تاريحشىلار مەن زيالى قاۋىم وكىلدەرى باس قوسقان ايتۋلى شارادا الىمعازى داۋلەتحاننىڭ ازاماتتىق بولمىسى مەن قايراتكەرلىك قىرى كەڭىنەن ايتىلىپ, ەل مەن جەر تاريحىنان سىر شەرتەتىن بەس بىردەي كىتابىنىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
الىمعازى داۋلەتحان ەل تاريحىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى وزەكتى ماسەلەلەرىنە, تاريحي تۇلعالار مەن ءتىل, ءدىل مەن ءدىن ماسەلەلەرىنە ارنالعان عىلىمي ماقالالارىمەن, قازاق تاريحىنىڭ كوكەيكەستى تاقىرىپتارىن قامتىعان مازمۇندى زەرتتەۋلەرىمەن قازاقستان حالىقتارىنىڭ رۋحاني وسۋىنە, ۇلتارالىق جاراسىمدىلىق پەن بىرلىكتىڭ سالتانات قۇرۋىنا سۇبەلى ۇلەس قوسىپ كەلە جاتقان عالىم. كونفەرەنتسيا بارىسىندا تۇساۋى كەسىلگەن «زار زاماننىڭ شەرلى شەجىرەسى», «لي ءباي قازاق ەمەس», ء«ومىرىمنىڭ وزەگى – ەل مەن جەردىڭ تاريحى», «ەجەلگى تۇركىلەر», « ۇلى حۇن يمپەرياسىنىڭ تاريحى» سىندى ءار كىتاپتىڭ ارقالاعان جۇگى اۋىر. قالامگەر عالىمنىڭ شىعارماشىلىق جولىن تانىتاتىن شوقتىعى بيىك ەڭبەكتەر قوعامداعى داۋ تۋدىرعان تالاي ماسەلەنىڭ ارا-جىگىن اجىراتۋعا شامشىراق بولاتىن قۇندى دەرەك پەن دايەكتەرگە تولى.
– ءبىز الىمعازى داۋلەتحاندى تاريحشى ءارى ادەبيەتشى دەپ قانا ەمەس, اۋدارماشى دەپ تە تانيمىز. ونىڭ تاريح عىلىمىنا سىڭىرگەن ەڭ ۇلكەن ەڭبەكتەرىنىڭ ءبىرى تۇركەش قاعاناتىنىڭ بۇگە-شۇگەسىن انىقتاپ بەرگەندىگى. ونىڭ زەرتتەۋىنە دەيىن تۇركەش قاعاناتى قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ مەملەكەتى رەتىندە قابىلدانعان جوق. بيچۋرين مەن گۋميلەۆتىڭ جازعاندارىندا تۇركى تىلىنە بايلانىستى تەرميندەر, اتاۋلار بۇرمالانىپ كەتكەن. الىمعازى داۋلەتحان جان-جاقتى سالىستىرا ساراپتاي كەلىپ تۇركەش قاعاناتى شىن مانىندە قازاقتىڭ العاشقى اتا-بابالارىنىڭ مەملەكەتى بولعاندىعىن كورسەتتى. مۇنىڭ بارلىعى كەيىنگى تاريحشىلارىمىزعا باعىت-باعدار, ۇلكەن ونەگە دەۋگە بولادى, – دەيدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تالاس وماربەكوۆ.
الىمعازى داۋلەتحان 1943 جىلى قحر شۇار-نىڭ ىلە اۆتونوم وبلىسىنا قاراستى كۇنەس اۋدانىنىڭ تۇرگەن اۋىلىندا مۇعالىم وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ون جىلدىق مەكتەپتى ويداعىداي بىتىرگەننەن كەيىن 1961 جىلى ءۇرىمجى قالاسىنداعى شىڭجاڭ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريح-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنە تۇسكەن زەردەلى جاس, بالالىق ارمان جەتەگىمەن قىتاي ءتىلى-ادەبيەتى فاكۋلتەتىنە اۋىسىپ, 1966 جىلى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتى ۇزدىك ءبىتىرىپ شىعادى. دايىندىق بولىمىندە وقىپ جۇرگەنىندە سول جىلدارداعى شىڭجاڭدا شىعاتىن جالعىز قازاق تىلىندەگى «شۇعىلا» ادەبي جۋرنالىنا «كانيكۋلدا» اتتى تىرناقالدى اڭگىمەسى جاريالانىپتى. ءدال وسى شاعىن اڭگىمە ونى ۇلكەن شىعارماشىلىق الەمگە جەتەلەسە كەرەك. الايدا, قۋانىشى مەن قيىنشىلىعى قاتار ورىلگەن تاعدىر جولى ونى سان سىناققا دا العان. ستۋدەنتتىك كەزەڭى قىتايداعى «مادەنيەت توڭكەرىسىمەن» تۇسپا-تۇس كەلگەن ول دۇربەلەڭ جىلدارى ورىن العان وقيعالارعا قاتىسقانى ءۇشىن ساياسي قۋدالاۋعا دا ۇشىراعان. سونىڭ بارىنە قاراماستان اتا جۇرتىنا كەلىپ ەل مەن جەر تاريحىن زەردەلەگەن الىمعازى داۋلەتحانوۆ قوعامنىڭ سان سالاسىندا قاجىرلى قىزمەت ەتتى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ەل تاريحىنا سىڭىرگەن ەلەۋلى ەڭبەگى ءۇشىن الىمعازى داۋلەتحانعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ كۇمىس مەدالى تابىستالىپ,
ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ «قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاعى بەرىلدى.
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
