن ساتتە تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, ال جيناقتاۋ جانە كىرىس الۋ ءۇشىن جيناق نە مەرزىمدى سالىم اشۋعا بولادى. سونىمەن قاتار جيناق سالىمى اقشانى ءىرى ساتىپ الۋلارعا نەمەسە ماڭىزدى ماقساتتارعا, ماسەلەن وتباسىمەن دەمالۋعا, بالالاردىڭ وقۋىنا نەمەسە تويىنا اقى تولەۋگە, يپوتەكا بويىنشا باستاپقى جارناعا, ماشينا ساتىپ الۋعا جيناۋدى جوسپارلايتىندار ءۇشىن وتە قولايلى بولادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
