ساباققا سەرگەك بولۋ ءۇشىن...
دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ۇيعارىمىنشا, دەنساۋلىق – اۋرۋدىڭ جانە تاندەگى كەمىستىكتىڭ جوقتىعىنا عانا ەمەس, فيزيكالىق, رۋحاني جانە الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ جاقسى بولۋىنا دا بايلانىستى. وسى قورىتىندىعا سايكەس, دەنساۋلىقتىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرىنىڭ ءبىرى – دۇرىس تاماقتانۋ. ونىڭ ىشىندە مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ دۇرىس ءارى ۋاقتىلى تاماقتانۋى ماڭىزدى ماسەلە. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدەگى كەيبىر ءبىلىم وشاقتارىنداعى اس مازىرىندە بالا دەنساۋلىعىنا زياندى ونىمدەر كەزدەسىپ قالىپ جاتادى.
اتالعان ماسەلە تۋرالى پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى بىرعانىم ءايتىموۆا ۇكىمەت باسشىسىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان بولاتىن. سەناتور مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ قالىپتى فيزيكالىق جانە اقىل-ويىنىڭ دامۋى, بىرقاتار اۋرۋ تۇرلەرىنە جاقسى قارسىلىق كورسەتۋ ءۇشىن نەگىزگى قورەكتىك زاتتاردى كۇندەلىكتى تۇتىنۋ جانە ولاردىڭ تاعامدىق راتسيونداعى تەڭگەرىمدىلىگى ارقاسىندا جاعدايلار جاسالۋى قاجەتتىگىن كوتەردى. دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, مەكتەپ وقۋشىسىنىڭ تاماقتانۋى راتسيونالدى جانە سالاماتتى بولۋى قاجەت. سەبەبى كامەلەتتىك جاسقا دەيىن اعزانىڭ قالىپتاسۋى جۇزەگە اسادى.
«سوڭعى ۋاقىتتا جەكە كاسىپكەرلەر قىزمەت كورسەتەتىن بىرقاتار مەكتەپ اسحانالارىنداعى اس ءمازىرى ءاردايىم تالاپقا سايكەس كەلە بەرە بەرمەيدى. تاعامدى تەحنولوگيادان اۋىتقىپ ازىرلەيدى, ەسەپتەن الداۋ جانە كەم ولشەۋ فاكتىلەرى ورىن الادى. بۇل سالادا جۇمىس تاجىريبەسىن جيناقتاپ ۇلگەرمەستەن مەكتەپتەگى تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋشى جىل سايىن دەرلىك اۋىسىپ تۇرادى. ناتيجەسىندە وقۋشىلاردىڭ مەكتەپ اسحانالارىنداعى ساپاسىز تاماقتان ۋلانۋ جاعدايى ءجيى كەزدەسۋدە», دەيدى ب.ءايتىموۆا.
ال «ۇلاعاتتى جانۇيا» قورىنىڭ پرەزيدەنتى مارياننا گۋرينا بولسا, مەكتەپ اسحاناسى بيزنەس كوزىنە اينالىپ بارا جاتقاندىعىن ايتىپ دابىل قاعادى. «ارينە پايدا تابۋ كومپانيالار ءۇشىن ماڭىزدى. بىراق بۇل جاعدايدا كوممەرتسيالىق كوزقاراستان گورى بولاشاق ۇرپاقتىڭ دەنساۋلىعىنا كوبىرەك الاڭداعان دۇرىس. ءتىپتى تومەنگى سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان ساپالى تاماق 300-400 تەڭگەلىك بيۋدجەتكە ساي كەلمەيدى. مەملەكەت ءتيىستى تاماقتانۋدى ۇيىمداستىرۋ جانە ونى ءتيىمدى باقىلاۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبولۋ تاجىريبەسىن قايتارۋعا ءتيىس. بالالاردى ەمدەۋدەن گورى, دۇرىس تاماقتاندىرۋ ارزانىراق تۇسەدى ءارى ماڭىزدى», دەيدى م.گۋرينا.
بۇل ماسەلەگە بايلانىستى باس مەملەكەتتىك سانيتارلىق دارىگەر جانداربەك بەكشين تاماقتانۋدىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ ەرەكشە ءتارتىپ پەن جوسپاردان تىس تەكسەرۋلەر بويىنشا, سونداي-اق حالىقتىڭ جانە مەكتەپ پەرسونالىنىڭ اراسىندا ءتۇسىندىرۋ جۇمىسىن جۇرگىزە وتىرىپ جۇزەگە اسىرىلاتىندىعىن ايتادى. «ەرەكشە ءتارتىپ بويىنشا مەكتەپتىڭ اس بلوكتارى جىلىنا 2 رەت جۇرگىزىلەدى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردە وقيتىن وقۋشىلاردىڭ تاماقتانۋىنا قويىلاتىن تالاپتاردى قايتا قاراۋ كەزىندە قىزمەتتەردىڭ ءونىم بەرۋشىسىن تاڭداۋ بويىنشا كونكۋرستىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى رەتىندە مەكەمە باسشىسى ايقىندالعان. سونداي-اق اتا-انالار كوميتەتى وكىلدەرىنىڭ, مەكتەپ اكىمشىلىگىنىڭ, مەديتسينا قىزمەتكەرىنىڭ جانە باسقا دا تۇلعالاردىڭ قاتىسۋىمەن تاماقتىڭ ساپاسىن مونيتورينگىلەۋ جونىندەگى كوميسسيا قۇرىلادى. بۇگىندە ءار كاسىپكەر وندىرىستىك باقىلاۋ جۇرگىزۋ مۇمكىندىگىنە يە. بۇل كاسىپكەرگە زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ تۋ تاۋەكەلىن تومەندەتەدى», دەيدى ج.بەكشين.
مەكتەپتەگى دۇرىس تاماقتانۋعا بايلانىستى قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى جاميليا باتتاقوۆا بىرنەشە ۇسىنىستارىن جەتكىزدى. «بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ دۇرىس جانە پايدالى تاماقتانۋىندا فاستفۋد, ءتاتتى سۋسىندار, كوفەيننىڭ كوپ مولشەرى, كونسەرۆانتتار, بوياعىشتارى بار تاعامداردىڭ بولماۋى وتە وزەكتى. قانت جانە تۇزى كوپ تاعامداردى شەكتەۋ دە وتە ماڭىزدى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ تاعامىندا تۇزدىڭ ۇسىنىلعان مولشەرى كۇنىنە – 5 گرامم نەمەسە 1 شاي قاسىقتان اسپاۋى ءتيىس», دەيدى ول.
قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ كوميتەتى دە «بوس» كالورياعا باي فاستفۋدتارعا جانە باسقا دا ونىمدەرگە قاراعاندا تەڭدەستىرىلگەن ىستىق تاماق بالانىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان ورگانيزمىنە الدەقايدا پايدالى ەكەندىگىن ەسكەرتەدى. «ىستىق تاماق ىشەتىن وقۋشى وقۋ ماتەريالىن جاقسى يگەرەدى جانە ساباق اياقتالعانشا سەرگەك بولادى, از شارشايدى. مەكتەپ اسحانالارىندا ىستىق تاماقتى چيپسىمەن, كەپتىرىلگەن نانمەن, شوكولادپەن الماستىرۋ بالالاردىڭ دەنساۋلىعىنا ولشەۋسىز زيان كەلتىرەدى», دەيدى ج.بەكشين.
500 مىڭعا جۋىق وقۋشى تەگىن تاماقتانادى
مەكتەپتەگى وقۋشىلاردىڭ تاماقتانۋى – باستى نازاردا تۇرعان باعىتتاردىڭ ءبىرى. 2015 جىلى «قازاقستاندىقتار مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ اس-سۋىن وزدەرى تولەۋى ءتيىس» دەگەن شەشىم قابىلدانعان بولاتىن. سول جىلدان باستاپ, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنا ارنالعان تەگىن تۇسكى اس بەرىلمەيتىن بولدى. تەك الەۋمەتتىك جاعدايى ناشار كەيبىر وتباسىلاردىڭ, اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت تاراپىنان الەۋمەتتىك كومەككە ءزارۋ وتباسىلار, سونداي-اق جەتىمدەر مەن اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنان ايىرىلعان بالالار عانا مەكتەپتەن تاماقتانۋعا قۇقىلى بولدى. الايدا كەيبىر ايماقتار بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىپ, باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىن تاماقتاندىرۋدى جالعاستىرا بەردى. سونىڭ وزىندە جىل سايىن تەگىن تاماقتاناتىن بالالاردىڭ سانى تومەندەپ كەلەدى. ەلىمىزدە 2014-2015 جىلدارى 700 مىڭ وقۋشى تەگىن تاماقتانسا, بىلتىر بۇل كورسەتكىش 300 مىڭعا دەيىن ازايعان.
بۇل وزگەرىس ونسىز دا تاماقتاندىرۋدىڭ ساپاسىنا شاعىمدانىپ جۇرگەن اتا-انالاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىراتىنى بەلگىلى. ءتىپتى بيىل كوكتەمدە استانا قالاسىندا مەكتەپتەردە تاماقتاندىرۋدىڭ ساپاسىن باقىلاۋ بويىنشا تاۋەلسىز قالالىق كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا قۇرامىنا ءبىلىم بەرۋ باسقارمالارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن اتا-انالار كىردى.
اتا-انالار بالالارىنىڭ فيزيولوگيالىق قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس كەلمەيتىن, قۇرامىندا قۇندى دارۋمەندەرى از اس ءمازىرى جايلى ايتىپ, دابىل قاققان ەدى. ال استانا, الماتى قالالارىمەن قاتار, الماتى, اقتوبە, قاراعاندى جانە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ مەكتەپتەرىندە زەرتتەۋ جۇرگىزگەن قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسىنىڭ ماماندارى 7 مەن 15 جاس ارالىعىنداعى بالالارعا كوكونىستەر مەن جەمىستەر, بالىق, جۇمىرتقا جانە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ از مولشەردە بەرىلەتىنىن, سايكەسىنشە ولاردىڭ اعزاسىندا ا, س, B1, PP دارۋمەندەرى, سەلەن جانە كالتسي ميكروەلەمەنتتەرىنىڭ ازدىعىن ايتقان. تاعامتانۋ اكادەمياسى ەندى ءوسىپ, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالا اعزاسىنا قاجەتتى بارلىق دارۋمەندەر مەن ميكروەلەمەنتتەردى ەسەپكە الا وتىرىپ ءارى ىستىق تاعامداردى ەنگىزىپ, بارلىق مەكتەپتەرگە ارنالعان تاماقتانۋ كەستەسى بويىنشا بىرىڭعاي ستاندارتتى ءتۇزىپ شىعاردى. بيىل ءساۋىر ايىندا اتالعان اكادەميا مامانى گۇلنار بەردەنوۆا «بارلىق تاماقتار سۋعا نەمەسە بۋعا پىسىرىلگەن كوكونىستەردەن دايىندالادى. قۋىرىلعان تاعامداردى تاماقتاندىرۋ ستاندارتىنان ىسىرىپ تاستادىق» دەگەن بولاتىن.
ەندى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ جاڭا ستاندارتى بويىنشا بارلىق مەكتەپتەگى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى تەگىن تاماقتاناتىن بولادى. ۆەدومستۆو باسشىسى ەرلان ساعاديەۆتىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ جانە دەمەۋشىلەردىڭ ەسەبىنەن, بارلىعى 495 086 وقۋشى, ياعني بارلىق وقۋشىنىڭ 17,6 پروتسەنتى تەگىن تاماقتاندىرىلادى, تاعى 9535-ءى بۋفەتتىك تاماقتاندىرۋمەن قامتىلعان, ونىڭ ىشىندە الەۋمەتتىك قورعالماعان وتباسىلاردىڭ جانە باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى دا بار. قالعان وقۋشىلار اتا-اناسى تولەم جاساعان جاعدايدا تاماقتاندىرىلادى. رەسپۋبليكامىزدىڭ ءۇش وڭىرىندە اكىمدەردىڭ باستاماسى بويىنشا بارلىق باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ءۇشىن تەگىن ىستىق تاماق ۇيىمداستىرىلدى.
مەكتەپتەگى تاماقتانۋ ماسەلەسى تۋرالى «نۇر وتان» پارتياسى جىل باسىندا مەكتەپ اسحانالارىن جابدىقتاۋعا قاتىستى جاڭا جوبا ۇسىنعان بولاتىن. «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى بالالاردىڭ تاماقتانۋ ورىندارىن جاڭعىرتۋ ماقساتىندا, جوسپارعا سايكەس بىرىڭعاي ستاندارت بەكىتىلىپ, تاعام ازىرلەنەتىن كومبيناتتار اشىلادى دەلىنگەن. «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما توراعاسى ابىلاي مىرزاحمەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, وقۋشىلاردى تاماقتاندىرۋ باعدارلاماسى ورتاق مەملەكەتتىك ساتىپ الۋلار تىزىمىنەن الىندى. سول سەبەپتى بۇل مىندەتتى ارنايى كومبينات ماماندارىنا جۇكتەۋگە بولادى. ءار كومبيناتتىڭ جانىندا زەرتحانا اشىپ, تاعام ساپاسىن كۇندەلىكتى تەكسەرگەن ءجون.
مەكتەپتەگى تاماقتانۋدىڭ كەشەندى ماسەلەلەرىن شەشۋ قوعام, مەملەكەتتىك جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار, ماماندار, عالىمدار مەن پراكتيكتەردىڭ ورتاق جۇمىسى ەكەنىن ەسكەرگەن ابزال.
ميراس اسان,
«ەگەمەن قازاقستان»
