ەلىمىزدەگى ترانسشەكارالىق وزەندەردى پايدالانۋ تۋرالى كەلىسىمدەردىڭ تاريحى ارىدە جاتىر. وعان قازاقستاننىڭ رەسەي, قىتاي, ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن جاسالعان ءوزارا كەلىسىمدەرى دالەل بولادى. 1992 جىلى ورتالىق ازيانىڭ بەس مەملەكەتىمەن ارال باسسەينى اياسىندا سۋ رەسۋرستارىن بىرىگىپ پايدالانۋ كەلىسىمدەرى جاسالدى. ول كەزدە سۋ شارۋاشىلىعى وداقتىڭ مينيسترلىگىنە قارايتىن. كەڭەس وداعى ىدىراعاننان كەيىن سۋدىڭ اينالاسىنداعى ماسەلەلەر كۇن سايىن كۇردەلەنە بەردى. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جۇمىسىن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ قۇرامىنداعى ترانسشەكارالىق وزەندەر دەپارتامەنتى مەن سۋ رەسۋرستارى جونىندەگى كوميتەت جۇرگىزەدى. الايدا ەلىمىزدىڭ سۋ جۇيەسىنىڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن سالاداعى ساناۋلى عانا ماماننىڭ يگەرە المايتىنى انىق.
سۋ سالاسىنىڭ وسىنداي تۇيتكىلدەرىنە توقتالعان جاھاندىق سۋ ارىپتەستىگىنىڭ قازاقستان بويىنشا توراعاسى ناريمان قىپشاقباەۆ ماسەلەنىڭ كۇردەلەنۋىن قازاقستاننىڭ ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ تومەنگى اعىسىنىڭ بويىندا ورنالاسقاندىعىمەن بايلانىستىرادى.
«وزەندەردىڭ جوعارى اعىسىندا وتىرعان مەملەكەتتەر ءوز مۇددەسىن كوزدەيتىنى انىق. مىسالى, قىتايمەن ترانسشەكارالىق وزەندەردى قورعاۋ جانە پايدالانۋ تۋرالى 2001 جىلى كەلىسىمدەر بولعانىمەن, مەملەكەتارالىق وزەندەردەن ءار مەملەكەتكە ءتيىستى سۋدىڭ ۇلەسى ءالى انىقتالعان جوق.
قازاقستان اۋماعىنا ىلە وزەنىنەن اعاتىن سۋدىڭ مولشەرى جىلىنا 10-12 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايدى دەسەك, قىتايمەن ارادا 24 ترانسشەكارالىق وزەن بار. ءار وزەننىڭ جاعالاۋىندا تىرشىلىك جىل سايىن دامىپ كەلەدى. بۇگىندە قازاقستان مەن قحر-دىڭ وزەندەردەن الاتىن ۇلەسى كەزىندە قابىلدانعان قۇجاتتار اياسىندا ناقتىلانۋدا. وسى تۇستا قىتايدىڭ وزەننىڭ جوعارى اعىسىندا وتىرعان موڭعوليامەن ءوزارا كەلىسىمگە كەلۋ تاجىريبەسىنە باسا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت», – دەيدى عالىم.
سۋ ۇلەسى بويىنشا قۇجاتتار سىرداريا مەن جايىق جانە باسقا وزەندەردە دە انىقتالعان. ناريمان قىپشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ونى جۇرگىزۋدە ءبىر ولقىلىق بار. كەستەسىنە سايكەس, سۋعا سۇرانىس جاز ايلارىندا ارتاتىنى بەلگىلى.
«بۇگىندە جىبەرىلەتىن سۋ ءجۇرۋ كەستەسى بۇزىلدى. قىستا توقتاعۇل سۋ قويماسىنا سۋ جيناۋ ءۇشىن قىرعىزستانعا قازاقستاننىڭ كومىرى, وزبەكستاننىڭ گازى بەرىلەتىن. ەندى وسى ءتارتىپ بۇزىلىپ, قىرعىزستان ءوز تالابىنا سايكەس ەلەكتر ەنەرگياسىن شىعارۋدى كوبەيتتى دە, قىستا سۋ كوپ جىبەرىلىپ, سونىڭ سالدارىنان ەلىمىزدىڭ كەيبىر جەرلەرىندە وزەن ارناسىنان اسىپ كەتتى. ال جاز ايلارىندا وزەننىڭ تومەنگى اعىسىندا وتىرعاندار سۋ تاپشىلىعىنا ۇشىرادى. وسىلايشا, مەملەكەتارالىق سۋ قارىم-قاتىناستارى كەيىنگى جىلدارى بىرتە-بىرتە شيەلەنىسە بەردى. اقىرى قىرعىزستان 1992 جىلى قۇرىلعان مەملەكەتارالىق سۋدى باسقارۋ كوميسسياسى مەن حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى اتقارۋ ديرەكتسياسىنىڭ جۇمىستارىنا قاتىسۋىن كەيىنگى جىلدارى ۋاقىتشا توقتاتتى», دەيدى ن.قىپشاقباەۆ.
ن.قىپشاقباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ىشكى سۋ ۇنەمدەۋ ماسەلەسى دە وزەكتى. مىسالى كۇرىشتى ءوڭىر قىزىلوردا وبلىسىندا تاجىريبە جاساعان ماماندار ءبىر گەكتار كۇرىشتى سۋارۋ ءۇشىن 25 مىڭ تەكشە مەتر رەسۋرس كەتەتىنىن ايتادى. دەمەك, سۋدى از قاجەت ەتەتىن, ونىمدىلىگى جوعارى سۇرىپتاردى وسىرۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت. ءار ءوڭىردىڭ توپىراق قۇرامى مەن كليماتى دا نازاردان تىس قالماۋعا ءتيىس. سىرداريانىڭ بويىندا جالپى ۇزىندىعى 60 مىڭ شاقىرىم كانال بار, وزەن سۋىنىڭ 20-25 پروتسەنتى (7-8 ملرد تەكشە مەتر) وسى كانالدار بويىندا جوعالىپ كەتۋدە. ەلىمىزدەگى سۋارمالى جەرلەردىڭ كولەمى شامامەن 2 ملن گەكتار دەسەك, ونىڭ ءار گەكتارىنا ورتا ەسەپپەن 12-18 مىڭ تەكشە مەتر سۋ كەتەدى.
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنىڭ قازاقستانداعى اتقارۋ ديرەكتسياسى سۋ رەسۋرستارى دەپارتامەنتىنىڭ جەتەكشىسى ءامىرحان كەنشىم: «ەگەر دۇرىستاپ پايدالانساق, ءوز سۋىمىز وزىمىزگە جەتەدى. بىراق سۋ ۇنەمدەۋ مەن ترانسشەكارالىق وزەندەردەن الاتىن ۇلەسىمىز ناقتىلانۋى قاجەت», دەيدى.
ءامىرحان كەنشىمنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قىتايدان وزگە ەلدەرمەن سۋ ۇلەسىن انىقتاپ العانىمەن, جەمە-جەمگە كەلگەندە, ءار مەملەكەتتىڭ جەكە مۇددەسىنە بايلانىستى تالاپتار ساقتالا بەرمەيدى. مىسالى سىردارياعا قاتىستى ءتورت مەملەكەت اراسىندا 1998 جىلى جاسالعان كەلىسىم بار, 2004 جىلى وزبەكستان بۇل كەلىسىمنەن باس تارتقاننان كەيىن وزەن سۋىن پايدالانۋ ەكىجاقتى كەلىسىمدەر اياسىندا جۇزەگە اسىپ كەلدى.
«وداق ىدىراعاننان كەيىن دە وسى تەكتەس قۇجاتتار اياسىندا جۇمىس ىستەۋ جالعاسادى دەگەن كەلىسىم بولعان-دى. الايدا بۇل قۇجاتتار تاريح قويناۋىنا كەتىپ, «جوعارىداعىلار سۋ, تومەندەگىلەر ۋ ىشەدىنىڭ» كەرى كەلدى. قازىر تيەسىلى سۋىمىزدى الا الماي وتىرمىز», دەيدى عالىم. ەڭ قيىن ماسەلە, وزبەكستاننىڭ فارحود گيدروتورابىنان سۋ الاتىن دەريۆاتسيالىق كانالدان باستالىپ, دوستىق كانالى ارقىلى كەلەتىن 1,1 ملرد تەكشە مەتر سۋ ماسەلەسى. بۇگىندە ءتۇرلى سەبەپتەرمەن وزبەكستان تيەسىلى سۋدىڭ 50 پروتسەنتىنە جۋىعىن عانا بەرىپ وتىر. قىرعىزدار دا وتىن-ەنەرگەتيكا قورىمىز جوق, تومەنگى اعىستاعى مەملەكەتتەر بىزگە قور بەرمەي وتىر, سوندىقتان دا قىستىڭ كوزى قىراۋدا جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىمىز ءتيىستى دارەجەدە جۇمىس ىستەي المايدى دەگەندى جەلەۋ ەتىپ توقتاعۇل سۋ ەلەكتر ستانساسىن ەنەرگەتيكالىق جۇيەگە كوشىردى. تاجىكتەردىڭ دە ءوز مۇددەسى بار. وسىلايشا اركىم ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتىپ, كەزىندەگى سۋ ءبولۋ جۇيەسى مەن ۇيلەسىمى بۇزىلدى.
ال وزبەكستانعا جاڭا پرەزيدەنت كەلگەننەن كەيىن ساياسات وزگەردى, بۇرىنعى كەلىسىمدەردى جانداندىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلدى, كەزدەسۋلەر ءوتتى. وسى تۇستا وزبەكستاننىڭ سۋ قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ ماقساتىندا 50-دەن استام سۋ قويماسىن تۇرعىزعانىن دا قاپەرگە العانىمىز ءجون. شاعىن بولعانىمەن, سۋ قويمالارى دا ءبىراز سۋدى تەجەيدى. قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن قالعان ساردوبا سۋ قويماسىنا 1 ملرد تەكشە مەتر سۋ سىيادى. مەرزىمدىك شارباق سۋ قويماسى كوپجىلدىق جۇيەگە كوشىرىلدى. شارباقتان ۇلكەن كەلەس كانالى تاراسا, بەرى قاراي بوزسۋ تراكتىسىنان سۋ الاتىن, شەكارانى بىرنەشە جەردەن كەسىپ ءوتىپ جاتقان زاح پەن حانىم كانالدار جۇيەسى بار. سونىمەن قاتار وسى باسسەيندەگى مەملەكەتتەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ماقساتىندا كەڭەس وداعى تۇسىندا قۇرىلعان سىرداريا مەملەكەتارالىق سۋ باسسەينى مەكەمەسى بار. ونى قازىرگى تاڭدا نەگىزىنەن وزبەكستان قارجىلاندىرۋدا, قازاقستان دا ءتيىستى قاراجات ءبولىپ وتىر. بىراق اتالعان مەكەمە تەك وزبەكستاننىڭ مۇددەسىن قورعاپ كەلەدى. قالىپتاسقان جاعدايدى وزگەرتۋ ءۇشىن وسى ۇيىمنىڭ قۇرامىنا قازاقستاندىق مامانداردى ەنگىزۋ ماسەلەسى دە كەشەۋىلدەپ وتىر.
سوڭعى جىلداردا جايىق وزەنىنىڭ دەڭگەيى تومەندەپ كەتكەندىگىنە الاڭداۋشىلىعىن بىلدىرگەن ءا.كەنشىم رەسەيدەن كەلەتىن 9 ملرد تەكشە مەتر سۋدىڭ كولەمى ازايىپ بارا جاتقانىن ايتادى. رەسەي تارابى مۇنىڭ سەبەپتەرىن تابيعي وزگەرىستەرمەن تۇسىندىرەدى. الايدا بۇل ەلدە دە ۇلكەن سۋ قويمالارى سالىندى. ەڭ ۇلكەنى يريكلي, جوعارعى ورال, ودان كەيىن ماگنيتوگور سۋ قويمالارى. سامارا بويىندا دا ۇلكەن سۋ قويمالارى بوي كوتەردى. قازىرگى تاڭدا ورالدى قورعاۋ بويىنشا قور نەمەسە كوميتەت قۇرۋ قاجەتىلىگى تۋىنداۋدا.
قىتايمەن سۋ ماسەلەسىنە قايتا ورالاتىن بولساق, ىلە مەن بالقاش الابىنا قاۋىپ باسىمداۋ. ىلە وزەنىنەن ورتا ەسەپپەن 11,8 ملرد تەكشە مەتر سۋ كەلەدى. تاياۋ جىلدارى وسى كولەم تومەندەپ, بالقاش كولىنە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ساراپشى عالىمدار قىتاي جاعىمەن بىرلەسىپ ەسەپتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. بۇل جۇمىس 2002 جىلدان بەرگى ارالىقتا جۇرگىزىلىپ كەلەدى. الايدا ماماندار قانشا تەكشە مەتر سۋ بولىنەدى دەگەن ناقتىلىققا ءالى قول جەتكىزە المادى.
ەرتىستە دە جاعداي كۇردەلى. قارا ەرتىستىڭ 9,8 ملرد تەكشە مەتر سۋىنىڭ 2 ملرد تەكشە مەترى بىزدە ءتۇزىلىپ, قىتايدان قايتا اعىپ زايسانعا قۇيىلادى. قىتايدا قازىردىڭ وزىندە 7 ملرد تەكشە مەتر سۋ ۇستايتىن سۋ قويماسى بار. ودان كانال تارتىلىپ, قاراماي مۇناي كەشەنىنە قاراي جىلىنا 2,8 ملرد تەكشە مەتر سۋ اعادى. تاعى دا باسقا جوبالارى بار. وسى ءۇردىس جالعاسا بەرەتىن بولسا, بىرىگىپ جاتقان زايسان مەن بۇقتىرمانىڭ اراسى الشاقتاپ, زايساننىڭ تومەندەپ كەتۋى ىقتيمال.
ءا.كەنشىم ەلىمىزدە سۋدى ۇنەمدەپ پايدالانۋ ماسەلەسىنە دە باسا نازار اۋدارعان ابزال دەيدى. بۇگىندە شامامەن 2 ملن گەكتارعا جۋىق سۋارمالى جەر بار ەكەنىن جوعارىدا ايتىپ وتتىك. ماماندار سۋارمالى جەرلەرگە زاماناۋي ينجەنەرلىك جۇيەلەردى ەنگىزىپ, سەلەكتسيالىق باعىتتاعى زەرتتەۋلەرگە كۇش سالۋ كەرەكتىگىن ايتادى. جاڭبىرلاتىپ, تامشىلاتىپ, جەراستى قۇبىرلارىمەن سۋارۋ سياقتى ءتيىمدى ادىستەر ارقىلى جوعارى ءونىم بەرەتىن سۇرىپتاردى ەگۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن جايت.
بۇگىندە سالادا قوردالانعان تاعى ءبىر باستى ماسەلە – مامان تاپشىلىعى. ءا.كەنشىم وقۋ باعدارلاماسىندا ينجەنەرلىك پاندەردى وقىتۋ جاعى كەنجە قالعانىن العا تارتادى. «كەزىندە سۋ ماماندارى فيزيكا, جوعارى ماتەماتيكا, مەحانيكا تەورياسى پاندەرىن وقيتىن, ينجەنەرلىك كونسترۋكتسيانى مەڭگەرەتىن. ەگەر ماسەلەنى قازىر تۇبەگەيلى شەشپەسەك, كەزىندە ءبىر مامان اتقارعان شارۋانى كەلەشەكتە بىرنەشە مامان اتقاراتىن بولادى. مۇنىڭ قانشالىقتى ءتيىمدى نەمەسە ۇتىمسىز تۇستارى بار ەكەنى نازاردان تىس قالدى», دەيدى عالىم.
ماماندار سۋ كوزدەرىن ۇنەمدەۋگە باسىمدىق بەرۋ, سالانى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ, وزىق تەحنولوگيالاردى يگەرۋ ارقىلى جوعارى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋ جانە سۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ەلىمىزگە كەلەتىن ترانسشەكارالىق وزەندەردەن الاتىن ۇلەسىمىزگە كاسىبي تۇرعىدان قاراۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە دەگەن پىكىردە. وسى ايتىلعانداردى جۇزەگە اسىرمايىنشا, سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋعا قاتىستى كۇرمەۋى كۇردەلى ماسەلەلەر تۇبەگەيلى شەشىلمەيدى.
ەلۆيرا سەرىكقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
