قالىڭ قازاق ەلى «قىز جىبەك» جىرىن جىرلاپ كەلە جاتقانىنا بەس ءجۇز جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. جىردىڭ باستى كەيىپكەرلەرى: بازارباي, تولەگەن, قىز جىبەك, سانسىزباي – ءبارى-ءبارى تاريحتا بولعان ادامدار. ۋاقيعا جەلىسى دە جاعالبايلى ەلىندە, جايىق بويىندا وتكەن. جىردا (فيلمىندە دە) تولەگەندى بەكەجان وپاسىزدىقپەن ولتىرگەننەن كەيىن, سۇيگەنىنەن ايىرىلعان قىز جىبەك قايعىدان قۇسا بولىپ, سۋعا كەتىپ ولەدى. شىندىعىندا ولاي ەمەس. تولەگەندى ولتىرگەن بەكەجان ەمەس, كەسكەنتەرەك تە, قىز جىبەك سۋعا كەتپەيدى. تولەگەننىڭ ءىنىسى سانسىزباي تالاي جاۋدى جەڭىپ, جەڭگەسىن ەلىنە الىپ قايتادى دا, ودان ەكى ۇل دۇنيەگە كەلەدى. سانسىزبايدىڭ تۇڭعىشى تاريحتا ءتوس باتىر دەگەن اتپەن بەلگىلى. ونى ءبىز قوجابەرگەن جىراۋدىڭ «ەلىم-اي» پوەماسىنان جاقسى بىلەمىز. وندا مىنانداي جولدار بار:
جاعالبايلى ءتوس باتىر,
ءوز حالقىنا ەس باتىر,
جيىرما التىدا جاسى بار,
قالماقتارعا ءوش باتىر,
سانسىزبايدىڭ وزىندەي,
كورسەتكەن جاۋعا سەس باتىر.
بۇدان قازاق قولىنىڭ قولباسشىلىعىنا لايىقتى تولەگەن ۇلى ءتوس باتىردىڭ ناعىز بەينەسىن كورەمىز.
ەندى وسى «قىز جىبەك» جىرىنىڭ باستاۋىنا ءبىر كوز جۇگىرتسەك. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, جىر ۋاقيعالارى شىندىققا ۇلاسادى. العاشقى كەزدە بۇل ۋاقيعالار اۋىزدان-اۋىزعا جالعاسىپ, قارا ءسوز كۇيىندە ايتىلىپ جۇرگەن اڭىز بولعان ەكەن. مىنا جىر جولدارى ارقىلى سول اڭىزدى ولەڭگە اينالدىرعان سەگىز سەرى (مۇحاممەد-قانافيا) باھرام ۇلى بولعانىنا كوزىمىز جەتەدى. ءبىر ءسات اقىندى تىڭداپ كورەلىك.
جىلقى جىلى ساداق سالىپ شىقتىق ەلدەن,
شالقاردىڭ بويىنداعى ەلگە كەلگەم.
ەلدەرى كىشى ءجۇزدىڭ:
شەكتى, تابىن,
نياز بەن ەكەۋمىزدى قۇرمەتتەگەن.
جاسىنان جاقسى اتادان ۇلگى كورگەن,
كوتىبار, ارىستانداي باتىر, مەرگەن.
«ەر سەگىز, جىر شىعارساڭ ەسىڭە ال» دەپ,
قىزىقتى ءبىر ۋاقيعا ايتىپ بەرگەن.
بۇل ءوزى ۋاقيعا ەكەن مول دەرەكتى,
جىرلاۋعا وسىندايدى بولدىم ەپتى.
ەسىتىپ تولەگەن مەن جىبەك جايلى,
قيسسا ەتىپ بايانداۋعا كوڭىلىم كەتتى.
جايىق بويىنداعى قالىڭ جاعالبايلىنىڭ ىشىندە بۇل جىردىڭ تولىپ جاتقان نۇسقالارى بار. سوعان قاراعاندا, «قىز جىبەك» جىرىنىڭ اۆتورى جالعىز سەگىز سەرى بولماسا كەرەك. ول جاعىن زەرتتەۋشى-عالىمدار ءار قىرىنان كەلىپ زەرتتەپ, ەلگە تۇسىندىرە جاتار. بىزگە كەرەگى – بازارباي بابامىزدىڭ, تولەگەن مەن قىز جىبەك, سانسىزبايعا قاتىستى ۋاقيعا بولعان جەر مەن ولاردىڭ ۇرپاقتارى حاقىندا.
«قىز جىبەك» جىرىنداعى اقىن جىرلاعان جەر-سۋ اتتارى ەرتەرەكتە شالداردان ەستىگەن كوپتەگەن جايلاردى ەسىمە تۇسىرگەندەي بولدى. اقساقالدار ايتاتىن: «بازاربايدىڭ ەلى جايىق بويىندا, جاز جايلاۋى حان تاۋى مەن حان جايلاۋى. اتادان قالعان اڭگىمەگە سەنسەك, بازارباي ۇرپاقتارىنىڭ بىزگە جەتكەن ەڭ سوڭعىسىنىڭ ەسىمى – جانقاسقا, شاماسى ور جاقتا بولسا كەرەك. بابالارىڭ جايلى بىردەڭە بىلگىلەرىڭ كەلسە جانقاسقانى, حان تاۋى مەن حان جايلاۋىن ىزدەۋلەرىڭ كەرەك», دەيتىن ولار. سەگىز سەرى اقىن سولاردىڭ بارلىعىن ءتىزىپ بەرىپ وتىر. اقىن ءبىر سوزىندە ء«بىر تابى بەسكۇرەكتىڭ قاراباتىر, تىگەدى حان جايلاۋدا اقشاڭ شاتىر», – دەسە, جىردىڭ ەكىنشى ءبىر جەرىندە:
بولعانى ۋاقيعانىڭ راس ەكەن,
ارقاۋى اڭگىمەنىڭ ءبىراز ەكەن,
وتكەندى كەيىنگىگە جىرلاپ بەرۋ,
اقىنعا ءبىز سياقتى ميراس ەكەن.
ءوتىنىپ ايتقاننان سوڭ ەر ارىستان,
ءسوز قالماس ءبىز سياقتى
جولبارىستان.
سۇرادى جىرلاۋىمدى
جانقاسقا دا,
قالسىن دەپ, ۇرپاقتارعا
سىزدەن داستان»,
– دەيدى (سەگىز سەرى باھرام ۇلى. تاڭدامالى شىعارمالارى, ءبىرىنشى توم. 67-بەت).
* * *
بالا كەزىمىزدە ۇلكەندەر ايتاتىن «اق جايىقتىڭ باس جاعىندا, شەگەن بابامىز باستاعان جاعالبايلى تۋىن تىككەن حان تاۋى دەگەن جەر بار. ول جەر تولەگەننىڭ اكەسى بازاربايدىڭ مەكەنى. تولەگەن قىز جىبەكتى ىزدەۋگە سول جەردەن اتتانعان». ەندىگى ماقساتىم سول حان تاۋى مەن حان جايلاۋىن تابۋ, كورۋ بولدى. بازارباي, تولەگەن, جىبەك, سانسىزبايلار سۋىن ءىشىپ, ساف اۋاسىن جۇتقان بۇل جەرلەر قانداي ەكەن دەگەن ارمان مەنى اق جايىقتىڭ باسىنا (باشقۇرتستان جەرى) تالاي الىپ كەلدى. بىراق حان تاۋى مەن حان جايلاۋىن ەشكىم بىلمەيدى ەكەن. ەسكى اتاۋلاردى ەل ۇمىتقان سياقتى. ءوز ارمانىمدى اۋىلدىڭ ازاماتتارىنا دا تالاي ايتتىم. اقىرى 2010 جىلدىڭ شىلدەسىندە ءبىر توپ ازامات باس قوسىپ, حان تاۋى قايداسىڭ دەپ, ۆەرحنەۋرالسك (بۇرىنعى تالقالا, رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسى) قالاسىن بەتكە الىپ جولعا شىقتىق. ونداعى ويىمىز, تالقالا مەشىتىنىڭ سول كەزدەگى باس يمامى – ەدرەس سۇيىنباەۆتىڭ كومەگىمەن حان تاۋى مەن حان جايلاۋىن تاعى ءبىر رەت ىزدەستىرۋ.
تالقالاعا جەتكەندە ءبىر ۇلكەن كىسى قايتىس بولىپ, سونىڭ اسىنىڭ ۇستىنەن تۇستىك. ماڭايدان كوپ ەل جينالعان ەكەن. اس اياقتالعاننان كەيىن مەن ءسوز الىپ, ءوزىمىزدى تانىستىردىم. كەلگەن ماقساتتارىمىزدى, حان تاۋى مەن حان جايلاۋىن ىزدەپ جۇرگەنىمىزدى ايتتىم. ەل ۇندەمەيدى, ءبىرازى ونداي جەردى بىلمەيمىز دەيدى. ەندى نە قىلدىق, دەپ وتىرعاندا, ءبىر شاعىن بويلى, شاماسى ەلۋلەردەن اسقان, بيداي ءوڭدى ءبىر كىسى, ۇمىتپاسام ەسىمى ورىنباي بولۋى كەرەك, «مەن حان جايلاۋى دەگەن جەردى بىلەمىن. ونىڭ بەرگى جاعىنداعى توبە – حان توبەسى دەپ اتالادى. ول توبەنى قاريالار «قاسيەتتى» دەۋشى ەدى. ويتكەنى ول توبەنىڭ ەڭ باسىندا جاعالبايلىنىڭ نەبىر بابالارى جەرلەنگەن. بالا كەزىمدە سول توبەنىڭ ماڭىندا تالاي قوي باقتىم. باياعىدا وسى ماڭ ءبىر شارۋاشىلىقتىڭ جەرى بولعاندا حان توبەسىنىڭ ماڭىنا قىستاپ تا جۇردىك. شارۋاشىلىقتار جەردى ءبولىپ العاننان بەرى قاراي تالاي جىل بولدى, ول جەرگە بارمايمىز. حان توبەسى مەن حان جايلاۋى ءتىپتى الىس تا ەمەس. ەسكى ەكاتەرينا جولىمەن جۇرسەڭىز, بار بولعانى ون شاقتى شاقىرىم عانا. تاۋ جولىمەن جۇرە الاتىن كولىكتەرىڭ بولسا, جول كورسەتەيىن...».
ىزدەگەنىمىز تاياقتاستام جەردە جاتقانىن ءبىلىپ, ءبىز دە قۋانىپ قالدىق. ۆەرحنەۋرالسك مەشىتىنىڭ باس يمامى ەدرەس سۇيىنباەۆ باستاپ جولعا شىقتىق. قالا سىرتىنا شىعىپ, شاعىن ءبىر سايدان وتكەننەن كەيىن ەسكى ەكاتەرينا جولىنا تۇستىك.
جارتى ساعاتتان كەيىن جولباسشى جىگىتتەر, ءبىزدى قۋانتقىلارى كەلگەندەي: «كەلدىك. انا كورىنىپ تۇرعان حان توبەسى, باتىس جاعىمىزدا, تومەندە اقجايىق وزەنى», دەپ جاتىر. ماشينانىڭ سول جۇرىسىمەن توبەنىڭ باسىنا دا جەتتىك. ءتۇسىپ قاراساق, حان توبەسى باتىس جاعىنان جورتىپ شىعاتىن شاعىن عانا توبە ەكەن دە, سولتۇستىگى مەن شىعىسىنان قاراعاندا, تىك تۇسە المايتىن, كادىمگىدەي بيىك تاۋ. ال سول تاۋدىڭ ەتەگىنەن باستالىپ, سولتۇستىگى مەن شىعىس جاعىندا سوزىلىپ جاتقان كولەمدى جازىق – حان جايلاۋى وتىز-قىرىق شاقىرىمعا دەيىن الاقانداعىداي كورىنەدى. بابالارىمىزدان قالعان مۇرانى ءوز كوزىمىزبەن كورگەندىكتەن, ءبىرىمىزدى-ءبىرىمىز قۇشاقتاپ, قۋانىسىپ جاتىرمىز. مەن تاۋدىڭ سولتۇستىك جاعىنان سۇرىنە-جىعىلا ەتەگىنە ءتۇسىپ, تاۋدىڭ بيىگىنە كوز تاستاعاندا تۇسىنگەنىم, ەسكى تاۋ حالىقتارىنىڭ سالتى بويىنشا قورىمدار ونىڭ ەتەگىنە, ورتا شەنىنە جانە باسىنا ورنالاسقان ەكەن. سوعان قاراعاندا, جاعالبايلىلار بۇرىن تاۋلى ولكەدە تۇرعانعا ۇقسايدى. ال بۇل جەرگە جۇزدەگەن جىلدار بۇرىن كەلگەن ولار, قانشا ۋاقىت وتسە دە وزدەرىنىڭ بۇرىنعى سالت-سانالارىن ۇمىتپاعان سياقتى. تاۋدىڭ باسىنا شىققاندا كورگەنىم, حان تاۋىنىڭ ۇشار باسىنا دا ءۇش-ءتورت ادام جەرلەنىپتى. ەرتەدەگى ءتارتىپ بويىنشا, قارا حالىق تاۋدىڭ ەتەگىنە, ورتاڭعى بيلەۋشىلەر مەن باتىرلار تاۋدىڭ ورتا كەزەڭىنە, ال ۇلى ادامدارى تاۋدىڭ ۇشار باسىنا جەرلەنەدى. سوندا تاۋدىڭ ۇشار باسىنا جەرلەنگەن كىمدەر ەكەن؟ ارينە, ءبىزدىڭ بابالارىمىز!
وسىلايشا جەتىرۋدىڭ تۋى تىگىلگەن حان تاۋى مەن حان جايلاۋىن, سەگىز سەرى اقىننىڭ تاۋدىڭ ەتەگىندە شالعىندا وتىرىپ, «قىز جىبەك» جىرىن قاعازعا تۇسىرگەن جەرىن كورىپ, ونى فوتوسۋرەتكە ءتۇسىرىپ, بابالارىمىزعا تاعزىم ەتىپ, قوستانايعا ورالدىق.
بازارباي باي بيلىك قۇرعان, تولەگەن مەن سانسىزبايدىڭ تۋىپ-وسكەن, ەرجەتكەن, جىبەك انامىزدىڭ كەلىن بولىپ تۇسكەن, سەگىز سەرى اقىننىڭ ەلدىڭ سۇراۋىمەن بۇكىل قازاقتىڭ ماقتانىشىنا اينالعان «قىز جىبەك» جىرىنىڭ العاشقى جولدارىن قاعاز بەتىنە تۇسىرگەن جەرى, بۇل – حان تاۋى.
* * *
«قىز جىبەك» جىرىنىڭ اۆتورى اتاقتى سەگىز سەرى بەسكۇرەكتەردىڭ باستاپقى شەجىرەسىن بىلايشا تارقاتادى. جاعالبايلى-ىلەز-بەسكۇرەك-قاراباتىر-ايبات مىرزا-بازارباي-تولەگەن بولىپ كەلەدى. ءبىز تولەگەننەن ءتوس باتىر دەپ قوستىق. ال جانقاسقا قايدان شىقتى؟ ول شەكتى-جاعالبايلىنىڭ ۇلىلارىمەن بىرگە, سەگىز سەرىگە ۇسىنىس جاساپ «قىز جىبەك» داستانىن نەگە جازدىرىپ ءجۇر؟
سەگىز سەرى:
ءوتىنىپ ايتقاننان سوڭ ەر ارىستان,
ءسوز قالماس ءبىز سياقتى جولبارىستان,
سۇرادى جىرلاۋىمدى
جانقاسقا دا,
قالسىن دەپ, ۇرپاقتارعا سىزدەن داستان...
(سوندا. 67-بەت.).
قالىڭ جاعالبايلىنىڭ ىشىنەن اقىنعا جىردى جازۋعا ءوتىنىش جاساپ جۇرگەنى, جانقاسقانىڭ بازارباي مەن تولەگەنگە, سانسىزبايعا, ءتوس باتىرعا ءبىر جاقىندىعى بولعانى بولار. جاقىن عانا ەمەس, ءتىپتى سولاردىڭ, ياعني قازاقتىڭ بەلگىلى باتىرى ءتوس باتىردىڭ ۇرپاعى دا بولۋى مۇمكىن. مەنىڭ بايانعالي باۋىرىم – بايانعالي قۇلتاەۆ, اۋىلداعى – ويسىلقاراداعى, اقتوبە ماڭىنداعى اقساقالداردىڭ ايتۋلارىنا قاراپ, ەسەپتەي كەلىپ, جانقاسقا بابامىز ءتوس باتىردىڭ ءتورتىنشى ۇرپاعى, دەپ تۇيىندەپتى. نەسى بار, بولسا بولار... ول, ول ما. بايانعالي باۋىرىم بوجىر قوراسىنىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ, سول قورانىڭ ماڭى ءتوس باتىردىڭ دا, جانقاسقانىڭ دا, ارىنعازىنىڭ اتاسى بەركىنبايدىڭ دا اۋىلدارىنىڭ كوشتەرى توقتاعان, قونعان جەرى ەكەنىن جىر ەتىپ ايتىپ بەردى. ەگەر ولار ءبىر اۋىلدىڭ, ءبىر اتانىڭ ۇلدارى بولماسا, ءبارى نەگە ءبىر جەرگە جينالادى, عاسىردان-عاسىرعا ءبىر جەردە تۇرادى, دەپ دالەل دە ايتادى. شىنىندا دا كەلىسەتىن-اق دالەل.
ارىنعازى دەمەكشى, كوتىبار باتىر كەسەنەسىنەن باستالىپ, ارىنعازىنىڭ قاتىسۋىمەن بابالار باسىنا سالىنعان كەسەنە, ەسكەرتكىشتەر سانى بۇگىندە جيىرمادان اسىپتى. ولاردىڭ باسى ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەسى بولسا, سوڭعىسى وتكەن جىلى عانا تۇرعىزىلعان دەربىسالى بەركىنباەۆتىڭ حرومتاۋ قالاسىنداعى ەسكەرتكىشى. ارىنعازىنىڭ اتى بەلگىلى سپورتشى, ەل باسقارۋ جونىندەگى ۇلگىلى ىستەرى, بەلگىلى كاسىپكەر ەكەنى دە ءبىر باسىنان اسىپ ارتىلادى. ءيا, بۇلاردىڭ بارلىعى ايتۋعا وڭاي بولعانىمەن, جەكە ادامداردىڭ قولدارىنان كەلە بەرمەيتىن ەلدىك ءمانى بار قىرۋار ءىس. بۇل بۇل ما, ارىنعازى 1993 جىلى رەسەي فەدەراتسياسى ۇكىمەتىنىڭ جانىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى اكادەمياسىن, ودان كەيىن گەرمانيانىڭ باسقارۋ اكادەمياسىن ءتامامداپ, ەلگە ورالعاننان كەيىن قىزمەت ەتكەن مەكەمەلەرى دە كەرەمەت. ارىنعازى باسقارعان قۇرىلىس مەكەمەسى استاناداعى ەلشىلەر قالاشىعىنىڭ قۇرىلىسىن باسىنان باستاپ, سالعانى دا بەلگىلى. ول حورۆاتيا ەلىنىڭ قازاقستانداعى قۇرمەتتى كونسۋلى قىزمەتىن دە قاتار اتقارادى. ەڭ سوڭعىسى, ءتىپتى كەشەگى تامىز ايىندا كاسپي جاعالاۋى ەلدەرى پرەزيدەنتتەرىنىڭ باس قوسۋلارىنا وراي اقتاۋ قالاسىن ادام تانىماستاي اباتتاندىرىپ جۇرگەن دە ارىنعازى باسقارعان مەكەمە قۇرىلىسشىلارى.
ء بىر رەتى كەلگەندە مەن ارىنعازىعا وسى ايتىلعان تاريحتى تولىعىمەن ءتۇسىندىرىپ, سەنىڭ اتا تەگىڭ سوناۋ بازارباي, تولەگەن, سانسىزباي, جىبەك انامىزدان تارايدى. سەن سولاردىڭ ۇرپاعىسىڭ, سەن عانا ەمەس, ويسىلقارا جەرىنەن تارايتىن بارلىق بەسكۇرەكتەر جىبەك انامىز بەن سانسىزباي, ونىڭ ۇلى ءتوس باتىردىڭ تىكەلەي ۇرپاقتارىسىڭدار, سەندەردىڭ اتا-بابالارىڭنىڭ تۋ تىككەن جەرى جايىق جاعاسىنداعى حان تاۋى مەن حان جايلاۋى, دەگەنىمدە, ول ءبىراز ويلانىپ وتىرىپ, «اعا, ۋاقىت تاۋىپ مەنى سول جاققا باستاپ بارىڭىزشى», دەپ ءوتىنىش جاساپ ەدى. سول جولى بەرگەن ۋادەمدى ورىنداپ, اراسىندا ارىنعازى قالجان ۇلى بەركىنباەۆ بار شاعىن توپتى باسقارىپ, رەسەيدىڭ چەليابى وبلىسىنداعى ۆەرحنەۋرال قالاسىنا كەزەكتى رەت ساپارلاپ قايتتىق.
* * *
قىز جىبەك كەلىن بوپ تۇسكەن جەر تۋرالى, تولەگەننىڭ ءىنىسى سانسىزباي مەن جىبەك انامىزدان تارايتىن ءتوس باتىر ۇرپاقتارى جايلى اڭگىمەمىز وسىنداي. سانسىزبايدىڭ ەكى ۇلى بولعان. ەكىنشىسىنىڭ اتى تاسبالتا باتىر. بۇگىندە قازاقستاننىڭ ءبىر بۇرىشىندا تاسبالتانىڭ دا ۇرپاقتارى جۇرگەن بولار. كوزدەرى اشىق, كوكىرەكتەرى وياۋ ازاماتتار بولسا, رەداكتسيا ارقىلى بىزبەن حابارلاسۋلارىنا بولادى.
قۋانىشباي ورمانوۆ,
قوستاناي وبلىسى
