ءيا, كەڭ دۇنيەنىڭ ەسىگى بولعاندىقتان دا بەسىكتى قاسيەتتى تۇتپايتىن قازاق جوقتىڭ قاسى. راس, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ونى «راحيت اۋرۋىنا شالدىقتىرادى» دەگەن شولاق پىكىر قالىپتاستىرعاندار دا كەزىكتى. ءتىپتى, كەڭەسشىل دارىگەرلەر بەسىكتىڭ «زياندىلىعىن» دالەلدەپ تە باقتى. بەسىكتىڭ ورنىنا قولاربا مەن مانەجدى ۇسىندى. ءسويتىپ كوپتەگەن ەلىكتەگىش كەلىنشەكتەردى بەسىكتەن بەزدىردى. قانشا جەردەن «ەسكىلىكتىڭ قالدىعى» دەپ شوشىندىرعانىمەن, اتا-بابالارىمىز قادىرىنە جەتىپ كەتكەن بەسىكتەن ءبىزدى بەزدىرە المادى.
كيەلى بەسىك جايلى عالىمدار نە دەيدى؟ 1916 جىلى پسيحونەۆرولوگيا ينستيتۋتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى اكادەميك ۆلاديمير بەحتەرەۆ: «بالالارداعى نەۆروز اۋرۋىنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بەسىك جىرىن تىڭداتۋ كەرەك» دەپتى. ءبىر نارسەنىڭ ءيىسى مۇرىنىنا بارماسا ول بۇلاي دەمەس ەدى عوي. ال, پسيحولوگ ۆيتالي لەۋتيننىڭ ايتۋىنشا, بەسىك جىرىن تىڭداۋ ءسابيدىڭ مي قىرتىسىنداعى نەيرونداردىڭ دۇرىس دامۋىنا سەبەپ بولادى ەكەن. امەريكالىق پسيحولوگ, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ترانسرەپسونالدى پسيحولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ستانيسلاۆ گروف بەسىك جىرى بالانىڭ پسيحوتەراپەۆتىك اۋرۋدان جازىلۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپ بولاتىنىن جازىپ قالدىرعان.
2001 جىلى رەسەيدىڭ تيۋمەن قالاسىنىڭ عالىمدارى ۇزاق مەرزىمدى تاجىريبە جۇرگىزەدى. ەكى توپقا بولىنگەن ولاردىڭ العاشقىسى بالاعا بەسىك جىرىن تىڭداتادى. ال ەكىنشى توپ سابيگە ءتۇرلى اۋەندەر جولدايدى. التى ايدان سوڭ بوبەكتەردىڭ مي قىرتىستارى تەكسەرىلەدى. سوندا بەسىك جىرىن تىڭداماعان بالانىڭ ميىنداعى نەيرون جاسۋشالارى باياۋ دامىپ, ويلاۋ قابىلەتى باسەڭدەگەنى بايقالادى.
عالىمداردىڭ بۇل تاجىريبەسىنە العاشقىدا كۇمانمەن قاراعاندار كوپ بولىپتى. عالىمدار ماسەلەنىڭ انىق-قانىعىنا جەتۋ ءۇشىن زەرتتەۋلەرىن جالعاستىرادى. ۋاقىت وتكەن سايىن ءالدي ءانىن تىڭداماي وسكەن سابيلەردىڭ مىنەز-قۇلقىندا پسيحولوگيالىق اۋىتقۋلار كۇشەيە بەرەدى. ولار تەز اشۋلانىپ, تەز شارشايدى. ويلاۋ قابىلەتى تومەندەپ, جالقاۋلىققا بەيىم تۇرادى. مەكتەپتە ساباق وقۋعا ىنتا قويمايدى. اۋرۋ-سىرقاۋعا تەز شالدىعاتىنى بايقالادى.
دەمەك, بەسىك جۇيكە جۇيەلەرىنىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن قامتاماسىز ەتەدى, ءسابي بويىنداعى مەيىرىمدىلىك, قايىرىمدىلىق, اتا-اناعا دەگەن ماحاببات سياقتى ىزگى سەزىمدەردى دامىتادى, دۇنيەتانىمدىق ىزدەنىسىن, عىلىم-بىلىمگە ىنتاسىن ارتتىرادى, بالا ماعىنالى ءھام مانەرلەپ سويلەۋگە ۇيرەنەدى, تۇيىقتالماي, ءوز پىكىرىن انىق بىلدىرەتىن باتىل جانعا اينالادى. مىنە, بۇگىنگى مەديتسينا وسىلاي دەيدى.
جوعارى ساناتتى دارىگەر ءا.ايماعامبەتتەگى نارەستەنىڭ تەرىسى وتە نازىك كەلەتىنىن, ءتۇرلى حيمييالىق, بيولوگيالىق فاكتورلاردان قابىنىپ, ءبورتىپ كەتەتىنىن جازادى. ال بۇگىنگى ەرىنشەك, جانىن اياعىش كەلىنشەكتەر بالاسىن بەسىككە بولەمەي, پامپەرس كيگىزەدى. پامپەرس قازاق حالقىنىڭ دەموگرافيالىق وسۋىنە كەرى اسەر ەتەدى دەپ دابىل قاعادى ول. بالا پامپەرسكە كىشى دارەتتى جىبەرگەن كەزدە دەنە تەمپەراتۋراسى بىردەن جوعارىلايدى. ازدان كەيىن پامپەرسكە سىڭگەن ءزار قايتادان سۋيدى. ءسويتىپ قىسقا ارالىقتا ءبىر كۇيدەن ەكىنشى كۇيگە اۋىسقان تەمپەراتۋرا اتالىق بەزدىڭ دامۋىن تەجەيدى ەكەن. ياعني, تابيعي بەل قۋاتىنا كەرى اسەر ەتەدى.
قازاقتىڭ حاس باتىرى, بەلگىلى جازۋشى, داڭقتى قولباسشى باۋىرجان مومىش ۇلى: «جاۋدان دا, داۋدان دا قورىقپاعان قازاق ەدىم, ەندى قورقىنىشىم كوبەيىپ تۇر. بالالارىن بەسىككە بولەمەگەن, بەسىگى جوق ەلدەن قورقام. ەكىنشىسى, نەمەرەسىنە ەرتەگى ايتىپ بەرمەيتىن اجەنىڭ ازايۋىنان قورقامىن. ءۇشىنشى, ءدامدى, ءداستۇردى سىيلامايتىن بالالار ءوسىپ كەلەدى. ونىڭ قولىنا قىلىش بەرسە, كىمدى دە بولسا شاۋىپ تاستاۋعا دايار. قولىنا كىتاپ المايدى. ۇيرەنىپ جاتقان بالا جوق, ۇيرەتىپ جاتقان اجە جوق» دەپ كەلەر كۇندەرگە الاڭداۋشىلىعىن جازىپ كەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا: «جاڭعىرۋ اتاۋلى بۇرىنعىداي تاريحي تاجىريبە مەن ۇلتتىق داستۇرلەرگە شەكەدەن قاراماۋعا ءتيىس. كەرىسىنشە, زامانا سىنىنان سۇرىنبەي وتكەن وزىق داستۇرلەردى تابىستى جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزدى العىشارتتارىنا اينالدىرا ءبىلۋ قاجەت. ەگەر جاڭعىرۋ ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار الا الماسا, ول اداسۋعا باستايدى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
ەلباسىنىڭ اتالمىش ماقالاداعى ۇلتتىق كودتى ساقتاي ءبىلۋ دەگەندە ايتپاعىنىڭ ءوزى رۋحاني تامىردان اجىراپ قالماۋدى مەڭزەيدى. ۇلت كوشباسشىسىنىڭ ۇلتتىق كود دەپ ءتۇپ نەگىزگە ورالۋدى ايتتى. دەمەك, ۇلتتىق كودتىڭ كىلتى – بەسىك. ويتكەنى ادام بەسىگىڭدە قالاي تاربيەلەنسە, سولاي قالىپتاسادى. ەلدىڭ ۇلتتىق-رۋحاني تامىرىنان ءنار العان, بەسىكتە جاتىپ, اجە ءالديىن تىڭداعان, بويىنا يگى قاسيەتتەردى مولىنان سىڭىرگەن جاس ەشقاشان اداسپايدى. جاڭا باستامالار, سەرپىندى ىستەر سولاردان شىعادى. بويىندا مەيىرىمدىلىك, ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, قايىرىمدىلىق, وتانعا, اتا-اناعا, تۋعان جەرگە دەگەن اسقاق ماحابباتى بار جاستار قالىپتاسادى. وسىنداي جالىندى جاستار ەلباسى كورسەتكەن ماڭگىلىك ەلدىڭ ۇستىندارى بولادى. الىمدى دا شالىمدى, اقىلدى دا ادامگەرشىلىگى مول, يناباتتى, مەيىرىمدى,ءبىلىمدى جاستارى بار ەل ماڭگى جاسايدى. جاس شىبىقتى يۋ وڭاي. ونى قالاعان قالپىڭا كەلتىرە الاسىز. ال بۇتاعى قاتايىپ كەتكەن اعاشتى يەمىن دەپ سىندىرىپ الۋىڭىز بەك مۇمكىن. بۇعاناسى قاتىپ, بولارى بولىپ, بوياۋى ءسىڭىپ قالعان ادامدى يلىكتىرۋ قيىنعا سوعادى.
حالىق «تاربيە – تال بەسىكتەن» دەپ بەكەر ايتپاعان. جانە سول حالىق «توردە بەسىك تۇرسا تورە دە باسىن يەدى» دەدى. زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ «ەل بولامىن دەسەڭ, بەسىگىڭدى تۇزە» دەپ وتكەن عاسىردىڭ وزىندە-اق دابىل قاقتى. الەمدى قاھارىمەن تىتىركەنتكەن شىڭعىس حان: «كەلىننىڭ ءوز كۇيەۋىنەن باسقا تاعى ءۇش كۇيەۋى بولادى. ولار – التىن ەلى, ۇلتىنىڭ سالت-ءداستۇرى جانە ءوزىنىڭ ار-ۇياتى» دەپتى. بەسىكتى, مىنە, وسى ءۇش قۇندىلىقتى قاتاڭ ساقتاعان كەلىن تەربەتسە, بوبەگىنە كۇن سايىن ءالدي ءانىن ايتىپ وتىرسا, قازاق كوشى تۇزەلمەيدى ەمەس پە؟
ەلباسىمىز شىلدە ايىنىڭ العاشقى جەكسەنبىسىن دومبىرا كۇنى دەپ اتاپ ءوتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. ەندىگى ءبىر ءتول مەرەكەمىز – بەسىك كۇنى بولۋى ءتيىس. ۇلتتىق كودتىڭ بەسىكتەن باستاۋ الاتىنىن جوعارىدا ءتىلىمىزدىڭ جەتكەنىنشە بەدەرلەدىك. ەندەشە, جىلدىڭ ءبىر جايماشۋاق كۇنى بۇكىل قازاق ەلى بەسىك كۇنىن اتاپ ءوتۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. مۇنى جاڭارۋ مەن جاڭعىرۋدىڭ باستاۋى ءاز ناۋرىز مەرەكەسىمەن قوسارلاماي ءوز الدىنا باسىبايلى, بارقادارلى مەرەكە رەتىندە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بەسىكتىڭ قۇندىلىعى جونىندە مەكتەپ وقۋلىعىنا ارناۋلى تاراۋ, ساباق ەنگىزسە دە جاراسىپ كەتەيىن دەپ تۇر.
قىسقاسى, ۇلت ۇياسى رەتىندە قاستەرلەنەتىن بەسىكتى قاشاندا ايالاپ وتەيىك, اعايىن. «ۇيا بۇزعان وڭبايدى» دەگەندى دە جۇرەك تۇكپىرىنە قۇنداقتاپ جۇرەلىك.
سابىربەك ولجاباي,
قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى
