سيمفەروپول اۋىلىنىڭ بۇلاق ەلدى مەكەنى جاق بەتىندەگى ءپىل ساۋىرىنداي تەڭكيىپ جاتقان قاراۋىل توبەنىڭ ۇستىنە شىققانبىز. اعاش بۇتادان ادا, موماقان توبەشىك ەكەن. ەتەگىنە عانا تابان ىلىكتىردىك. «قوس ەل اگرو» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ديرەكتورىنىڭ ءوندىرىس ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى وراز ەحين جۇرگىزۋشىگە توقتا دەپ مەزەرەت جاساعان. ءارى قاراي كولىكپەن جۇرۋگە بولمايدى. قاراۋىل توبەنىڭ جولبارىس جونى ويدىم-ويدىم شۇڭقىر. كونە ءداۋىردىڭ كومەسكى ىزدەرى. بالكىم بەلگىسىز بەيىت. وسى ۋاقىتقا دەيىن ەشكىم زەرتتەپ كورمەگەن. وراز ومىربەك ۇلىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, اۋىل اقساقالدارى بۇل جەردى كيەلى ساناپ, قىزعىشتاي قوريدى ەكەن.
– التىن ادام جاتىر, – دەپ كۇلدى ول, – ارقانىڭ «التىن ادامى». كىم ءبىلسىن, جاتسا جاتقان دا شىعار. ايتەۋىر كوپشىلىك ازىلدەپ سولاي دەيدى. ەل ىشىندەگى قاريالار جان ادامدى جۋىتپاي, جاتتىڭ تابانىنان قوريدى.
قاراۋىل توبەنىڭ ۇستىنە شىقساڭ, كوز ۇشىڭداعى كەڭىستىك الاقانعا سالعانداي كورىنەدى ەكەن. توبە استىندا بۇعىپ جاتقان التىننىڭ بار-جوعىن كىم ءبىلسىن, شىن التىن مىنە, تەڭىزدەي تەبىرەنىپ, تولىقسىپ جاتىر. ىرىزدىق تەڭىزى. القاپ ۇستىندە استىق كەمەلەرى ءجۇزىپ ءجۇر. تاسىمالداۋ تەحنيكالارى دا. ءدان جولىندا ورىستەتىلگەن جورىقتىڭ تىنىسىنا كوز توعايتىپ تومەن تۇستىك. جاڭا عانا استىق كومباينى ءجۇرىپ وتكەن القاپ سول قالپى تۇر ەكەن. ءتىپتى, مۇرتى باسىلماعان. نە ورىپ قۇلاتىپ, اتجالعا ءتۇسىرىپ, نە تىكەلەي باستىرىپ بارا جاتقانى بەلگىسىز. تاڭ قالعانبىز. ءبىزدىڭ توسىرقاعانىمىزدى سەزگەندەي توسىن جايدىڭ تىگىسىن ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى جازدى.
– جاڭا تەحنولوگيا,–دەدى ول,– الىمدىلىعى التى مەترلىك كومباين جاتكالارى بيىل ۋكراينادان اكەلىنگەن. جۇمىس بارىسىن قازىر ءوزىڭىز دە كورەسىز.
جاڭالىقتى كورگەن ءلازىم. كوردىك. كومباين جاتكاسى جۇپ-جۇمىر بولىپ قاپتالعان ەكەن. سىنىقسۇيەم اشىق جەرى جوق. تۇتاس قۇيىلعانداي. جاتكانىڭ بۇرىنعى ءبىز كورگەن شالعىسىنىڭ ورنىندا تەمىر تاراق ىسپەتتى قۇرال تۇر. ماساق ءدال وسى جەردەن قارماۋعا ىلىگەدى دە, باداناداي قىزارىپ پىسكەن ءداندى كومباين ىركىلىسسىز سورىپ الادى. ودان ءارى كومەيگە جينالعان ءدان بۋنكەرگە توعىتىلادى. ءدان جينالىپ, سابان سول قالپىندا قالا بەرەدى ەكەن.
شارۋاشىلىق ماماندارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بۇرىنعىدان الدەقايدا ءتيىمدى. بىرىنشىدەن, قاۋىز باسىندا كەرەقارىس بولىپ تولىپ تۇرعان ءدان ىسىراپ بولمايدى. ەكىنشىدەن, تامىرىندا قالعان, تىزەدەن اساتىن سابان القاپتى جەر ەروزياسىنان قورعايدى. مۇنىسى وكپەك جەلى كوپ ولكە ءۇشىن وتە ءتيىمدى. ۇشىنشىدەن, قىستى كۇنى قار توقتاتۋعا جاقسى. بيىك كوكتەن بيلەپ ويناپ جاۋعان قار ارقانىڭ دولى جەلىمەن قوناقتار ساي-سالا ىزدەپ ۇدەرە كوشپەي مە؟ مىنە, سول كەزدە سابانى ساۋ قالعان القاپقا كيلىگە كەپتەلىپ, كەلەر كوكتەمنىڭ ىلعالىن جيناي بەرەدى. ونىڭ ۇستىنە كوكتەمدە جەر جىرتىلىپ وڭدەلگەنشە بۇيىرتقان ىلعالدى ساقتاپ قالۋعا دا اسەر ەتەدى ەكەن.
شارۋاشىلىقتا ەگىستىك القاپتارىندا جۇرگەن تەحنيكانىڭ ءبارى سۋ جاڭا. ءبارى شەتەلدىك الىمدى اگرەگاتتار. جەر تانابىن قۋىرعان جەتى كومباين التىن رەڭدەس القاپ ۇستىندە جوسىلتىپ بارادى. باستىرىلعان ءداندى قاس-قاعىم ءسات بوگەلتپەي سيمفەروپول سەلوسىنىڭ بۇيىرىندەگى قىزىل قىرمانعا تاسۋ ۇستىندە. ازىرگە گەكتار بەرەكەسى 14-15 تسەنتنەردەن اينالۋدا.
– گەكتارىنان قانشادان العاندا ءوزىن-ءوزى اقتايدى؟ – دەپ سۇرادىق شارۋاشىلىق باسشىسى الەكساندر شەۆەلكيننەن.
– ول ەندى استىقتىڭ باعاسىنا قاراي عوي. بيىل جامان ەمەس. وسىنداي باعا بولسا ءار گەكتاردان 5-6 تسەنتنەردەن ءونىم العاندا تۇقىمى بار, جانار-جاعار مايى بار, سالىعى مەن ەڭبەككەرلەرگە تولەنەتىن جالاقىنى, ءبارىن قوسا ەسەپتەگەندە, ءوزىن-ءوزى اقتاپ شىعادى,–دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى,–ماسەلەن بىلتىر ءبىزدىڭ وڭىردە ءۇشىنشى كلاستى بيدايدىڭ ءار تونناسى 37-39 مىڭ تەڭگە ساتىلسا, بيىل ءدال قازىر ءار تونناسى 50-55 مىڭ تەڭگە. ال, ءتورتىنشى كلاستى بيدايدىڭ ءار تونناسى 33-34 مىڭ تەڭگە بولسا, بيىل 48-50 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ وتىر.
بيدايدىڭ قۇنىن انىقتايتىن دۇنيە ناندىق قاسيەتى. بۇل جونىندە شارۋاشىلىقتىڭ باعى جاناتىن ءتۇرى بار. استىقتى القاپتاردان جەتكىزىلگەن ءداننىڭ قامىرلىلىعى 24 پروتسەنت. بيىلعىداي اۋا رايى قولايسىز, جاۋىن-شاشىنى مول جىلى بۇل جاقسى كورسەتكىش. بيدايدىڭ دەنى ءۇشىنشى كلاستى دەگەن ءسوز.
ءبىر جاقسىسى وزگە جەرلەردەگىدەي قاربالاس ناۋقاندا بىلىكتى مامانداردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءتارىزدى قيىندىقتى باستان كەشىپ وتىرعان جوق ەكەن. ماسەلەن, مەحانيكالاندىرىلعان قىرمان باسىندا 15 ادام جۇمىس ىستەيدى. اۋىل تۇرعىندارى اراسىندا جۇمىسقا ءوتىنىش بەرگەندەر از ەمەس. ال, ءوز كومباينشىلارىنا قوسا ىرگەدەگى كراسنىي يار سەلوسىنداعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارىن دايىندايتىن كوللەدجدەن ءۇش ءبىلىم الۋشى كەلىپتى. وسى اۋىلدىڭ بالالارى. جۇمىس ىستەۋگە ىنتالى. شارۋاشىلىق باسشىسى دا كەت ءارى بولماعان. ءتىپتى, ەتكەن ەڭبەكتەرىنە قاراي تاجىريبەدەن ءوتىپ جۇرسە دە ەڭبەكاقىلارىن تولىق تولەمەك. كادىمگى «ۇيرەنگەندەرىڭ وزدەرىڭە جاقسى, ىستەگەندەرىڭ بىزگە جاقسىنىڭ كەرى» دەگەندەي.
اۋىل ەڭبەككەرلەرى ءۇشىن ەڭ وزەكتى ماسەلە ەتكەن ەڭبەكتەرىنە وراي تولەنەتىن اقى. بۇل ماسەلە وڭتايلى شەشىلگەن ءتارىزدى. شارۋاشىلىق باسشىسى ناۋقان الدىندا اۋىل تۇرعىندارىمەن كەڭەس وتكىزگەن. ءار جۇمىستىڭ اۋقىمىنا, ساپاسىنا وراي اقى بەلگىلەنگەن. جالپاق تىلمەن ايتقاندا, اشىق-جارىقتا باسىن اشىپ العان. سونىسى ءجون بولىپتى, ازىرگە وكپە-نازىن ايتقان ەشكىم جوق. قىرمان باسىنداعى قولىنا كۇرەك ۇستاعان ادامداردىڭ ەڭبەكاقىسى 80 مىڭ تەڭگەدەن اينالسا, دالا كەمەسىن تىزگىندەگەندەردىڭ تابىسى 300 مىڭ تەڭگەدەن اسادى. اۋىلدىق جەر ءۇشىن ءتاپ-ءتاۋىر ەڭبەكاقى.
شارۋاشىلىق جاڭا زاماننىڭ تالابىنان قالماي, تسيفرلاندىرۋعا كوشۋدى قولعا العان. بۇل ىسپەن سەرىكتەستىك ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى شولپان مولداباەۆا اينالىسۋدا. ءار تاناپقا قانداي تۇقىم ەگىلگەندىگى, ەگىستىك القاپتارىنىڭ ورنالاسۋ ءتارتىبى, ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە قاي تەحنيكانىڭ قايدا جۇرگەندىگى كوز الدارىندا بولادى. ءسال-ءپال كىدىرىس نەمەسە بەلگىلەنگەن جوبادان شىعىپ كەتسە, قولمەن قويعانداي كورىنەدى. مۇنىڭ بارلىعى شارۋاشىلىق جۇمىسىن جۇرگىزۋگە وتە ىڭعايلى. ەكىنشىدەن, سۋىق قولدىڭ سۇعىنان دا ساقتايدى. تۇيىندەپ ايتقاندا, بۇرىنعىشا جايسارلىققا, سەبەپسىز تۇرىپ قالۋعا جول جوق.
ەرتە كوكتەمدە اگروتەحنيكالىق شارالاردى بۇلجىتپاي ورىنداعان ەكەن. مول استىقتان دامەلى بولۋلارى دا سول سەبەپتى. مامىردىڭ 13-ءى كۇنى باستالعان تۇقىم سەبۋ ماۋسىمنىڭ 5-ىنە دەيىن تولىق اياقتالعان. ارپا, بيدايمەن قوسا, زىعىر دا ەگىلگەن.
–وتكەن جىلى زىعىردىڭ ءبىر تونناسى 180-200 مىڭ تەڭگەدەن ساتىلىپ الىندى,–دەيدى شارۋاشىلىق باسشىسى الەكساندر شەۆەلكين,–بيىل باعا ءالى تومەن. نەگىزىندە, مايلى داقىلداردىڭ قۇنى جوعارى. تەك الۋى قيىن. ماسەلەن, زىعىردىڭ ساباعى كومباين شالعىسىنا ورالىپ قالادى دا, جۇرگىزبەيدى. كادىمگى كەندىر ءتارىزدى عوي. كومباينشىلار پىشاقپەن ءبىر-بىرلەپ ءۇزىپ وتىرعانى. الۋى قيىن بولعانىمەن, باعاسى جاقسى. ونىڭ ۇستىنە پىسكەن بيداي ءتارىزدى قاۋىزىندا تۇرىپ شاشىلىپ قالمايدى. تەك ءبىر قيىن جەرى ءسال عانا ىلعال بولسا, شالعى جۇرمەيدى. بيىلعى وراق ناۋقانىندا قىركۇيەكتىڭ العاشقى كۇندەرى جاۋىن-شاشىن بولدى دا بوگەلىپ قالدىق. قازىر سول زايا كەتكەن ۋاقىتتىڭ ورنىن تولتىرۋ ءۇشىن جانتالاسىپ جاتىرمىز. تابانى كۇرەكتەي ون كۇن بويى اسپاننىڭ قاباعى ءبىر اشىلماي, جىگەرىمىزدى قۇم قىلدى عوي. ەندى مىنە, شىق تۇسە باستادى. ەكى اۋىسىممەن جۇمىس ىستەۋگە ادامدارىمىز دا, تەحنيكامىز دا دايىن بولعانىمەن, تۇندە ءوندىرىپ جۇمىس ىستەي الماي وتىرمىز.
ءپىسىپ جەتىلگەن ەگىندى تىكەلەي جيناۋعا كوشىپتى. ازىرگە بىتىك وسكەن ەگىننىڭ وتىز پروتسەنتتەن استامى جينالعان. كۇن-ءتۇن دەمەي قاربالاس ەڭبەك ەتىپ جاتقان دالا ەرلەرىنىڭ جاعدايى تۋدىرىلعان. ءۇش مەزگىل تەگىن تاماقتاندىرىلادى.
قىرمان باسىندا دا قىزۋ پەڭبەك قايناپ جاتىر. قويانجوندانىپ ۇيىلگەن بيداي قاراعان جاننىڭ كوڭىلىن توعايتادى ەكەن. جالپى اۋقىمى بەس مىڭ توننا ءدان سياتىن استىق قويمالارى بار. شارۋاشىلىق باسشىلارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بيدايدىڭ باعاسى ارقانىڭ اۋا رايى ءتارىزدى قۇبىلمالى. كەي جىلدارى جيىن-تەرىن كەزىندە ساتىپ ۇلگەرگەندەر ۇتادى. ال, كەي جىلدارى ەرتە كوكتەمگە دەيىن ساقتاعانداردىڭ نەسىبەسى مول. شىعىنى مول ەلەۆاتورداعىداي ەمەس, وزدەرىندە قۇرعاق, جايلى استىق قويمالارى بولعاننان كەيىن باعانىڭ ءوسۋىن دە توسقان ءجون دەپ ەسەپتەيدى مۇنداعىلار.
قىرمان باسىنا جەتكىزىلگەن بيدايدىڭ ىلعالدىلىعى 14 پروتسەنت. ال, تازالىعى 3 پروتسەنت دەڭگەيىندە. قازىر استىقتى تازالاپ, كەپتىرىپ. قويمالارعا قۇيىپ الۋدا. تۇقىم ماسەلەسىن دە وسى باستان شەشىپ العان ءجون. قىرمان مەڭگەرۋشىسى قانات جاقىپباەۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ازىرگە ىركىلىس جوق. القاپ باسىنان جەتكىزىلگەن اقىق ءداننىڭ ءبىر ءتۇيىرىن دە ىسىراپ ەتپەي, ىرىزدىق تاۋلارىن بيىكتەتە تۇسۋدە. قىرمان جۇمىسشىلار ەرسايىن نوعايباەۆ پەن باقىت شايحاليەۆتەردىڭ الدىنان جۇمىس ۇركىپ وتىرادى.
ەگىن وراعى ەرەكشە ەكپىنمەن ورىستەتىلۋدە. ەل دە نەسىبەسىن جيناپ الۋعا ىنتالى. سول جەرى داتكە قۋات.
بايقال ءبايادىل,
«ەگەمەن قازاقستان»
اقمولا وبلىسى,
زەرەندى اۋدانى
