ەلىمىزدە اۆتوكولىكتەردىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى شامامەن 127 مىڭ بىرلىككە جەتىپ وتىر. ياعني وسى قارقىن ساقتالاتىن بولسا, وندا 30 جىلدا بۇگىنگى كورسەتكىش 2,5 ەسەدەن ارتىپ كەتەرى ءسوزسىز. دەمەك بۇگىنگى اۆتوموبيل جولدارى مەن قالا كوشەلەرىندەگى كولىك ينفراقۇرىلىمى ەرتەڭگە ساي كەلمەيتىندىگى انىق بايقالادى. وسىنداي ءوسىم سالدارىنان جولايرىقتار مەن تۇراق ماسەلەسى كۇردەلى شيەلەنىسكە تۇسەرى ءسوزسىز. ال قازىرگى جولايرىقتار مەن قالالىق اسا ءىرى ماگيسترالداردىڭ (مىسالى الماتىداعى رايىمبەك, رىسقۇلوۆ, ءال-فارابي, ءسۇيىنباي داڭعىلدارى جانە ت.ت.) تاۋلىكتىك وتكىزگىشتىك كورسەتكىشتەرى نەبارى 80-100 مىڭ اۆتوموبيلگە عانا ەسەپتەلگەن. بۇل قولدانىستاعى داڭعىلداردىڭ ەندىگى كولىكتىك رەتتەلۋى ءبىر دەڭگەيلى قوزعالىسپەن شەشىلمەيتىندىگىن انىق كورسەتىپ تۇر. تىپتەن, قازىرگى سالىنىپ جاتقان ەكى دەڭگەيلى جولايرىقتارى دا داڭعىلداردىڭ (ماگيسترالدىق) وتكىزگىشتىك قابىلەتىن سونشالىقتى كوتەرە المايدى. باستى قولبايلاۋ – ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىندا سالىنىپ جاتقان جولايرىقتار ءبىر عانا قيىلىستىڭ ماسەلەسىنە باعىتتالعان. ال كولىكتىك ىركىلىس ءبىر عانا ەمەس, وسى كوشەنىڭ تولىق ۇزىندىعىنا قاتىستى ورىن الادى. ونىڭ ۇستىنە, سالىنىپ جاتقان جولايرىقتاردىڭ تەحنيكالىق پىشىندەرى قازىرگى قوزعالىستى تولىق قاناعاتتاندىرا المايدى. ناتيجەسىندە وسى اراداعى جىلدامدىق شەكتەۋلەرى ەرىكسىز ورىن الادى. مۇنى دامىعان ەلدەردە توراپتىق ىركىلىس دەپ اتايدى. توراپتىق ىركىلىس ماگيسترال كوشەنىڭ بارلىق قيىلىستارىمەن جىپتەي بايلانىستا بولادى. سوندىقتان ءبىر كوشەدەگى ىركىلىس توق تىزبەگى سياقتى باسقا دا كوشە ارالىقتارىنا اسەر ەتىپ وتىرادى.
وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ءىرى قالالارىنداعى كولىك كەپتەلىسىن شەشۋگە بىرجاقتى قاراۋعا بولمايدى. ويتكەنى ءبىز جولايرىقتاردى دا سالارمىز, جولدى دا كەڭىتەرمىز, بىراق حالىق قولىنداعى كولىكتىڭ ءوسۋىن توقتاتا المايمىز عوي.
بۇل رەتتە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ءاۋ باستان-اق اگرارلىق ەل ەكەندىگىن ەسكەرگەنىمىز ءجون سەكىلدى. جىلقىنى ۇيىرىمەن, سيىردى تابىنىمەن, قويدى وتارىمەن باعىپ ۇيرەنگەن حالىقتى نە ءۇشىن قالالارعا تىقپالايمىز؟ ءبىز بۇدان نە ۇتامىز؟ سوندىقتان اۋىلدارىمىزدى ساقتاپ, ونداعى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتا وتىرىپ, مۇنى جوعارىدا قوزعالعان ءىرى قالالارداعى كولىك قوزعالىسى ىركىلىسىن توقتاتۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى رەتىندە قاراستىرعانىمىز ءجون بولار ەدى.
سوڭعى جىلداردا استاناداعى ادام سانىن, جۋىردا شىمكەنت حالقىنىڭ سانىن ميلليونعا جەتكىزدىك. ارينە, سىرت كوزگە قۋانارلىق جايت... بۇل ءۇش قالاعا 3,73 ملن ادام مەن 1,23 ملن ءاۆتوموبيلدى سىيعىزۋ وڭاي بولمايتىندىعى ءوز الدىنا, قالانىڭ ءبىر كوشەسىن قالپىنا كەلتىرۋگە كەتكەن قارجى شىعىنىمەن 15 اۋىلدىڭ اگروبيزنەسىن اياعىنان تىك قويۋعا بولار ەدى. وسىنى ۇعاتىن كەزىمىز جەتكەن سەكىلدى.
بۇگىندە جول سالۋ ماسەلەسى قازاقستاندا كەرەمەت دامىپ وتىرعاندىعى راس. بىراق سونىمەن قاتار, تابيعي ماتەريالداردىڭ دا ەسەپسىز جۇمسالىپ جاتقاندىعى دا اششى شىندىق. 2015 جىلدان باستاپ الماتى مەن تالدىقورعاننىڭ اراسىنا تەحنيكالىق ءبىرىنشى ساناتتى جول سالىندى. 260 شاقىرىم ارالىقتا تاۋ جوتالارى قانشاما جەردەن كەسىلىپ, ميكروكليماتتىق اۋىتقۋلارعا جول بەرىلدى. بۇل قاراپايىم مىسال. ال سول جولداردىڭ ەرتەڭگى كۇتىمى نە بولماق؟
مەنى ويلاندىراتىن تاعى ءبىر ماسەلە – الماتى قالاسىنىڭ شامادان تىس داليىپ بارا جاتقانى. مۇندا بارلىق قازاقتى جيناپ الىپ, قىتايدان, تۇركيادان, قىرعىز ەلىنەن مايدا-شۇيدە تاۋارلار ساتىپ الىپ, ونى ءوز ەلىمىزگە اكەلىپ قايتا ساتۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ ورتا جانە شاعىن بيزنەسىن دامىتپاقپىز با؟ سوندا كەشەگى اۋىل تۇرعىنى بۇگىنگى قالا ساۋداگەرى بولىپ شىعا كەلمەك قوي؟ قىتاي وڭايشىلىقپەن بىزبەن مايدا-شۇيدە بيزنەستىك قاتىناسقا بارا قويمايدى. ولاردىڭ ەسەبى تىم تەرەڭدە. قازاق حالقىنىڭ ءىرىلى-ۇساقتى قالالارعا شوعىرلانعاندىعى ولار ءۇشىن وڭتايلى ارىپتەستىك. «سەن قالادا جۇرە تۇر, مەن جەرىڭدى الا تۇرايىن» دەگەندەي. ال مۇنىڭ ارتى نە بولماق؟ مىسالى, قازىردىڭ وزىندە شىعىس قازاقستاننىڭ اۋىلدى جەرلەرى تولىعىمەن توقىراۋعا تۇسكەن. ونى ءوز كوزىمىزبەن دە كورىپ ءجۇرمىز. حالىق نەگە شىعىستان كەتە باستادى؟ نەدەن قورقادى ولار؟
ماسەلەنى جونىمەن شەشۋ ءۇشىن ەلباسىنىڭ بيىلعى جولداۋىنا تەرەڭ كوڭىل ءبولۋىمىز كەرەك. اگروبيزنەستى – قازاق حالقىنىڭ اتا كاسىبى رەتىندە دامىتۋ, اۋىلعا ديپلومدى جاس مامانداردى تارتۋ, ەلدى مەكەندەر مەن شالعاي قىستاۋلاردى يگەرۋ, اۋىلدى جەرلەردە «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ», «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ – مۇنىڭ ءبارى تەرەڭ ويلاستىرىلعان, ناقتى شەشىمى جۇيەلەنگەن دۇرىس باعىت. ەندەشە ونى نەگە دۇرىس جۇزەگە اسىرىپ, وڭىرلەردىڭ تەڭگەرمەلى دامۋىن قامتاماسىز ەتپەسكە؟
حالىق نەگە جەكە شارۋاشىلىققا جۇمىلا كىرىسپەدى؟ نەلىكتەن اگروبيزنەس جۇيەلەنبەدى؟ جاۋاپ بىرەۋ-اق. بۇل الىپ ەلدەردىڭ, دالىرەك ايتساق الىپ كورشىلەرىمىزدىڭ حالىققا تيگىزىپ وتىرعان نارىقتىق ىقپالى. ولار ءۇشىن جەكە كاسىپكەرلىك وتە ءتيىمدى ساياسات. ال ءبىزدىڭ حالىق سول ىقپالدىڭ شىرماۋىنان شىعا الماي وتىر. سول شىرماۋدىڭ ەپتەپ بولسا دا جولىن تاپقان كەيبىر جەكە كاسىپكەرلەرگە دە كورشىلەرىمىزدىڭ ىقپالى تيمەي وتىرعان جوق. ويتكەنى ەلىمىزدەگى جەكە شارۋانىڭ ءونىمى «كورشىلەردىڭ» ونىمىمەن باسەكەلەسە المايدى. ولاي بولسا, ەلىمىزدە جەكە كاسىپتى دامىتامىز دەگەندى ەندىگى ارادا جەدەل تۇردە باسقاشا قاراپ, وتكەن داۋىرلەردەگى حالقىمىزدىڭ باسىنان وتكەن كەيبىر اگرارلىق جەتىستىكتەردى قايتا سارالاعانىمىز, قابىلداعانىمىز ورىندى سياقتى. بۇل ارادا مال دا باعىلادى, ەگىن دە سالىنادى, ۇلتتىق ءونىم دە وپ-وڭاي شىعادى دەۋدەن اۋلاقپىن. اگروونەركاسىپتى ۇلتتىق ناقىشتا دامىتۋ ءۇشىن بىرلەسكەن, كەشەندى تەحنولوگيالاردى جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. سۇراقتىڭ دا, جاۋاپتىڭ دا كىلتى وسىندا. ال حالىق بولسا بىرتە-بىرتە ەرىكسىز جەڭىل كاسىپكە ويىسىپ بارادى. اتامىز شۇعىلدانباعان «الىپساتارلىققا» جول بەرىپ العانىمىز شىندىق.
قاشانعى جەر قويناۋى مەن تابيعات بايلىعىنا مويىن ۇسىنامىز؟..
مۇمكىن, ءىرى قالالار مەن وبلىس ورتالىقتارىنداعى حالىق سانىنا شەكتەۋ قويىپ, اۋىلدى ەلدى مەكەندەر مەن ورتا قالالاردى (اۋدان ورتالىقتارى مەن ونەركاسىپتىك قالالاردى) دامىتۋعا باسا نازار اۋدارعانىمىز ءجون بولار. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار» دەۋشى ەدى عوي حالىق. ءبىزدىڭ حالىققا 35-50 قاباتتى ءزاۋلىم عيماراتتار قانشالىقتى قاجەت؟ باسقا حالىقتار سەكىلدى جەر تاپشىلىعىن كورىپ وتىرعان جوقپىز عوي.
مەنىڭشە, استانانىڭ, الماتىنىڭ, شىمكەنتتىڭ ەندىگى ءوسىمى – قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا ەلەۋلى قيىنشىلىقتار اكەلەتىن سياقتى. ونىڭ تەرريتوريالىق وسىمىنە بۇگىنگى ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مۇلدەم ساي كەلىپ تۇرعان جوق. سوندىقتان ەلىمىزگە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا مەحانيزمدەرىن قۇرۋ قاجەت-اق. بۇل مەحانيزمدەر تىكەلەي قالا مەن كولىك ينفراقۇرىلىمدارى اراسىندا, ەلدى مەكەندەر مەن اگروبيزنەس اراسىندا, حالىق پەن الەۋمەتتىك تۇرمىس اراسىندا قايتا قۇرىلسا دەمەكپىن. قازاقتا «كورپەڭە قاراي كوسىل» دەگەن بار ەمەس پە؟ ەندەشە شەتەلدىك تەحنولوگيالاردى ولشەۋسىز قابىلداپ, وعان ەسەپسىز مويىن ۇسىنىپ وتىرمالىق. شەتەلدىك ءار تەحنولوگيانىڭ استارىندا الۋان سيقىر جاتىر. ءبىزدى ولار ەشقاشان جاڭا تەحنولوگيالارعا ۇيرەتپەيدى. ءبىر جىلدىڭ وزىندە ءبىر عانا تەحنولوگيا مىڭ قۇبىلادى, مىڭ وزگەرەدى, مىڭ رەت اتىن دا, زاتىن دا وزگەرتەدى. ءبىز ونى مەڭگەرىپ تە ۇلگەرمەيمىز. بۇل دەگەنىمىز – سانالى تۇردە باسقاعا بودان بولۋمەن پارا-پار.
قالا عيماراتتارى بيىكتەگەن سايىن شەتەلدىك تەحنولوگيانىڭ قۇنى ارتادى جانە بوداندىققا باراتىن جول كەڭەيە بەرەدى.
وكىنىشتىسى, جوعارىدا ورىن العان قالا ماسەلەسى, اگروبيزنەس نەمەسە حالىقتىڭ اتا كاسىبى تۋرالى ماسەلەلەر بۇگىنگى تاڭدا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر تاراپىنان دۇرىس قولعا الىنباي وتىر. قالا اكىمدىكتەرى, اسىرەسە ءىرى قالاداعى اكىمدەر قالا تەرريتوريالارىن دامىتۋدىڭ قازاق ەلىنە قاجەتى جوق ەكەندىگىن تۇسىنسە دەيمىن. جول كۇتىمىنە كەتكەن جىل سايىنعى شىعىندار ماعىنالى ءارى جۇيەلى جۇمسالسا, بۇل حالىق مۇددەسىنە وراسان پايدا بەرەر ەدى. نەگىزى بۇزىلعان جولداردىڭ بەتكى جامىلعىسىن قايتا-قايتا جاڭالاعاننان ۇپاي جيناي المايمىز. جولدىڭ استىڭعى, نەگىزگى قاباتى قالىبىنا كەلتىرىلمەيىنشە ونىڭ بەتكى جامىلعىسى قانشالىقتى «سيپالاعانىمىزبەن» تالاپقا ساي قىزمەت اتقارا المايدى. قالا ينفراقۇرىلىمى (جولايرىقتار, تۇراقتار, سۋاعارلار, ت.ت.) مەن جولدىڭ كەمى 50 جىلعا ەسەپتەلگەن وتكىزگىشتىك سيپاتتىلىقپەن سالىنعانى ابزال. كەزىندە عىلىمي زەرتتەۋلەردەن تولىق وتپەي سالىنعان جولايرىقتار بۇگىننىڭ وزىندە كولىكتىك قوزعالىسقا سايكەس كەلمەي وتىر. ارينە بۇل باستاما قازاقستاننىڭ ءىرى قالالارىنىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جاڭعىرۋى ءۇشىن العاشقى قادام بولعانى راس. وكىنىشتىسى, بۇگىنگى جۇرگىزىلىپ جاتقان جوبالار ءالى دە بولسا زاماناۋي تالاپتارعا ساي جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان جوق. ويتكەنى قوزعالىس قارقىندىلىعىنىڭ بولاشاق ءوسىمى مەن كولىك اعىمىنىڭ بىرتەكتىلىگى جانە توراپتىق جۇيەلەۋ نەگىزى نازاردان تىس قالۋدا.
مەكەمەلەردىڭ اۋلاسىندا تۇرعان قورشاۋلاردى قيراتقانشا, ونىڭ ورنىنا قالا كولىكتەرىنىڭ قوزعالىسىن رەتتەۋدىڭ زاماناۋي جوبالارىنا اۋىسساق دۇرىس بولار ەدى.
جوعارىدا اتالعانداي, قالا كوشەلەرىندەگى كولىك قوزعالىسىن بىرجۇيەلى رەتتەۋگە اۋىستىرار كۇن دە جەتكەن سياقتى. قالانىڭ ينفراقۇرىلىمىن زاماناۋي دامىتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن ونداعى حالىق سانىنا شەكتەۋ قويىلىپ, سىرتتان (باسقا ەلدەردەن) كەلگەن ساۋدا كاسىپكەرلەرىنىڭ اعىمىن تەجەگەن, ولاردى قاتاڭ باقىلاۋعا العان ءجون سەكىلدى. ءوز حالقىمىز جۇمىسسىز وتىرعاندا, ەلىمىزگە باسقا ەلدەردەن نە سەبەپتى جۇمىس كۇشتەرىن الدىرامىز. شەتەلدىك تەحنولوگيالار مەن زاماناۋي ماتەريالداردى ەل نارقىنا ەسەپسىز ەنگىزۋ – ءوز ونەركاسىبىمىزگە بالتا شاپقانمەن بىردەي ەكەندىگىن تۇسىنەتىن ۋاقىت جەتكەن سەكىلدى.
ءبىز – ۇلى دالا ەلىمىز. جەر كولەمى جاعىنان الەم ەلدەرى اراسىنان توعىزىنشى ورىن الامىز. عاسىرلار بويى حالقىمىزدى دالا اسىراپ كەلدى. ەندەشە وركەنيەتتىڭ ءجونى وسى ەكەن دەپ, حالىقتى قالاعا جيناۋ, بارىنشا ءىرى قالالاردى جاساۋ بىزگە ءتيىمدى مە؟ ءبىز ءوز ەرەكشەلىگىمىزدى نەگە ەسكەرمەيمىز؟!
ءابدى قيالباەۆ,
تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
حالىقارالىق كولىك اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
