س.الەكسيەۆيچ ەسىمىنىڭ جاھان جۇرتىنا تانىمالدىعىن, ال ونىڭ قالامىنان تۋعان دۇنيەلەردە وقىرماندى يەكتەپ الار الدەبىر كۇشتىڭ بار ەكەندىگىن مويىنداماسقا ءاددىڭىز قالا قويماس.
بۇل قانداي كۇش, قانداي تىلسىم؟ الەكسيەۆيچ قالامىنىڭ ميلليونداعان وقىرماندى باۋراپ اكەتكەن «سيقىرى» نەدە؟
بۇل «سيقىر» – بۇكپەسىز شىندىق دەپ اتالاتىن قۇدىرەتتى كۇش.
ونىڭ قۇدىرەتتىلىگى سوندا, ءسىزدىڭ يلانباۋىڭىزعا, زارەدەي كۇماندانۋىڭىزعا جول قالدىرمايدى. ويتكەنى بۇل شىندىق وي-سەزىمىن وق تەسكەن, سەنىمدەرى وتقا قارىلعان جانداردىڭ ازاپتى سىرلارىنان تۇزىلگەن. ءسىز الەكسيەۆيچ شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ ءوز باستارىنان وتكەرگەن, باستان وتكەرگەلى بەرى ايىقپاس جان ازابىنا اينالعان شىندىقپەن بەتپە-بەت كەزىككەنىڭىزدە ءوزىڭىزدىڭ وتكەنىڭىز بەن بۇگىنىڭىزگە, ەرتەڭگى تىرلىگىڭىزگە, اينالاداعى ومىرگە, ادام بالاسىنا بۇرىنعىدان باسقاشا كوزبەن, باسقاشا تۇسىنىكپەن قاراي باستاعانىڭىزدى سەزىنەسىز. سەزىنەسىز دە, شوشىپ كەتەسىز. بۇل شىندىقتى قابىلداعىڭىز كەلمەيدى. سەبەبى بۇل شىندىق ءسىز بەن ءبىز مويىنداپ جۇرگەن شىندىقپەن ىرگەلەسە قويمايدى.
ماسەلەن, «سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» دەرەكتى پوۆەسىندەگى كەيىپكەرلەردىڭ ءبىرى, سوعىس جىلدارى اتقىشتار روتاسىنىڭ سانينسترۋكتورى بولعان ولگا ياكوۆلەۆنا ومەلچەنكونىڭ شىندىعى: «...مەن وسى ۋاقىتقا دەيىن ءتىرى قالعانىما سەنبەيمىن. جاراقات تا, كونتۋزيا دا الدىم, بىراق امان قالدىم. كوزىمدى جۇمسام – ءبارى دە الدىما جەتىپ كەلەدى. بىردە سنارياد قارۋ-جاراق قويماسىنا ءتۇستى دە, وت لاپ ەتە قالدى. كۇزەتشى سولدات جاقىن تۇرعان, ونى دا جالىن وراپ الدى. ەندى ول ادام ەمەس, ەتتىڭ قاپ-قارا كەسەگىنە اينالىپ بارا جاتتى... ول تەك سەكەكتەپ ءجۇر, ال ەلدىڭ ءبارى شۇڭقىرلارىنان كورىپ وتىر, بىراق ەشكىمنىڭ قولىنان ەشتەڭە كەلمەي, ابدىراپ قالدى. مەن اقجايمامدى ۇستاي سالا جۇگىرىپ باردىم, الگى سولداتقا جابا سالىپ, ۇستىنە جاتا قالدىم. ول جۇرەگى جارىلىپ كەتكەنشە تىپىرلاۋمەن بولدى دا, اقىرىندا تىنىش تاپتى...
جىندانىپ كەتە جازدادىم, ابدەن قانعا مالىندىم. بايىرعى سولداتتاردىڭ ءبىرى كەلىپ قۇشاقتاي الدى, ەستىپ جاتىرمىن: «سوعىس تا بىتەر, ەگەر بۇل قىز ءتىرى قالسا, ءبارىبىر ادام بولمايدى, ءبىتتى دەي بەر» – دەپ جاتىر. مىناداي سۇمدىقتى, وسىنداي جاس كەزىندە جەڭە الماس دەگەنى شىعار. ءوزىم جىن ۇرعانداي قالشىلداپ كەتتىم, مەنى قولىمنان ۇستاپ, جەركەپەگە اپاردى...»
بۇل ءۇزىندى وقىرماندى باۋراپ الۋ ءۇشىن قيىستىرىلعان قيسىندى وقيعا ەمەس, ءبىر عانا مايدانگەر ايەلدىڭ ساعاتقا تولار-تولماس ۋاقىت ارالىعىندا باسىنان كەشىرگەن شىندىعى. از عانا ساتتە وسىنشا ازاپتى سەزىمدەردى جۇرەگىنەن وتكەرگەن وسى جاننىڭ قان-قاساپ سوعىس اياقتالعانشا, ءتىپتى اياقتالعاننان كەيىن دە قانشاما قيامەت-قايىم سەزىمدەرگە توتەپ بەرۋىنە تۋرا كەلگەنىن باعامداي الار ما ەدىڭىز؟ مۇمكىن ەمەس-اۋ...
الەكسيەۆيچ كەيىپكەرلەرى – شەبەرلىكپەن شىڭدالعان كوركەم بەينەلەر ەمەس, ولار – ءولىمنىڭ ءدامىن ءوز تىرشىلىكتەرىندە تاتىپ كورگەن, سوعىس اتاۋلىنىڭ جالعىز «سىيى» – ءولىمنىڭ ءوز پەشەنەلەرىنە بۇيىرعان قيامەتتەرىن ەس بىلگەلى ارقالاپ كەلە جاتقان, ارقالاپ وتكەن زامانداستارىمىز.
كىتاپ كەيىپكەرى, گۆارديا لەيتەنانتى, شتۋرمان الەكساندرا سەمەنوۆنا پوپوۆا: «...ءبىزدىڭ ورگانيزمىمىز جاڭا جاعدايعا وراي ىڭعايلاناتىنى سونداي, ءبىز سوعىستىڭ ونە بويىندا ءوزىمىزدى ايەلمىز دەپ ەسەپتەگەنىمىز جوق... بىزدە ايەلگە ءتان «شارۋا» بولعان ەمەس... ەندى ءسىز ونى تۇسىنەسىز عوي...» – دەسە, مەدبيكە, اعا سەرجانت نينا ۆاسيلەۆنا يلينسكايا (چيرۆا): «...ەركەك ورالسا – مىنە, ول باتىر... ال قىز بولسا, وعان كەكىرەيە قارايدى: «بىلەمىز, سەندەردىڭ وندا نە تىندىرعاندارىڭدى!..» شىنىمدى ايتايىن, ءبىز مايداندا بولعانىمىزدى جاسىراتىنبىز, ول جايىندا ايتقىمىز كەلمەيتىن...» – دەپ, ەرلىككە تولى ءومىرىن ماقتان ەتۋدىڭ ورنىنا, كومىپ تاستاعىسى كەلەدى.
وسى يلينسكايا سياقتى, وزگەلەرى دە قىرعىن ورتاسىندا توگىلگەن قىپ-قىزىل قاندارىن, جانكەشتى ەرلىكتەرىن ايعاقتايتىن وردەن, مەدالدارىن كەۋدەلەرىنە جارقىراتا تاعىپ, ەل ىشىندە جادىراي جۇرۋگە جاسقانعانىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ قاھارمانداردى اسپانداتۋدىڭ ورنىنا, قارا جەرگە تىققىمىز كەلگەنى نەلىكتەن؟!. ەرلىكتەرىنە ءتاۋ ەتۋدىڭ ورنىنا, جىلدار بويى ەش ورايسىز قارالاۋعا قۇمارتقانىمىزدىڭ سىرى نەدە؟!.
بۇل – الەكسيەۆيچ كەيىپكەرلەرىنىڭ ومىرىنە كۋا بولا وتىرىپ, كوڭىل تۇپكىرىندە قابىزدايتىن, وي-سەزىمىڭدى شىرقىراتا, جانىڭدى ازاپقا سالاتىن ساۋالدار.
جالپى, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى وسى كىتاپ امانات كىتاپ ءتارىزدى. مۇنداي ويعا كەلۋىمىزدىڭ سەبەبى الەكسيەۆيچ شىعارمالارىن قازاق وقىرماندارىنا جەتكىزۋدى ماقسۇت تۇتقان بەلگىلى اۋدارماشى, پۋبليتسيست مارال حاسەنوۆتىڭ نيەتىنە دە بايلانىستى.
كەيىنگى ۋاقىتتا اۋدارما ىسىمەن اينالىسىپ, قازاق قالامگەرلەرىن ورىس ءتىلدى وقىرماندارعا تانىستىرىپ, ورىس تىلىندەگى تۋىندىلاردى قازاق جۇرتىنا جەتكىزىپ كەلگەن مارال اعامىزدىڭ كوڭىلىندەگى ۇلكەن ارمانى نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىن انا تىلىمىزدە سويلەتىپ, ولاردىڭ تاعىلىم الار ەرەكشەلىكتەرىن ادەبيەتپەن تىنىستاعان قاۋىمعا تانىستىرۋ بولعانداي كورىنەدى. سونىڭ ءبىر دالەلى – «نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتتارى» ايدارىمەن ون ءتورت جازۋشىنىڭ دۇنيەسىن توپتاستىرىپ, 2015 جىلى «ۇرشىقتايىن يىرگەن ءسوز مايەگىن...», ءى كىتاپ» دەگەن اتاۋمەن جارىققا شىعارۋى.
بۇدان كەيىنگى كەزەكتە سۆەتلانا الەكسيەۆيچتىڭ كىتابىن قولعا الىپ, «سوعىستىڭ سۇرقى ايەلگە جات» اتالاتىن ەڭبەگىن ءتارجىمالاپ ءبىتىرىپ, وسى اۆتوردىڭ اۋعان سوعىسىندا مەرت بولعان جاۋىنگەرلەردىڭ انالارىمەن اڭگىمەلەسۋى ناتيجەسىندە جازىلعان «تسينكوۆىە مالچيكي» اتتى دۇنيەسىن قولعا الۋعا وقتالىپ جۇرگەن مەزگىلدە اجال مۇمكىندىك بەرمەي كەتتى.
ەگەر اعامىزدىڭ كوزى ءتىرى بولعاندا, ويداعى نيەتىن ءوزى ىسكە اسىرىپ, جوعارىدا اتالعان ءى كىتاپتىڭ ءىى كىتابىن دا ءوزى وقىرمان قولىنا تيگىزەر ەدى. بىراق, بۇل نيەتى كەيىنگىلەرگە امانات بولىپ قانا قالدى. بۇل اماناتقا ماكەڭنىڭ ابزال جارى رىمبالا سمايلوۆا اپايىمىز ادالدىق تانىتىپ, كوپشىلىككە ۇسىنىپ وتىر.
اۋدارماشى اعانىڭ وسىناۋ ارمان-نيەتى يىققا ارتىلعان اماناتتاي تىم سالماقتى جانە ونى ارقالاۋعا ءبىردىڭ شاماسى جەتە بەرمەسى دە انىق. الايدا قۇزىرەتى جەتەتىن مەملەكەتتىك ۇيىمدار دەن قويىپ, ارنايىلاپ قولعا السا, ۇلت مادەنيەتىنە قوسىلار ماڭىزدى ءىس بولار ەدى.
كەنجەباي احمەتوۆ,
جازۋشى, اۋدارماشى
