تاياۋدا «تارباعاتاي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركىنىڭ ماماندارى تاجىريبە الماسۋ ءۇشىن ريددەردەگى تابيعي قورىققا ساپار شەكتىك. قورىق سول ەلدى مەكەن تابيعاتىنىڭ زەرتحاناسىنا اينالعانىنا كوز جەتكىزىپ, كوڭىلىمىز توعايدى.
وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارىندا قازىرگى قورىق ورنىندا شارۋاشىلىق نىساندارى بولعان ەكەن. قازاقتىڭ بەتكە ۇستار قوعام قايراتكەرلەرى التاي وڭىرىندەگى ءالى ب ۇلىنە قويماعان تۇمسا تابيعاتتى, ونىڭ وسىمدىكتەر دۇنيەسىن, جان-جانۋارلارىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن قورىق ۇيىمداستىرۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنىس جاساعان. قورىق ءۇشىن بۇدان ارتىق قولايلى جەر تابىلمايتىنىن ولار جاقسى بىلگەن ەكەن. وسىلايشا 1992 جىلعى 3 شىلدەدە ۇكىمەت قاۋلىسىمەن 56 078 گەكتار اۋماققا سوزىلىپ جاتقان «باتىس التاي» مەملەكەتتىك تابيعي قورىعى قۇرىلعان. 2007 جىلى اۋماعى تاعى 30 مىڭ گەكتارعا كەڭەيتىلىپتى.
بۇگىندە التاي سىلەمدەرىنىڭ بار سۇلۋلىعىن قامتىعان وڭىردە وسىمدىك پەن جان-جانۋارلاردىڭ سان الۋان ءتۇرى كەزدەسەدى. قورىقتىڭ وسiمدiك جامىلعىسىنىڭ ءوزى جاپىراقتى ورمان, تاۋلى-تايگالى ورمان, سۋبالپiلiك جانە الپiلiك شالعىندار, تۋندرا بەلدەۋلەرى بولىپ ءتورت ءتۇرلى بەلدەۋگە بولىنەدى. جان-جانۋارلاردىڭ 230 ءتۇرى, سۇتقورەكتىلەردىڭ 57 ءتۇرى, بالىقتاردىڭ 5 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 162 ءتۇرى (ونىڭ ىشىندە 6 ءتۇرى قىزىل كىتاپقا ەنگىزىلگەن), وسىمدىكتىڭ 883 ءتۇرى كەزدەسەتىن مۇنداي مەكەن الەمدە سيرەك شىعار, ءسىرا. ءسىبىر سامىرسىنى, ءسىبىر قاراعايى قالىڭ وسكەن رەليكتى (كونە) قاراعايلى ورماندار قورىقتىڭ نەگىزگى بايلىعى سانالادى.
ءىس-تاجىريبە الماسۋ بارىسىندا بۇل جەردە اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا ءتانتى بولدىق. قورىق اۋماعىنداعى مۋزەيدە اڭ-قۇستاردىڭ قاتىرما مۇسىندەرى كوپ ەكەن. پەيزاجدى مارشرۋتتاردىڭ قولمەن سالىنعان سۋرەتتەرى, ءتۇرلى-ءتۇستى تاۋ قازبالارىنان الىنعان مينەرالدى تاستار, قۇستاردىڭ ۇيالارى دا كەلگەن ادامدى ەرىكسىز ەلىكتىرەدى.
قورعالاتىن ايماقتىڭ ەرەكشە قۇندى ەكولوگيالىق جۇيەلەرى مەن نىساندارىن اينالىپ وتەتىن ۋچاسكەلەر ارقىلى ەكسكۋرسيالىق سوقپاقتار قۇرىلعان. «باتىس التاي ەتالونى», «الەشكينى ستەجكي», «زاپوۆەدنىە دالي», «كامەننايا سكازكا» سىندى مارشرۋتتارمەن ءجۇرىپ وتۋگە قۇشتار تۋريستەر كوپ. مارشرۋتتىق ساپارلارعا اۆتوكولىكپەن دە, جاياۋ دا شىعۋعا بولادى. 1-2 كۇن ىشىندە جۇمىر جەردەگى جاقۇت مەكەننىڭ ەڭ ادەمى جەرلەرىن كورىپ ۇلگەرەرىڭىز حاق! ءار مارشرۋتتىڭ الدىن الا جوسپارلانعان ايالدامالارى بار. اياق سۋىتۋ ءۇشىن ايالداعان ساياحاتشىلار «باتىس التايعا» قاتىستى كورنەكىلىكتەرمەن تانىسىپ, اۋماقتىڭ تابيعي ەرەكشەلىكتەرى جايلى اقپاراتقا قانىعادى. اسەم تابيعات اياسىندا فوتو جانە بەينە تۇسىرىلىمدەر جاسايدى.
جەرگىلىكتى ەكسكۋرسيا جەتەكشىلەرىنىڭ ايتۋىنشا, ءار مارشرۋتتىڭ ءوز ەرەكشەلىگى بار. توپتاعى ادام سانى دا ساپاردىڭ قىزىقتى بولۋىنا اسەر ەتەدى ەكەن. ماسەلەن, ادام كوبەيگەن سايىن شۋ دا كوبەيىپ, جانۋارلاردى جولىقتىرۋ مۇمكىندىگى ازايا بەرەدى.
ريددەردەگى قورىق تارباعاتايعا بار بولعانى 470 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان. كوركىنە كوز تويمايتىن سۇلۋ تابيعاتتىڭ اياسى ساياحاتشىلار ءۇشىن تاپتىرمايتىن جەر ەكەنى انىق.
قورىقتىڭ ىرگەتاسى قالانعاننان بەرگى ارالىقتا ۇزاق جىلدار بويى ەڭبەك ەتىپ كەلە جاتقان, ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭعان مەكەمە قىزمەتكەرلەرى: ل.ۆينوكۋروۆا, گ.ناگوۆيتسىن, ن.پرەمينا سىندى ءوز ىسىنە بەرىلگەن مامانداردىڭ, مەكەمە باسشىسى الىبەك توقىمتاەۆتىڭ, جاس مامان ا.ماقاتاەۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىن دە ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ولار بۇل ايماقتىڭ ساف تازا قالپىن ساقتاپ قالۋعا, تۋريستەر كوپتەپ كەلۋى ءۇشىن قىزىقتى شارالار وتكىزۋگە مۇرىندىق بولىپ وتىر. «جاقسىمەن سويلەسسەڭ – كوڭىلىڭ اشىلادى, بيىك توبەگە شىقساڭ – كوزىڭ اشىلادى», – دەيدى بابالارىمىز. «باتىس التايداعى» قورىقتا كورگەنىمىز, كوڭىلگە تۇيگەنىمىز كوپ بولدى.
جاڭىلقان الەمسەيىتوۆا,
«تارباعاتاي» تابيعي پاركىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
