كەڭەس ۋاقىتىندا الەم ەكى پوليۋسكە عانا ءبولىندى. ءبىر جاعىندا مۇزداي قارۋلانعان كەڭەستىك يدەولوگيا, ەكىنشى جاعىندا اقشا مەن ماتەريالدىق يگىلىكتى بارىنەن بيىك قويعان اقش پەن ەۋروپا ەلدەرى. ەكى جاقتى جارىستىڭ ناتيجەسىندە كسرو قۇلادى. بىراق باسەكە توقتاعان جوق. ءبىر پوليۋس قانا قالعان كۇننىڭ وزىندە الەمدى قان باستى, سوققان جەلدەن اجالدىڭ ءيسى سەزىلدى. الەمدى ۋىسىندا ۇستاعىسى كەلەتىن «الىپتار» كەز كەلگەن قادامعا بارۋعا دايىن. الەمدى سونشا قاۋىپتى ەتىپ تۇرعان نە؟ گەوساياسي, گەوەكونوميكالىق, اسكەري-گەوستراتەگيالىق قىزىعۋشىلىقتار. ەكونوميكا, ساياسات الەمىندە گەگەمونياعا جەتۋ ءۇشىن اسكەري-گەوستراتەگيالىق كۇشتەردى پايدالانادى. سونىڭ سەبەبىنەن مىڭداعان جازىقسىز جان جاپا شەگەدى. وسىنىڭ جولىندا قازىر قانشا اقشا جەلگە ۇشىپ, تەررورلىق وزبىرلىق كۇش الدى. وسىنداي پيعىلدىڭ كەسىرىنەن يەمەن, سيريا, يراك, ليۆيا, تۋنيس, وعان قوسا ونداعان افريكالىق مەملەكەت گۋمانيتارلىق اپاتتى باستاپ كەشىرىپ وتىر. ءتىپتى, ءار كۇن سايىن وسى ەلدەردىڭ حالقى جەردەن دە, اۋەدەن دە بومبالانىپ, جاپا شەگۋدە. ءبىر قورقىنىشتىسى, بۇل قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى. جان ساۋعالاپ, جەرىن تاستاپ قاشقاندار بوسقىندار بولىپ شىعا كەلدى. قاشقانداردىڭ ءبارى ءتىرى قالىپ جاتقان جوق. مارقۇمداردىڭ ناقتى سانىن دا ەسەپتەپ جاتقان جوقپىز. بۇل باسىنۋدىڭ, باسسىزدىقتىڭ ىشىندە مورالدىق تەررور دا بار. اكەنىڭ كوز الدىندا ەش كىناسى جوق بالا, بالانىڭ كوز الدىندا اياۋلى انا وققا ۇشىپ, اجال قۇشىپ جاتىر. بۇل نەتكەن اۋىر سوققى ەكەنىن سەزىنە الامىز با؟
بۇل تەررورمەن الەمدى ۇرەيدە ۇستاپ وتىرعاندار ونى يسلام دىنىمەن بايلانىستىرعىلارى كەلەدى. يسلام – بەيبىت ءدىن. دىنگە كۇيە جاعۋدىڭ جازاسىن ادام بەرمەيدى...
ءبىزدىڭ تالانتتى اقىنىمىز, دراماتۋرگ گۋسەين دجاۆيد: «قانتوگىستى توقتاتا العان ادام – الەمنىڭ قۇتقارۋشىسى» دەيتىن. ارينە, ونى بولدىرماۋ ءۇشىن, ءوزارا مادەنيەتتەردىڭ ديالوگىن كۇشەيتىپ, سوعان باسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. وسى مادەنيەتتەردىڭ ديالوگى الەمدى سوعىستان قۇتقارا الادى. بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قىزمەت ەتەدى.
بۇل ديالوگتىڭ ءبىر تارماعى – ادەبيەت. ادام بالاسىنىڭ قالىپتاسۋ, ءوسۋ جولىندا ادەبيەتتىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنى بارشاڭىزعا بەلگىلى. بالا كۇنىندە رومان, يا پوۆەست وقىپ, سونىڭ قاھارمانى سياقتى ەرجۇرەك باتىر بولعىسى كەلمەگەن جان بار ما؟! ماحاببات جىرلارىن وقىعان سايىن جۇرەگى اتقاقتاپ, سەزىم پەرنەلەرى جارىسا سوعىپ, عاشىق بولۋعا ىنتىقپاعان جىگىت بار ما؟! وقىپ وتىرعان شىعارماسىنداعى جاقسى كورگەن كەيىپكەرى ءبىر اپاتقا ۇشىراسا, شىركىن, سونىڭ ورنىندا مەن بولعاندا بىلاي ىستەر ەدىم دەپ قيالعا كىم بەرىلمەدى دەيسىز. ومىرگە دەگەن كوزقاراسىمىزدى قالىپتاستىرۋعا سەپتىگى تيگەن ادەبيەت وسىنىسىمەن اياۋلى, قىمبات. الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ جولىندا ادەبيەت سوعىسىڭىزدان دا, ساياسات پەن ەكونوميكاڭىزدان دا قۋاتتى. كوركەم ادەبيەتتى وقۋ ارقىلى ادام ويلانادى, جاڭا كوزقاراستار پايدا بولادى, ءوزىن شىن مانىندە ادام قاتارىنا قوسا باستايدى. ءوزىنىڭ روبوت ەمەس ەكەنىن ويلاپ, بۇل جارىق الەمگە ۇلى ماحابباتپەن كەلگەنىن مويىنداپ, سول ماحابباتپەن ومىردەن قوشتاسۋ كەرەگىن تۇسىنەدى.
كوركەم ادەبيەتتىڭ ناسيحاتى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ ءۇشىن اۋاداي قاجەت. كوركەم ادەبيەت ادام بالاسىنىڭ جۇرەگىن جۇمسارتىپ, گۋمانيزمگە تاربيەلەسە, بۇل قاۋىپتى الەمدى قاۋىپسىز, بەيبىت الەمگە اينالدىرۋعا بولادى دەگەن ءسوز. بىراق ءبىز ءالى قاۋىپتى الەمنىڭ تۇرعىندارىمىز...
يۋنۋس وعۋز,
ازەربايجان
