بىردە...
باقىتجان مومىش ۇلى قىسى-جازى تەمەكىسىن بالكونعا شىعىپ تارتاتىن. گوگول كوشەسى جاقتاعى بالكونىمىز تۋرا ايالداماعا قارايتىندىقتان تانىستار قول بۇلعاپ امانداسىپ جاتادى. باكەڭ شىلىمىن اسىقپاي شەگىپ, ايالداماداعى كەلىپ-كەتىپ جاتقان جۇرتقا نازارىن سالىپ تۇراتىن. كەيدە وقىس ويلار, جاڭا يدەيالار سول بالكوندا تۇرعاندا تۋىنداپ تا كەتۋشى ەدى. ءبىر جولى ادەتتەگىدەن ۇزاعىراق تۇرىپ قالعان سوڭ, سالقىن ءتيىپ قالماسىن دەپ مازاسىزدانىپ مەن دە بالكونعا شىقتىم.
– اكەسى-اۋ, نەگە سونشا دالاعا تەلمىرىپ تۇرسىڭ, سۋىقتاپ قالاسىڭ عوي, ۇيگە كىرسەڭشى, – دەدىم.
– نەعىپ تۇرۋشى ەدىم, قىزداردىڭ اياعىنا قاراپ تۇرمىن, – دەيدى.
– ءاي, باكە-اي, سەن اياعىنا قىزىعاتىن تالشىبىقتاي بۇرالعان, تالجىبەكتەي تارالعان قىز كورىپ تۇرعام جوق, وڭكەي تىرتيعان, شالبار كيگەن ەركەكشورالار, –دەدىم.
– قايتەيىن ەندى, سوعان دا قاناعات ەتكەن مەن بايعۇستىكى تەك كوزقۋانىش قوي, – دەدى ءمۇساپىرسىپ.
سەن ناعىز دون جۋانسىڭ, بىراق زاوچنيك دون جۋانسىڭ, –دەدىم قاراپ تۇرماي.
– زاكە, ابايلا! زاوچنيكتەر دە سەسسياعا بارادى, – دەدى الگىندە عانا ءمۇلايىمسىپ تۇرعان باكەڭ ءدۇر سىلكىنىپ.
* * *
قازاق حالقىنىڭ اياۋلى قىزى ءشامشا بەركىمباەۆا مەن باقىتجان ءبىرىن-ءبىرى ەرەكشە ارداقتاپ, باۋىر-قارىنداستىق قاتىناسقا قىلاۋ تۇسىرمەگەن سىيلاس جاندار ەدى. ءشامشا باكەڭنىڭ «سىنوۆيا ۆەليكوگو ۆولكا» دەگەن كىتابىن وقىپ شىققان سوڭ العان اسەرىن ايتا كەلىپ:
– باقىت, سەن وتە اقىلدىسىڭ, بىراق سونى جاسىرىپ بارلىق كەرەمەت ويلارىڭدى كەيىپكەرلەرىڭنىڭ اۋزىنا سالاسىڭ, ءوزىڭ تاسادا كورىنبەۋگە تىرىساسىڭ. مىنا كىتابىڭداعى وبرازى سومدالعان ادامداردىڭ ءىرى تۇلعالىق دارەجەگە كوتەرىلگەنى – سەنىڭ مىقتىلىعىڭ! – دەپ باۋىرىن اسپانداتىپ جاتىر.
ماقتاۋ سوزگە, قولپاشتاعانعا وزىنەن-ءوزى ىڭعايسىزدانىپ, قىسىلىپ قالاتىن ادەتىمەن قارىنداسىنىڭ ءسوزىن ءبولىپ:
– شامەن-اۋ (ەركەلەتىپ وسىلاي اتايتىن), مەنى «اقىلدى-اقىلدى» دەيسىڭ, اقىلدى بولسام زەينەپكە ۇيلەنەر مە ەدىم؟ – دەپ ءسوزدى مەن جاققا بۇرا سالدى.
* * *
كىشى نەمەرەمىز ماديار: «اجە, اجە!» – دەپ موينىمنان قۇشاقتاپ, بەتىمنەن ءسۇيىپ جاتىر.
– بۇل ۇيدە مەنى ماديار عانا وسىلاي جاقسى كورەدى, – دەدىم جۇرەگىم ەلجىرەپ.
– اجەسى-اۋ, ول ءالى كىشكەنتاي عوي, – دەگەنى اتاسى ماعان قاراپ.
زەينەپ احمەتوۆا
الماتى
جامان ءيتتىڭ اتى...
ونىڭ اتى «باۋىرجان»
باتىر بولسىن دەپ قويعان.
مىقتى بولسىن داۋىلدان,
وت پەن سۋعا بەت قويعان.
بىراق ەندى سول بالا,
اتىنا ساي بولمادى.
ۇستاتپاي ءجۇر قولعا دا,
«اتقان وعى» وڭبادى.
ورىسشاسىن ورعىتىپ,
قازاقشانى قاقپادى.
تالاي قىزدى قور تۇتىپ,
«تۇنگى كلۋب» باققانى.
دوستى جاۋعا قالدىردى,
قويان جۇرەك ۇرگەلەك.
جۇمىستا جوق قاڭعىردى,
مىنەز-قۇلقى ءبىر بولەك.
«وقيمىن دا شەتەلدە
ءبىر ماماندىق الام» دەپ
لاڭ سالدى بەكەرگە,
«نەگر قىزبەن قالام» دەپ.
ال اكەسى ارتىنان,
الىپ كەلدى شىرىلداپ.
وزگەرمەپتى قالپىنان,
باياعىشا شىبىنداپ.
«بانكير» بولۋ ارمانى,
ساناعىش-اق اقشانى.
مايىسىپ تۇر بارماعى,
قالامايدى باسقانى.
«باۋىرجاندى كىم؟» – دەسەڭ,
كەۋدەسىن كەپ ۇرادى.
«دۇرىس ەمەس بۇل دەسەڭ»,
قىستىرمايدى قۇلاعى.
«ايفون» مەنەن «ينتەرنەت»
اينالىپ تۇر «تۋىسقا».
ءبىر دوكەيدى يكەمدەپ,
جۇرگىزگەن-ءدى جۇمىسقا.
مىنە وسىلاي «باتىرىڭ»
اتا-اناعا جۇك ارتتى.
اۋرۋ قىلىپ اقىرىن,
جۇيكەلەرىن جۇقارتتى.
«بار دەگەنىن ىستەپ ەم,
وسى جالعىز بالانىڭ.
مەن عوي بارماق تىستەگەن,
شايقالىپ تۇر شالابىم...»
دەپ اكەسى كۇرسىنىپ,
بار بايلىعىن تاۋىسقان.
الا-قۇلا تىرشىلىك,
ۋايىمعا اۋىسقان.
* * *
قاشان كەلەر اقىلعا
بۇل زاماننىڭ «نويانى».
«جامان ءيتتىڭ اتىن دا
ءبورىباسار» دەپ قويادى.
ءازىربايجان قونارباەۆ
ماڭعىستاۋ وبلىسى
تىكەنەك سوز
بىرەۋدىڭ سىرىن ساقتاپ, ەشكىمگە ءتىس جارماۋدى ۇيرەنەم دەگەنشە ءتىسى دە ءتۇسىپ بىتەدى ەكەن عوي.
قىزىق, وسى ومىردە ادال بولىپ, عۇمىردان كىرشىكسىز ءوتىپ كوز جۇمۋ ءۇشىن قانشا قاراجاتتى جىمقىرعان دۇرىس بولار ەكەن – ءا؟!
جۇمىستا باستىقتىڭ تاپسىرماسىن جاقسى ورىندايتىن بولساڭ, ول ءۇشىن الاتىن سىيىڭ – ودان دا كوپ تاپسىرمالار...
ايەل دەگەن ءالسىز دە قورعانسىز جاراتىلىس. ءيا, سولاي... بىراق ونىڭ قۇرىعىنان بىردە ءبىر ەركەك قۇتىلا المايدى.
مەن دە ءبىر توپ قۇرسام
قازاق دەگەن وتە دارىندى, تالانتتى حالىق قوي. اسىرەسە, ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارىن ايتساڭشى. اۋىلدىڭ ىرگەسىنەن اعىپ جاتقان قۋساق وزەنىنىڭ ءبىر قاسيەتى بار ما, جوق الدە اڭقويماستىڭ اڭعارىنان سوققان جەلدىڭ كەرەمەتى بار ما, كىم بىلگەن, ايتەۋىر ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى شەتىنەن ءانشى. بۇرىنعى وكىمەت تاراپ كەتكەن كەزدە الىپ قالعان جەر تەلىمدەرىنىڭ تەلىم-تەلىمى شىعىپ, الابوتا مەن قاراقۋراي باسىپ قاراۋسىز قالعانىنا بىردە ءبىرىنىڭ مۇرتى قيسايمايدى. سەبەبى ءبارىنىڭ دە ءان ايتۋعا ماشىقتانىپ, كۇنىنە ەكى, ءۇش رەت رەپەتيتسيا جاساۋدان قولى بوساعان ەمەس. ونىڭ ۇستىنە ارقايسىسى جەكە-دارا بارىلداماي, دارىلداماي, ءۇش-تورتتەن بىرىگىپ انشىلەر توبىن قۇرىپ العان. توپتاسىپ ءان سالۋ دەگەنىڭىز بىرەۋىنىڭ داۋىسى شيقىلداپ, ءۇنى ۇڭگىردەن شىققانداي «ۇڭىرەيىپ» ءان اۋەنىن قاجەتتى بيىككە كوتەرە الماي بارا جاتسا, ەكىنشىسى نەمەسە ءۇشىنشىسى قوسىلا كەتىپ, جىمىن بىلدىرمەي جىبەرۋگە تاپتىرمايتىن ءادىس-ايلا ەكەن. مىسالى, وزەن جاعاسىنا جاقىن جەرگە ورنالاسقان ۇزىن كوشەنىڭ ونەرپازدارىنان قۇرالعان «قۋساق» توبىنىڭ انشىلەرىن الايىق. بولاشاعىنان كوپ ءۇمىت كۇتتىرەتىن ايتۋلى دا ازۋلى توپقا اينالىپ كەلە جاتىر. نەگە دەسەڭىز, ولارعا قۋساق وزەنىنىڭ بويىنا سالىنعان سۋ ديىرمەنى بار دەمەسىن دەگەن مىقتى دەمەۋشى تابىلعان. «توقپاعى مىقتى بولسا – كيىز قازىق تا جەرگە كىرەدى» دەگەندەي, دەمەۋشىسى مىقتى بولعان سوڭ اۋىل, اۋدان كولەمىندەگى «توي», «شوۋ» دەگەندەرىڭىز «قۋساقتىڭ» انشىلەرىنسىز وتكەن ەمەس, وتپەيدى دە!
ال ەندى ورتالىق كوشەنىڭ ءتورت-بەس انقۇمار «قۋلارىنان» قۇرالعان «قۇرساي» توبىنىڭ دا جەتىستىكتەرى اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىقتاي. دەمەۋشىسى – تەكەلى قالاسىنىڭ جايما بازارىن اينالسوقتاپ شىقپايتىن, نە بىردەڭە ساتىپ, نە ساتىپ الىپ جۇرگەنى بەلگىسىز تۇرسىن-ءالي دەگەن ءاپايتوس. ارعى كوشەدە – «اڭقويماس» توبى بار. وعان جۇدىرىعى جۋان ومار دەگەن قۇج قارا يەلىك ەتەدى. تومەنگى كوشەدەگى «مۇر-تۇر» توبىنا اۋىلداعى جالعىز دۇكەننىڭ يەسى, ەرلى-زايىپتى مۇراتبەك پەن تۇراتاي دەمەۋشى ەكەنى توپتىڭ اتىنان-اق كورىنىپ تۇر. تۇيىق كوشەدەگى «اكتاس» توبىنىڭ «انشىلەرىنە» قارا تاستى ورتەپ, اكتاس شىعاراتىن ەكى پەشى بار قابىلتاي اتتى الپاۋىت كەرەك جەرىندە «كۇيدىرىپ», كەرەك دەسە «جاندىرىپ» الۋعا دايىن تۇراتىن دەمەۋشى ەكەنىن ايتپاساق تا بولار ەدى. سونىمەن, ءبىزدىڭ اۋىلدا انشىلەر توبى كوپ تە, ايتىلار ءان مەن ءاننىڭ ءماتىنى جەتىسپەي جاتادى. سوندىقتان دا ءار ءاننىڭ ماتىنىنەن ءبىر-ءبىر جول الىپ, انە ءبىر ءاننىڭ اۋەنىنە سالىپ: «ماحابباتتىڭ قۇدىرەت كۇشى الديلەپ, شاشىنا اق بانتيك بايلاعان. دوستار, دوستار, ءجۇرسىڭ قايدا, شاتتىق ءومىر, قىزۋ ەڭبەك قايناعان» دەپ, ەكى كوزىن جۇمىپ الىپ سوعا بەرەدى. سازگەر-كومپوزيتور دەگەنىڭىز ءبىزدىڭ اۋىلدا بولعان ەمەس. ازداپ دومبىرا تىڭقىلداتىپ جۇرگەن ءبىر بالا بار ەدى, «نوتا ۇيرەنۋىم كەرەك» دەپ جۇرگەنوۆكە وقۋعا كەتكەن جۇگەرمەك, سول كەتكەننەن مول كەتتى. ءان جوعى ءوز الدىنا, قولدا بار ءاندى تىڭدايتىن قۇلاق تا جوق قوي بىزدە.
اۋىلدىڭ ەسكى مونشاسىنان «ەسترادا» جاساپ الىپ, كۇنارا كونتسەرت قويىپ جاتاتىن انشىلەر, وزدەرى ايتادى, وزدەرى تىڭدايدى... جۋان جۇدىرىق وماردىڭ ورناتقان «تارتىبىمەن» ءار توپتىڭ ءان سالۋ رەتى مىناداي: «قىزىل ورىك» ءانىن ايتۋعا ابدەن ماشىقتانىپ العان «قۋساق» توبىنىڭ جەكە داۋىستاعى اتاقتى انشىسىنە «اكتاس» توبىنىڭ ءبىر-ەكى, «مۇر-تۇر» توبىنىڭ ءبىر-ەكى ءانشىسى قوسىلىپ, ساحناعا قوساقتالىپ شىعادى دا جارىسا جامىراي جونەلەدى. سەبەبى ءبارىنىڭ دە توي بازاردىڭ حيت ءانى – «قىزىل ورىكتى» ايتقىسى كەلەدى... «اڭقويماس» توبىنىڭ بەتكە ۇستار ءانشىسى اۋەلبەك: «اۋىرمايدى جۇرەك...» دەپ, ءبىر ءاندى اۋەلەتە جونەلسە, ساحنادا قاتار تۇرعان «قۇرساي» توبىنىڭ مۇشەلەرى: «...اۋىرمايد-ىىى...» دەپ ىڭىرسي ءىلىپ الا جونەلەدى. ءيا-ءا!.. ءبىزدىڭ اۋىلدا سيىر ساۋىلمايدى... وعان بولا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ «جۇرەگى اۋىرمايدى»... توي بولسا بولدى...
ايگىلى ساتيريك وسپانحان اعامىز ايتقانداي: – «ەي, قىمباتتى دوسىم, – دەدى, – ۇشتىكتىڭ ءبىرى بولىپ قوسىل! – دەدى. بۇلكىلدەپ تۇرسا كومەيىم, ماقۇل! – دەمەي, نە دەيىن», دەگەننىڭ كەرى كەپ, انشىلەرىمىزدىڭ ءان ايتقىسى كەپ, «كومەيلەرى بۇلكىلدەپ» تۇرعان سوڭ نە جورىق, ۇشەۋى, بەسەۋى بىرىگىپ, ءبىر ءاننىڭ «باعىن» اشادى, كادىمگى شامپاننىڭ «تىعىنىن» اشقانداي... ءبىزدىڭ اۋىلدا قۇرىلعان «توپتاردىڭ» رۋحاني ۇستازى دا, ءتالىم الار تاربيەشىسى دە سول تەلەديدار عوي... تەلەديداردا قاپتاپ جۇرگەن قازاقتىڭ «جۇلدىز» انشىلەرىنىڭ شىرقايتىنى – قىرعىز اندەرى مەن وزبەك اعايىنداردىڭ ماقام, ىرعاقتارى...
بۇدان ءبىر عاسىر بۇرىن: «بۇكىل قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇرعانداي!» دەپ ءبىر شەتەلدىك ساياحاتشى قاتتى تامسانعان ەكەن... بۇگىنگى كۇنى ءان سالۋمەن كىمدى تاڭعالدىراسىڭ؟ قايتا كەرىسىنشە, ەگەردە قازاقتار ءبىر كۇن, ءبىر ساعات ءان ايتپاي, توي تويلاماي, جاڭادان تاعى دا ءبىر توپ قۇرىلماي قالسا, «ويپىراي-ءا, بۇل قازاقتارعا نە بوپ قالدى, نەعىپ اندەتپەي قالدى؟!» – دەپ ەلەگىزىپ, ەلەڭدەي باستايتىن حالگە جەتتىك ەمەس پە؟ بىزدە, قازاقتىڭ شوۋ-ەستراداسىندا حالىق اندەرىن وڭدەپ, ءبىر شۋماعىن مەملەكەتتىك تىلدە, ءبىر شۋماعىن رەسمي تىلدە, ەندى ءبىر شۋماعىن حالىقارالىق قاتىناس تىلىندە شىرقايتىن انشىلەر «توبى» جوقتىڭ قاسى دەسە دە بولعانداي... مىنا مەن, قۇداي قالاسا, اۋىلدا سونداي ءبىر جاڭا اعىمداعى انشىلەر توبىن قۇرىپ, شوۋ-بيزنەسپەن اينالىسپاق ويىم بار. سوندىقتان دا قۇرمەتتى باۋىرىم, «قىران» توبىنىڭ «حيتىندا» ايتىلاتىنداي بىزدەن ونشا «الىستاما». كەلىستىك پە؟.. شوۋىمىز شوۋعا ۇلاسسىن, اعايىن!
قىدىر بايدۇيسەنوۆ
الماتى وبلىسى,
تەكەلى قالاسى
