– جالپى, «اقىلدى قالا» قانداي بولادى؟
– ءدال قازىر دۇنيە جۇزىندە ۋربانيزاتسيا, ەكونوميكالىق ءوسۋ, ەكولوگيالىق قاتەرلەر سىندى نەگىزگى فاكتورلاردان تۇراتىن پروتسەس ءجۇرىپ جاتىر. جاپپاي ۋربانيزاتسيا قالا حالقىنىڭ كوبەيۋىنە, ينفراقۇرىلىمعا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ كوبەيۋىنە سەبەپشى بولۋدا, قورشاعان ورتاعا زيان كەلۋدە. ياعني, ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ەكولوگيالىق جانە ەنەرگەتيكالىق تۇرعىدا ءتيىمدى جولدارىن قاراستىرۋ قاجەتتىگى تۋىندادى. بۇل پروبلەمانى ومىرىمىزگە زاماناۋي تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ, اقپاراتتاردى تسيفرلاندىرۋ جانە وڭدەلگەن اقپاراتتاردى ادامدارعا ۇسىنۋ ارقىلى شەشۋگە بولادى. وسى الەمدىك ترەندتەن قالماي, زامان كوشىنە ىلەسىپ, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, ەلىمىزدىڭ ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنا وزىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن Smart City تۇجىرىمداماسى ازىرلەندى.
«اقىلدى قالا» دەگەنىمىز – اقىلدى ورتا, ءبىزدى قورشاعان الەم. اقىلدى ايالدامالاردان باستاپ, اقىلدى جارىقتاندىرۋعا دەيىنگى تۇرمىسقا قاجەتتى نارسەلەردىڭ بارلىعى سونىڭ اياسىنا كىرەدى.
– «اقىلدى قالا» قالاي قالىپتاسادى؟
– الەمدىك تاجىريبەدە ونىڭ ەكى جولى بار. ءبىرىنشىسى, جاڭادان «اقىلدى قالانى» سالۋ. ياعني, نەگىزگى بارلىق شەشىمدەر جاڭادان سالىناتىن قالانى جوبالاۋ جانە سالۋ كەزىندە الدىن الا قابىلدانادى. بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندەگى ماسدار, وڭتۇستىك كورەياداعى نيۋ سونگدو, قىتايداعى تيانتسزين سىندى قالالاردىڭ ىرگەتاسى قالانباي تۇرىپ, ولاردى جوبالاۋ كەزىندە-اق قاجەتتى بارلىق شەشىمدەر ويلاستىرىلعان. بۇل ءتاسىلدىڭ كەمشىلىگى دە بار. جاڭادان سالىناتىن قالادا ءومىر ءسۇرۋ ىڭعايلى, تارتىمدى بولعانىنا قاراماستان, حالىقتىڭ وعان كوشىپ بارۋعا, تۇراقتاپ ءومىر سۇرۋگە دەگەن قۇلشىنىسى كۇشتى بولاتىنىنا ەشقانداي كەپىلدىك جوق. ونداعى حالىقتىڭ سانى الدىن الا جوسپارداعىداي بولماۋى ابدەن مۇمكىن.
ەكىنشى جولى – بۇرىننان بار قالانىڭ تىنىس-تىرشىلىگىن, بارلىق ينفراقۇرىلىم جۇيەلەرىن بىرتىندەپ «اقىلدى قالانىڭ» قاعيدالارىنا بەيىمدەپ قايتا قۇرۋ, تۇبەگەيلى قايتا جابدىقتاۋ. بۇعان مىسال رەتىندە امستەردام, لوندون, ستوكگولم, فۋدجيساۆا, بارسەلونا سىندى قالالاردى ايتۋعا بولادى. بۇل تاسىلدىك دە قيىن جاعى بار. ماسەلەن, شاھارداعى تاريحي نىسانداردى ساقتاپ قالۋ, قۇندىلىعىن جوعالتپاۋ كەرەك بولعاندىقتان ينفراقۇرىلىمىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ مۇمكىندىگى وتە تومەن.
– Smart City-ءدىڭ بارشاعا ورتاق قانداي دا ءبىر قاعيدالارى, بەلگىسى بولا ما؟
– ارينە, ونىڭ دا حالىقارالىق ستاندارتتارى بولادى. قازاقستان Smart City سالاسىنداعى ءوزىنىڭ ۇلتتىق ستاندارتتارىن ازىرلەپ, بەكىتكەن. ونىڭ نەگىزى – قالالىق پروتسەستەردى ءبىر ورتالىقتان باسقارۋ. ەنەرگيانى ساقتاۋ, تۇرعىن ءۇي, كولىك, ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكولوگيا سالاسىنداعى يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردىڭ ءبارى سول ورتالىقتاندىرىلعان باسقارۋدىڭ تارماقتارى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك. ادامداردىڭ قاۋىپسىزدىگى, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپالى بولۋى اتقارىلاتىن جۇمىستارعا قويىلاتىن باستى تالاپ دەۋگە بولادى.
– Smart City تابىستى جۇزەگە اسىرىلعان دەپ الەمنىڭ قانداي قالالارىن ايتۋعا بولادى؟
– جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمدەي, كوپتەگەن ەلدەر جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ارقىلى ءوز قالالارىن «اقىلدى» ەتۋگە تىرىسادى. بۇل ورايدا جەتىستىككە جەتكەن قالالاردىڭ قاتارىندا امستەردام, لوندون, ستوكگولم, فۋدجيساۆا, تورونتو, بارسەلونا سىندى شاھارلاردى ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون.
جالپى, «اقىلدى» قالالاردىڭ دا ءبىر-بىرىنەن ەرەكشەلىكتەرى بولادى. ماسەلەن, قالانى دامىتۋعا بايلانىستى ارقايسىسىنىڭ ماقساتتارى ءارتۇرلى, حالقىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىندە دە ەرەكشەلىك بار دەگەندەي. مىسالى, «دۋباي Smart City» مەملەكەتتىك جوباسىنىڭ باستى ماقساتى كوپتەگەن قوناقتار مەن تۋريستەرگە, بيزنەسمەندەر مەن كاسىپكەرلەرگە, سونداي-اق اراب جاستارىنا باعىتتالدى. دۋبايدا تاۋلىك بويى قولجەتىمدى ۇيالى بايلانىس نەمەسە سمارتفون ارقىلى ازاماتتارعا مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ بارلىعىن قاشىقتان الۋعا مۇمكىندىك جاسالدى.
2016 جىلى جاپونيادا «اقىلدى قالا» – فۋدزيساۆا اشىلدى. فۋدزيساۆاداعى بارلىق ۇيلەردە تەك كۇن ەنەرگياسى پايدالانىلادى, تۇتىنىلاتىن سۋدىڭ كولەمى يۋاسقالارىمەن سالىستىرعاندا 30 %-كە دە جەتپەيدى. قالادا تەك ەلەكترلى اۆتوكولىكپەن, ۆەلوسيپەدپەن, ساموكاتپەن جۇرۋگە بولادى. كوشەلەردە سەنسورلىق جۇيەلەر ورناتىلعان, جارىق ادام وتكەن كەزدە عانا جانىپ, ارتىنشا بىردەن سونەدى. جەر سىلكىنىسى بولعان جاعدايدا قالانىڭ ءوزى حالىقتى ءۇش كۇن بويى ىستىق جانە سۋىق سۋمەن قامتاماسىز ەتە الادى. بارلىق وبەكتىلەر Fujisawa SST Square كەشەنىنەن باسقارىلادى. وسىنداي مىسالدار كوپ.
– بۇگىنگى تاڭدا Smart City جوباسى قازاقستاننىڭ قاي قالالارىندا جاقسى دامىپ كەلەدى؟
– جالپى, قازاقستاندا «اقىلدى قالا» جوبالارىن نەگىزىنەن ايماقتاردىڭ اكىمشىلىكتەرى جۇزەگە اسىرادى. اكىمدىكتەر ءوڭىر حالقىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ەلەكتروندى وپەراتسيالار نىسانىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتتەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋعا, وڭىرلەردى Smart City حالىقارالىق رەيتينگتەرىنە ەنگىزۋگە, «Smart city» تۇجىرىمداماسىنا سايكەس جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا باسىمدىق بەرەدى. «اقىلدى قالا» اياسىنداعى جوبالار قازاقستاننىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە, سوسىن رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالا استانا, الماتى جانە شىمكەنتتە ەنگىزىلۋدە.
– Smart City قولعا الىنعاننان بەرگى ەكونوميكاعا پايدا اكەلدى مە؟ حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە قانداي جاڭالىقتار ەنگىزىلدى؟
– وسى جوبانىڭ ارقاسىندا حالىق كوممۋنالدىق شىعىنداردى جوسپارلاۋ جانە تولەۋ, توتەنشە جاعدايلار كەزىندە بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا تەز ارەكەت ەتۋ, مەملەكەتتىك قىزمەتتەردى الۋ كەزىندە ۋاقىت ۇنەمدەۋ سىندى مۇمكىندىكتەرگە يە بولىپ جاتىر. ءوز حالقىمىز عانا ەمەس, شەتەلدەن كەلگەن بيزنەسمەندەردىڭ دە ءومىر سۇرۋىنە ىڭعايلى جاعداي جاسالىپ, سول ارقىلى ينۆەستيتسيا تارتۋعا قولايلى احۋال قالىپتاسىپ كەلەدى.
Smart City-ءدىڭ ۋاقىت ۇنەمدەۋ, شىعىنداردى ازايتۋ سىندى ارتىقشىلىقتارىنان بولەك, تابىستى دا ەسەلەۋگە اسەرى بار. مىسالى, «اقىلدى» تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ اياسىندا استانادا «سەرگەك» جۇيەسىن پايدالانۋ بيۋدجەتكە 30 ميلليون تەڭگەدەن استام تابىس اكەلدى. ەلوردا كوشەلەرىن جارىقتاندىرۋ بويىنشا ەنەرگيانى تۇتىنۋ 30 پروتسەنتكە قىسقاردى.
شىعىس قازاقستاندا قاناتقاقتى رەجىمدەگى بالاما ەنەرگيا كوزدەرى پايدالانىلا باستادى. وبلىستاعى اۋدانداردا قازىر دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەلەرىنە قوسىلعان 67 امبۋلاتوريا بار. العاشقى مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ جانە دارىگەردىڭ كەلۋ ۋاقىتى ازايدى.
شىمكەنتتە جول-كولىك وقيعالارىنىڭ فوتو جانە بەينە ءتۇسىرىلىمى, جول ەرەجەلەرىن بۇزۋدى تىركەۋ ۋاقىتى ەكى ەسەگە كەمىدى. الماتى وبلىسىندا قالالىق كولىكتى باسقارۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن قوعامدىق كولىكتەردى كۇتۋ ۋاقىتى 30 پروتسەنتكە دەيىن قىسقاردى.
ءبىلىم بەرۋ سالاسىن الار بولاساق, پاۆلودار وبلىسىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە ەنگىزىلگەن وزگەرىستەردىڭ ءبىرى – اتا-انالار بالالاردىڭ ساباق ۇلگەرىمىن ونلاين جۋرنالدار مەن كۇندەلىكتەن كورىپ وتىرادى. شىمكەنتتە 459 بالاباقشاعا بالالاردى قابىلداۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ەنگىزىلدى, سونىڭ ارقاسىندا بالاباقشالارعا كەزەك 2,5 ەسەگە قىسقاردى. شىمكەنتتەگى بارلىق مەكتەپتەردە ەلەكتروندى جۋرنال جانە كۇندەلىك جۇيەسى ىسكە قوسىلدى.
شىمكەنتتە قازىر پەداگوگ كادرلاردى تاڭداۋدىڭ «T-hunter» اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسى ەنگىزىلگەننەن كەيىن پەداگوگتار قۇرامىنىڭ ساپاسى جاقساردى. ەڭ باستىسى – سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تۋىنداۋ مۇمكىندىگى ازايدى. «اقتاۋ قالاسىنداعى بەينەباقىلاۋ جۇيەسى بيۋدجەتكە اي سايىن ورتاشا ەسەپپەن 2 ملن. تەڭگە كولەمىندە تابىس تۇسىرۋدە.
پاۆلودار وبلىسىندا «سارىارقا» شاعىن اۋدانىنىڭ كوپ قاباتتى تۇرعىن ۇيلەرىن ەسەپتەگىش قۇرالدارمەن جابدىقتاۋ» جوباسى ەنگىزىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە بىلتىرعى جىلىتۋ بەرۋ ماۋسىمىندا 26,7 ملن. تەڭگەنىڭ ەنەرگرياسى ۇنەمدەلدى. ايتا بەرسەك, مۇنداي مىسالدار از ەمەس.
– دۇنيە جۇزىندەگى اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار دامىعان قالالاردىڭ رەيتينگىندە قازاقستاننىڭ قالالارى بار ما؟
– جالپى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالار ەڭ دامىعان قالالاردىڭ تىزىمىندە لوندون, ستوكگولم, فۋدجيساۆا, تورونتو, بارسەلونا سەۋل, جەنەۆا, دۋباي, لوندون, ۆاشينگتون, بەرلين سىندى قالالار الدىڭعى ورىن الادى. ءبىزدىڭ استانا مەن الماتىمىز العاشقى 55 قالانىڭ ىشىندە.
ازىرلەگەن ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
