انتاركتيدادان – استاناعا

كەشە استانا ۋاقىتىمەن تاڭعى ساعات 06.45-تە №294-ءشى ابۋ-دابي-استانا رەيسىمەن وسى­دان ءبىر اي بۇرىن وڭتۇستىك پوليۋسكە عىلىمي-تانىمدىق سا­پار­عا اتتانعان تۇڭعىش قا­زاق­ستاندىق اۆتوكولىك ەكسپەدي­تسيا­سىنىڭ مۇشەلەرى ەلگە ورالدى. ولاردى اۋەجايدا باق وكىل­دەرى مەن تۋعان-تۋىستارى جانە جورا-جولداستارى قارسى ال­دى. وسى جەردە انتاركتيداعا با­رىپ قايتقان عالىمداردىڭ وتان­داس­تارىنىڭ قارسى العانىنا ءجۇ­رەك­تەرىنىڭ تولقىعانىن بايقاماۋ ءمۇم­كىن ەمەس ەدى. العاشقى بولىپ عىلىمي ەكسپەديتسيانىڭ جەتەكشىسى نۇرلان ءابدۋوۆ شىقتى. ودان كەيىن وردەنبەك مازباەۆ, بەرىك بايماعامبەتوۆ, كونستانتين ور­لوۆ پەن سەرگەي بودروۆتى قارسى الۋشىلار ىستىق قۇشاقتارىنا باستى. وسى ارادا عالىمدار وزدەرىن قارسى العان ازاماتتارعا, جورىق­قا دەمەۋشىلىك جاساعان كومپا­نيا­لارعا, قولداۋ كورسەتكەن استانا قالاسى اكىمدىگىنە العىستارىن ءبىلدىرىپ, ساپاردىڭ بارلىق وتان­داس­تارىمىزعا ارنالعانىن ايتتى. اباي اتىنداعى قازۇپۋ پروفەس­سورى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى وردەنبەك مازباەۆ بولسا, بۇل اۆتوجورىقتىڭ ەڭ الدىمەن ەلىمىزدى تانىتۋعا, حالقىمىزدىڭ 20 جىلدا جەتكەن جەتىستىكتەرىن بۇكىل الەمگە كورسەتۋگە ارنال­عانىن جەتكىزدى. ەندى ساپاردىڭ وزىنە كەلسەك, بۇل – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان كەز­دەن بەرى «قازاق گەوگرا­فيا­لىق قو­عا­مى­نىڭ» ۇيىم­داس­تى­رۋى­مەن بول­­عان تۇڭعىش اۆتو­كولىك ەكسپەدي­تسيا­سى. بۇعان دەيىن جوبانى دا­يىنداۋ ماقساتىندا اۆتوكولىكتەر انتاركتيداعا, «نو­ۆولازارەۆسكايا» بەكەتىنە جەت­كىزىلىپ, 2 308 شا­قى­رىم «نوۆولازارەۆسكايا» بەكەتى- وڭتۇستىك پوليۋس» باعىتىنداعى 108 ساعات ارا­لىقتى ءوتىپ شىققان ەدى. بۇل جەتىستىك الەمدىك رەكوردتار قاتارى­نا كىرىپ, «قازاق گەوگرافيا قو­عا­مىنىڭ» جاساعان دۇنيە ءجۇزى تا­ريحىنداعى وڭتۇستىك پوليۋسكە اۆتوكولىكپەن ەڭ جىلدام جەتۋ ۇلگىسى» رەتىندە گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا ەنگىزىلدى. «قازاق گەوگرافيالىق قوعامى» ۇيىمىنىڭ ءوزى نۇرلان ءابدۋوۆتىڭ باستاماسىمەن 2010 جىلى قۇرىل­عان بولاتىن. قوعامنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى عالىم وردەنبەك مازباەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇيىم گەو­گرافيالىق جانە ونىمەن ىلەسپە تابيعات پەن قوعام جونىندەگى عى­لىمداردىڭ دامۋىن زەرتتەۋ, عى­لىمي جەتىستىكتەردى ناسيحاتتاۋ, عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجە­لەرىن كوپشىلىككە جەتكىزۋ مەن تاجىريبە جۇزىندە قولدانىسقا ەندىرۋ ماقساتىندا قىزمەت ەتىپ كەلەدى. قازىر قازگەو عالىمدار مەن ىنتالى قايراتكەرلەردىڭ كۇشى­مەن قۇرىلىپ, اقىسىز نەگىزدە قىز­مەت اتقارۋدا. «ال جەردىڭ وڭتۇستىك پوليۋسىنە تۇڭعىش قا­زاق­ستاندىق اۆتوكولىك ەكسپە­دي­تسياسىن ۇيىم­داس­تىرۋ «قازاق گەو­گرافيالىق قو­عامى­نىڭ» بۇ­رىن­نان بەرگى ار­مانى ەدى. قازگەو­نىڭ اق قۇرلىق­قا ساپارىنىڭ ماق­ساتى – ەلىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعى, سەمەي پوليگونى­نىڭ جابىلعانىنا 20 جىل تولۋى­نا ارنالدى. سون­داي-اق, انتاركتيدادا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, قازاق عىلىمى­نىڭ دامۋىنا ءوزىن­دىك ۇلەس قوسۋ دا ساپاردىڭ باستى ماقساتىنىڭ ءبىرى بولدى», – دەيدى و.مازباەۆ. ەكسپەديتسيا مۇشەلەرىنىڭ ان­تارك­تيداعا بارار الدىندا الدى­مەن عىلىمي كەڭەس اق قۇرلىقتىڭ تابيعي-كليماتتىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەۋگە جاعداي تۋعىزاتىن ەكس­پەديتسيانىڭ عىلىمي باعدارلاما­سىن ازىرلەپتى. ەكسپەديتسيا قاتى­سۋشىلارىن قىزىقتىراتىن ەڭ تازا قۇرلىقتىڭ مەتەوەكولوگيالىق قالپىن زەرتتەۋ ماقساتىندا قار مەن مۇز قاباتى جانە باسقا دا تابيعي ماتەريالدىق سىناق ۇلگى­لەرى الىنىپ, قازاقستانعا جەتكىزىلىپ, جان-جاقتى زەرتتەلىپتى. مىنە, وسىنداي الدىن الا زەرتتەۋ جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلگەن سوڭ, بەس ادام­نان تۇراتىن توپ انتارك­تي­داعا جولعا شىعادى. ولار استانا -ابۋ-دابي-كەيپتاۋن باعى­تى­مەن ءجۇرىپ, ءارى قاراي اق قۇر­لىقتىڭ «نوۆولازارەۆسكايا» بەكەتىنە تابان تىرەيدى. وسى جەرگە 26 قاراشا كۇنى كەلىپ, 13 كۇن بويى ان­تاركتيدانىڭ مەتەوكليماتتىق جانە ەكولوگيالىق قالپىنا زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتقان كەزدە ولار نورۆەگ ساياحاتشىسى رۋال امۋندسەن مەن اعىلشىن روبەرت سكوتتىڭ وتكەن جولىمەن ءجۇ­رىپ, كۇن سايىن جەر ءجۇزىن facebook, twitter, vkontakte الەۋمەتتىك جەلىلەرى ارقىلى بولعان وقيعالاردان, ىستەگەن جۇمىستارىنان حاباردار ەتىپ تۇرىپتى. سونداي كەزدىڭ بىرىندە قازاقستان عالىمدارى تۇڭ­عىش رەت انتاركتيدادا ەلىمىزدىڭ كوك بايراعىن تىگەدى. وسى ساپاردا بولعان عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, ولار اۆتوجورىقتا نورۆەگيا, يسپانيا, رەسەي ماماندارىمەن كەزدەسىپ, تاجىريبە الماسقان ەكەن. شەت ەل عالىمدارى قازاقستاننىڭ انتاركتيدانى زەرتتەۋدەگى تالپى­نىسىنا ريزاشىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, ىستەگەن جۇمىستارىنا ساتتىلىك تىلەگەن كورىنەدى. قازىر انتاركتيدادا الەمنىڭ بىرنەشە ەلىنىڭ ستانسالارى جۇمىس ىستەۋدە. وندا ۇلىبريتانيا, ءۇندىستان, اقش, رەسەي ەلدەرىنىڭ ماماندارى زەرت­تەۋ جۇمىستارىمەن اينا­لى­سۋدا. ءبىزدىڭ انتاركتيداعا بار­عان عا­لىم­دارىمىز قازاقستانعا بولا­شاق­تا وسىنداي پوليارلىق ستانسالار اشۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيدى. ونىڭ بىزگە تاعى ءبىر ايتقانى: بولاشاق – انتاركتيدادا. كلي­ماتى جاعىنان, جەر قويناۋىنىڭ بايلىعى جاعىنان تازا ماتەريك سانالاتىن انتاركتيدا بولاشاقتا ءالى تالاي ەلدى قىزىقتىرىپ, وزىنە ىنتىقتىراتىنى ءسوزسىز. وڭتۇستىك پوليۋسكە ادام با­لاسى العاش رەت 1911 جىلدىڭ 14 جەلتوقسانىندا جەتكەن دەپ سانا­لادى. ول رۋال امۋندسەن باسقار­عان نورۆەگيالىق پوليارلىق ەكسپە­ديتسيا بولدى. سونىمەن جارىسقا تۇسكەن اعىلشىن روبەرت سكوتتىڭ ەكسپەديتسياسى ءبىر-اق ايعا كەشىگىپ, پوليۋستە تىگىلگەن نورۆەگيا تۋىن كورىپ, سان سوعىپ قالعان دەسەدى. وكىنىشكە قاراي, قايتاردا بورانعا شالىنعان اعىلشىن ەكسپەدي­تسيا­سى تۇگەلىمەن قازا تابادى. 1956 جىلدان بەرى پوليۋستە امەريكالىق «امۋندسەن-سكوتت» پوليارلىق بەكەتى قىزمەت ەتۋدە. پوليۋستە كۇن جىلىنا ءبىر رەت قانا شىعىپ, ءبىر رەت قانا باتادى. بەكەتتە جاڭا زەلانديا ۋاقىتى قولدانىلادى, استانامەن ايىرماشىلىعى +11 ساعات. قازاقستاندىق عالىمداردىڭ انتاركتيداعا جاساعان ساپارى تۋ­رالى كەڭىرەك بىلگىسى كەلگەن وقىر­ماندار www.kazgeo.kz سايتىنان, www.facebook.com/kaz­geo.kz, www.vkontakte.ru/kaz­geo.kz, www.twitter.com/kazgeo.kz الەۋمەتتىك جە­لى­لەرىن پايدالانا الادى. سۋرەتتى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.