شىن مانىندە قازاقستاندىقتاردىڭ قازىرگى توي وتكىزۋ مادەنيەتى تۋرالى مايەكتى اڭگىمەنىڭ قوزعالاتىن ۋاقىتى ابدەن جەتتى. ويتكەنى ەرتەدەن ەنشىلەس داستۇرىمىزدەن تامىر ۇزبەيتىنىمىز قانداي اقيقات بولسا, جاقىن-جۋىقتىڭ باسى قوسىلاتىن قۋانىشتان تىس قالماۋعا تىرىساتىنىمىز دا سونداي انىق. ياعني, بىزگە بۇگىنگى كەرەگى – توي يەلەرىنىڭ تىم ماقتانگويلىككە مويىن بۇرماي, ادال نيەت, اق كوڭىلمەن داستارقان جايۋى دەر ەدىك.
قاردىڭ كوبەسى سوگىلىپ, قارا جەردىڭ بەتى كورىنگەننەن قاراشانىڭ قارا سۋىعى تۇسكەنگە شەيىن قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىندا شاتتىقتىڭ ءۇنى ەستىلىپ, توي ماۋسىمى جاندانىپ سالا بەرەدى. ناۋرىزدا باستالاتىن ناۋقان ماۋسىمدا تۇرلەنىپ, شىلدەدە شيراپ, تامىزدا سيرەپ, قىركۇيەك پەن قازان ايىندا بىرتىندەپ تۇيىندەلەتىنى بەلگىلى. بۇل قىستىگۇنى بەت اشىلمايدى, شاشۋ شاشىلمايدى دەگەن ءسوز ەمەس. تەك قوناق شاقىرۋعا قولايسىزداۋ ۋاقىت بولعان سوڭ, كوپشىلىگى جاز ۋاقىتىن كۇتەدى. بۇل الىس-جاقىن اعايىن قۋانىشقا ءتورت كوزى تۇگەل كەلىپ قاتىسسىن دەگەنى بولار.
جادىراعان جاز ماۋسىمى كىرە باستاعاندا اسپابىن ارقالاعان اسابالاردىڭ دا قاتارى قالىڭداي تۇسەدى. ساپاسى مەن باعاسى ساي كەلمەي جاتاتىندارى دا جەتەرلىك. جاتتاندى باعدارلاماعا جاتتىعىپ العاندار دا, تاپقىر ازىلمەن تامساندىرا بىلەتىن تاماشا تامادالار دا بار. مەملەكەتتىك قىزمەتتەن گورى مەيرامحانا جاعالاعان اسابالاردىڭ ايلىق تابىسى ايتارلىقتاي اۋقىمدى. سەبەبى اپتانىڭ اياعى جاقىنداعاندا بىرەۋدىڭ قىزى ۇزاتىلىپ, بىرەۋدىڭ كەلىن تۇسىرگەن قۋانىشى بولىپ جاتادى. جاراعان اتتاي جارىسا شاۋىپ, قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اسابالار كىشىگىرىم كەشتىڭ وزىنەن دە ورتاشا ايلىق كولەمىندەي قاراجات الادى.
جالپى, توي الدىندا اسابامەن جەكە جولىعىپ, كەلەتىن قوناقتارى, تۋعان جەر, اۋىل-ايماق جونىندە مالىمەت بەرىپ وتكەنى ارتىقتىق ەتپەيدى. قازىرگى كەزدەگى اسابالاردىڭ كوڭىلدەن شىعۋى ءبىلىم-بىلىگىنە بايلانىستى. اۋزىنان ماقال-ماتەل, قارا ولەڭ, جىراۋلار ءسوزى توگىلىپ تۇرعان جاس جىگىتتەر بار. كوڭىلدەن شىقپايتىندارى جەڭىل ازىلدەن ارىلا الماي جۇرگەندەر دەۋگە بولادى.
قازىرگى تويلاردا «شوۋمەندەر» كوبەيىپ كەتكەنى دە راس. كيىم كيىسى, شاش ۇلگىسى دە تابيعاتىمىزعا ءتان ەمەس. ۇمبەتباي ءۋايديننىڭ «توي – تاربيە ورنى» دەيتىن ءسوزى بار. ياعني تويدا تاربيەلىك ءمانى بار ماتىندەر كوبىرەك ايتىلىپ, اتا-انانىڭ ورنى دەگەن ۇلى ۇعىمداردى ۇمىتپاۋ كەرەك.
وسى رەتتە جۇيەلى ءسوزدىڭ جۇيرىگى رەتىندە سۇرانىسقا يە اسابالاردىڭ ءبىرى, بەلگىلى ايتىسكەر اسحات قىلىشبەكتى اڭگىمەگە تارتىپ, توي تىزگىنىن ۇستاعانداردىڭ اياق الىسى جايلى پىكىرىن بىلگەن ەدىك.
«بۇرىن اسابا بولاتىن كىسى رەتىندە توي بولاتىن اۋلەتتى جاقىنىراق تانيتىن, سول ايماقتاعى ازاماتتى الدىراتىن ەدى عوي. قازىر اسابالاردى ءبىر وبلىستان ءبىر وبلىسقا الدىرتادى. ول وبلىستىڭ مەنتاليتەتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءومىرى كورمەگەن اسابا بولۋى دا مۇمكىن. استانانىڭ تۇرعىنى اتىراۋدىڭ تويىن باسقارىپ جاتادى. ەكەۋى ەكى ءوڭىر بولعاندىقتان ايىرماشىلىعى ايتارلىقتاي كوپ. كەيدە قىمباتقا جالداعان اساباسى توي يەلەرىنىڭ كوڭىلىنەن شىقپاي جاتادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى توي ۇيىمداستىرۋ اگەنتتىكتەرىنىڭ كوپتەپ اشىلۋى. الماتىنىڭ وزىندە 360-قا جۋىق ورتالىق بار دەپ ەستىدىم. قازىر كوپشىلىگى ۋاقىت شىعىنداماي بارىنە ءبىر جەردەن تاپسىرىس بەرگىسى كەلەدى. توي جاساعىسى كەلگەن جاندار وسىنداي ورتالىقتارعا بارىپ, وزىنە ۇناعان اسابانى تاڭدايدى. توي يەسى اسابانى كورمەۋى دە مۇمكىن. تەك اگەنتتىكتەگى ازاماتتاردىڭ ۇسىنۋىنا قۇلاق قويادى. ولار جارناما جاساۋدى قاتىراتىنى سونشالىق, ۇسىنعان تامادانىڭ تەك ءساتتى شىققان تويلارىن كورسەتىپ, توي يەسىنە وتكىزىپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. ءۇمىت ارتقان اساباسى كوڭىلىنەن شىقپاي قالسا ەڭ ءبىرىنشى وپىق جەيتىن توي يەلەرى. سوندىقتان دا اسابا تاڭداعاندا بارىنشا مۇقيات بولعان ابزال», دەيدى ول.
تويدىڭ ىشكى اۋراسىنا ءۇڭىلىپ, بۇگىنگى دۋماندى بۇرىنعى, ءتىپتى 90-جىلدارداعى تويلارمەن سالىستىرساق, اراسى جەر مەن كوكتەي. ول كەزدەگى تويلار قارا شاڭىراقتا نەمەسە اۋلاعا قۇرىلعان برەزەنت شاتىردا وتەتىن. توقىراۋ كەزىندە توي جاساسا دا پەيىلدەرى الا-بوتەن سول تويلاردى كادۋىلگىدەي ساعىناسىڭ. قولىنداعى بارىمەن قوناق كۇتكەن قولى اشىق قازاقتىڭ شۇكىرشىلىگى ءشۇباسىز ەدى. قازىرگىدەي ۋاقىتى شەكتەۋلى, ءبىر-بىرىمەن ورىنسىز باقتالاس ەمەس. سول كەزدەگى مەيماندار دا شىنايى تويدىڭ شىرايىن كىرگىزىپ, توي تويلاۋ ءۇشىن عانا كەلەتىن-ءدى. ال قازىر اۋماعى اتشاپتىرىم تويحانالار سالىندى, سىيىمدىلىعى 1500-گە دەيىنگى مەيرامحانالار بار, داستارقانعا قۇستىڭ سۇتىنەن باسقانىڭ ءبارى قويىلادى. ءتىپتى كۇللى قاۋىم الدىندا كولىكپەن كىرەتىن سارايلار دا بار. بۇل بۇل ما, تىكۇشاق قوناتىن الاڭقايى بار مەيرامحانالار سالىنىپ جاتىر. سوندىقتان البەتتە بۇرىنعى مەن قازىرگى تويلاردى سالىستىرۋعا كەلمەيدى.
«توي دەسە قۋ باس دومالايدى». قازاقتىڭ شاتتىقتان شارشاعانىن كورگەن جوقپىز. قالاي دەسەك تە, الىس-بەرىسى, بارىس-كەلىسى ۇزىلمەگەن, جىل ون ەكى اي توي جاسايتىن حالىقپىز. وسىنداي كەڭ پەيىل, كەرەمەت دارحان بولمىستىڭ ارقاسىندا مەيرامحانالاردىڭ دا مەرەيى اسىپ, تابىسى ارتىپ, كاسىبى ىلگەرىلەۋدە. ايتالىق استانا قالاسىنداعى مەيرامحانالاردىڭ ءبىرىنىڭ اكىمشىسى اقنازار دىنمۇحامەدتى سوزگە تارتقانىمىزدا, ول جاز بەن كۇز ونەر وكىلدەرىنىڭ تابىس تاباتىن مەزگىلى ەكەنىن جەتكىزدى. ء«بىرى ءان ايتىپ, ءبىرى بي بيلەپ, ءبىرى توي جۇرگىزىپ ءوزىنىڭ ريزىعىن تەرىپ ءجۇر. تولاسسىز تويلاردىڭ ارقاسىندا مەيرامحانالاردىڭ باسىم بولىگى وسى ۋاقىتتا بوس ەمەس. قىستا توي ازايعانىمەن, كىشىگىرىم زالداردا شاعىن وتىرىستار ءوتىپ جاتادى», دەيدى مەيرامحانا اكىمشىسى.
مىنە, وسى ورايدا قازىرگى قازاق تويىنا مادەنيەت, ءتارتىپ, قاناعات سياقتى ۇعىمداردى ورنىقتىرۋ اۋاداي قاجەت. سەبەبى اساباسى مادەنيەتتى بولسا تويدا ارزان ازىلدەر ايتىلمايدى, انايى ويىندار وينالمايدى. اق كيمەشەكتى اجەلەردى كەكەتىپ, اق ساقالدى اتالاردى مۇقاتىپ, بالا-شاعاسىنىڭ الدىندا بەتالدى قىلجاقتامايدى. تويشىل قاۋىمعا ءسوزىن وتكىزىپ, ىقىلاسقا كەنەلۋ ءۇشىن سايقىمازاقتىڭ كەيپىنە ەنبەيدى. بىرەۋدىڭ باسىنا, بىرەۋدىڭ شاشىنا تيىسپەيدى. مادەنيەتتى اسابانىڭ مارتەبەسى قاشاندا جوعارى. ەكىنشىدەن, ءتارتىپ. بۇل ەڭ اۋەلى تويعا شاقىرىلعان قوناقتارعا قاجەت. قوناقتاردىڭ تارتىپسىزدىگى تويعا كەلۋ ۋاقىتىنان باستالادى. ساعات كۇندىزگى ەكىگە شاقىرعان تويعا – بەستە, بەسكە شاقىرعان تويعا كەشكە باراتىنىمىز سونىڭ ءبىر دالەلى. سونىمەن بىرگە ۇلكەندەر تىلەك ايتىپ, باتا بەرىپ جاتقاندا جاستار جاعى وزىمەن-ءوزى شۋلاپ توست كوتەرىپ, بوكال سوعىستىرىپ جاتادى. ءبىر جاقىنى اقتارىلىپ, اقجارما لەبىزىن ءبىلدىرىپ جاتقاندا قاتارلاسىپ كەيبىر اعا-جەڭگەلەرىمىز ءۇي ءىشى, اۋىل اراسىنداعى اڭگىمەلەرىن تاۋىسا الماي الەك...
«تويعا شاقىرماساڭ رەنجىمەۋى مۇمكىن, بىراق تويعا شاقىرىپ الىپ ءسوز بەرمەي كەتسەڭ قاتتى وكپەلەيدى» دەيتىن اسابالاردىڭ ءازىلى بار. سوندىقتان كوڭىلدەرىن جىقپاي ءسوز تىزگىنىن ۇستاتقانمەن, ميكروفوندى قايتا الۋدىڭ ءوزى كەيدە مۇڭعا اينالاتىنى بار. ايتىپ جاتقانىن ەشكىم ەلەمەسە ءسوزى جەتىم ەكەنىن ماساڭ مەيمان دا ەسكەرمەيدى. ورتاعا شىققان وتىز ادام ءبىر ءسات وتىرعان مەيمانداردىڭ قاس-قاباعىنا قاراعانى دا ابزال. ياعني تويدىڭ جۇيەلى ءوتۋى ءۇشىن قوناقتار قاۋىمى تارتىپكە باعىنۋى شارت.
P.S: ۇلىن ۇياعا, قىزىن قياعا قوندىرىپ, سۇندەت توي دەپ ءسۇرىنىپ, شىلدەحانا دەپ شاۋىپ جۇرگەن, اتامىزدىڭ الپىس جاسى, ەنەمىزدىڭ ەلۋ جاسى دەپ ەنتىگىپ جۇرەتىن توي يەلەرى قاناعات دەگەن قاسيەتتى ۇعىمدى قاپەرىنەن شىعارماسا, قازاقى قازىنامىزدىڭ بەرەكەسى كەتپەي, بەرەرى كوپ, بەدەلى بيىك بولارى داۋسىز. قالتالى قاۋىمنان قالىس قالمايمىن دەپ قانشاما قازاقتىڭ قارىزعا باتىپ توي جاساعانىن دا بايقاپ ءجۇرمىز. ەلگە كۇلكى, جۇرتقا مازاق بولمايىن دەپ جالعىز اتىن سويىپ, جۇگەن جەتەكتەپ قالعاندار دا جەتەرلىك. «بىرەۋ توڭىپ, بىرەۋ تويىپ سەكىرەتىنىن» ەستەن شىعارماۋ كەرەك. اڭگىمەنىڭ اۋانى بۇرىنعى تويلارعا بۇرىلا قالسا, «قازىر ادام باسقا, زامان باسقا» دەپ ورتا جولدان بۇرا تارتاتىندار دا بار. ءوز قولىڭ ءوز اۋزىڭا جەتپەي جاتىپ, جاقسى كورىنۋ ءۇشىن بانككە قارىزعا باتقانشا, ءبىر كۇندىك مەرەكەنى تويلايمىن دەپ, مىڭ كۇندىك بەرەكەدەن ايىرىلعانشا اركىم كورپەسىنە قاراي كوسىلسە دەيسىڭ. بارىمەن بازار قىلىپ, شىنايى كوڭىلىڭمەن ءبىر كەسە ءشاي ۇسىنساڭ دا, مەيمانىڭنىڭ مەرەيى تاسىماي ما؟! ءومىر دەيتىن وزەندى قاناعات قايىعىمەن ءجۇزىپ وتكەنگە نە جەتسىن, شىركىن؟!.
راۋان قايدار,
«ەگەمەن قازاقستان»
