بۇگىنگى تاڭدا دامىعان مەملەكەتتەردىڭ بارلىعىندا دەرلىك شوعىرلانىپ قالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە جانە «جاڭا قوعام» قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان ستراتەگيالىق جوسپارلار ازىرلەنىپ, ولاردى جۇزەگە اسىرۋعا ناقتى تالپىنىستار جاسالىپ جاتقانى بەلگىلى. الايدا جاھاندانۋ ۇردىستەرى قاتتى قارقىنمەن دامىپ, ءبىر ەلدىڭ كوعامدىق-الەۋمەتتىك جانە ساياسي-ەكونوميكالىق ماسەلەلەرى باسقا ەلدەرمەن, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ءاربىر مۇشەسىمەن تىعىز بايلانىستى بولىپ وتىرعان قازىرگى زاماندا جاڭا فورماتتاعى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ۇلتتىق ستراتەگيالار سول ەلدىڭ عانا جوسپارى بولىپ قويماي, ءدۇيىم دۇنيەنىڭ دامۋىنا باعىتتالعان باعدارلاما رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر.
مىسالى, ەۋروپانىڭ ەڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبىرى گەرمانيا ۇكىمەتىنىڭ 2010 جىلى جاريالاعان «Industrie 4.0» دامۋ ستراتەگياسى بۇگىن ەۋروپا عانا ەمەس, بۇكىل الەمنىڭ يندۋستريالاندىرۋ سالاسىنداعى جاڭا ستاندارتتارىنا اينالىپ وتىرسا, اقش-تىڭ ونەركاسىپ سالاسىندا جاڭا فورماتتا ارىپتەستىك ورناتۋ ماقساتىندا قابىلدانعان «Advanced Manufacturing Partnership 2.0» باعدارلاماسى (2011 ج.) جانە ازيالىق الىپ ەل قىتايدىڭ ونەركاسىپ سالاسىنداعى «Made in China 2025» يندۋستريالىق ستراتەگياسى دۇنيە جۇزىندە قىزۋ تالقىلانۋدا. پرەزيدەنتىمىز ن.نازارباەۆتىڭ جىل باسىنداعى ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋى مەن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ 2025 جىلعا دەيىنگى ونەركاسىپ سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان جاڭا جوسپارىنىڭ قابىلدانۋىنا دا وسىنداي الەمدىك ۇردىستەر ارقاۋ بولعانى انىق.
جاپونيانىڭ 2016-2020 جىلدارعا ارنالعان زاماننىڭ تالابىنا ساي جاڭا فورماتتا مەملەكەتتىڭ عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان ستراتەگيالىق جوسپارى دا الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋدارىپ وتىر. جاپون ۇكىمەتىنىڭ وسى ستراتەگيالىق جوسپارىندا جوعارىدا بەينەلەنگەن جاڭا قوعام الەمدە العاش رەت «5.0 قوعامى» («Society 5.0») دەپ اتالىپ, اتالعان ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا قابىلدانعان «Connected Industries» اتتى باعدارلاماسى دا ءدال وسى ءتورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا داۋىرىندە دامۋدىڭ جاڭا جولدارىن قامتاماسىز ەتۋدى كوزدەپ وتىر.
جاپون ۇكىمەتى جۇزەگە اسىرۋعا تالپىنىس جاساپ وتىرعان 5.0 قوعامىندا ادامدار كۇندەلىكتى كۇيبەڭ تىرلىككە سارپ ەتكەن ۋاقىتىن جەكە باسى ءۇشىن مەيلىنشە ءتيىمدى پايدالانىپ, «ۋاقىت» پەن «زات» اتتى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى نەگىزگى فۋندامەنتالدى فيزيكالىق قۇندىلىقتار مەن دەنساۋلىق پەن ءبىلىم سياقتى باستى رۋحاني-فيلوسوفيالىق قۇندىلىقتارعا دەگەن كوزقاراس وزگەرىپ, مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق دامۋى مەن قوعامنىڭ رۋحاني دامۋى قاتار ءجۇرىپ, «بايلىق» اتتى ۇعىم باسقاشا بولىپ, «ادىلدىك» پەن «تەڭدىك» ۇعىمدارى دۇنيەتانىمنىڭ تىرەگىنە اينالۋى ءتيىس.
العاش ەستىگەندە فانتاستيكالىق جانردان الىنعان ەرتەگى اڭگىمەگە كوپ ۇقسايتىن «روبوتتار الەمىنە» نەگىزدەلگەن «5.0 قوعامى» ادامزاتتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى دامۋ پروتسەسىنىڭ كەزەكتى كەزەڭى رەتىندە قاراستىرىلىپ وتىر. ءبىرىنشى كەزەڭدە ادامدار اڭشىلىقپەن اينالىسىپ, كۇنكورىسكە قاجەتتى تاماعىن تابيعاتتان تاپسا, ەكىنشى كەزەڭدە ەگىن ەگىپ, مال اسىراۋدى قولعا الىپ, ءۇشىنشى كەزەڭدە تۇرمىسقا قاجەتتى زاتتاردى وندىرۋگە بەيىمدەلىپ, ونەركاسىپ سالاسى دامىپ, ءتورتىنشى, ياعني قازىرگى كەزەڭدە اقپارات تاراتۋ جۇيەسى دامىپ, ينتەرنەت جەلىسى مەن تسيفرلى تەحنولوگيالار تۇرمىستىڭ بارلىق سالاسىنىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالدى.
اقپارات ەرەكشە قۇندىلىققا يە بولىپ, ينتەرنەت پەن تسيفرلى تەحنولوگيالار ءار مەملەكەتتىڭ جانە قوعامدىق جۇيەنىڭ نەگىزىنە اينالىپ وتىرعان دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىندە ساۋدا-ەكونوميكالىق, قوعامدىق-الەۋمەتتىك بارلىق سالالاردا جينالىپ, ساقتالىپ وتىرعان اقپاراتتى (Big Data) ءوندىرىستى وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا عانا ەمەس, ادامنىڭ ءومىرى مەن تۇرمىسىن وڭايلاتۋ ماقساتىندا بارىنشا ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ جولىن تابۋ كەلەشەكتىڭ قوعامىن قۇرۋ جولىندا ەڭ ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
دامۋدىڭ قازىرگى كەزەڭىندەگى قوعامدا تۇرمىستىڭ بارلىق سالاسىندا كوپتەپ جينالىپ قالعان ءتۇرلى اقپاراتتار ادامدار اراسىندا «ورتاق دۇنيە» بولا الماي وتىرعانى جانە قوعام مۇشەلەرى ءبىر-بىرىمەن اقپارات ساراپتامالارى ناتيجەلەرىمەن بولىسپەي, ءيا بولىسە الماي وتىرعانى اقيقات. ويتكەنى ونداي شەكسىز مولشەردەگى اقپاراتتى ادامنىڭ ءوزى تولىقتاي وڭدەپ, سارالاپ, ساراپتاي الۋى مۇمكىن ەمەس.
ال كەلەشەكتەگى 5.0 قوعامدا ادامداردىڭ اينالاسىنداعى زاتتار, مىسالى, سمارت-كولىگىڭىز, ۇيىڭىزدەگى توڭازىتقىشىڭىز بەن كىرجۋعىش ماشيناڭىز, قالتاڭىزداعى سمارتفونىڭىز سياقتى كۇندەلىكتى تۇرمىستا پايدالانىپ جۇرگەن زاتتاردىڭ بارلىعى «زاتتار ينتەرنەتى» (IoT, Internet of Things) جۇيەسى ارقىلى ءبىر-بىرىمەن جانە دۇكەندەر مەن اۋرۋحانالار, بانكتەر سياقتى قوعامدىق مەكەمەلەرمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ادام مەن زات اراسىندا اقپارات ورتاق بولىپ, ول اقپارات تۇراقتى تۇردە جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ساراپتالىپ, قاجەتتى ۋاقىتتا جانە قاجەتتى جەردە ادامنىڭ پايداسىنا جاراپ وتىراتىن بولادى. ادامنىڭ اقپاراتقا يەلىك ەتۋدەگى مونوپوليالىق ۇستەمدىگى جوعالىپ, «اقپارات» اتتى قۇندىلىقتىڭ ءمانى وزگەرەتىن بولادى, ال جاساندى ينتەللەكت پەن روبوتتار اقپاراتپەن ءبولىسۋ ءۇشىن ادامدى جاس پەن كارى دەپ, قالا مەن اۋىل دەپ قوعامداعى ورنى مەن دارەجەسىنە قاراي بولمەي, بارىنە بىردەي قاراپ, «تەڭدىك» قاعيدالارىنا نەگىزدەلگەن سمارت-قوعام ورنايدى.
ول ءۇشىن ەڭ الدىمەن قورشاعان ورتامىز بەن اينالامىزداعى زاتتاردان تۇراتىن فيزيكالىق كەڭىستىك پەن ۇشى-قيىرى جوق شەكسىز اقپاراتتان تۇراتىن كيبەرنەتيكالىق كەڭىستىكتى ءبىر-بىرىنە جالعاستىرىپ, ۇشتاستىرىپ, ولاردى بارىنشا ادامنىڭ مۇقتاجدىعىنا پايدالانۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, Big Data-داعى ءتۇرلى اقپاراتتى جاساندى ينتەللەكت ارقىلى وڭدەپ, سول اقپاراتتى ادامنىڭ تۇرمىسىنا قاجەتتى زات شىعارۋ ءۇشىن پايدالانىپ, اقپاراتتى زات تۇرىندە قايتا قوعامعا قايتارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. جوعارىدا اتالعان جاپونداردىڭ «Connected Industries» اتتى تۇجىرىمداماسى وسىنى ماقسات تۇتادى.
بۇگىنگە دەيىن تىنىمسىز دامىپ كەلە جاتقان ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ, تەحنيكا مەن تەحنولوگيالاردىڭ, تاماق ءوندىرىسى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارىنداعى جەتىستىكتەردىڭ ارقاسىندا ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ جاسى كۇننەن-كۇنگە ۇزارىپ وتىرعانى بەلگىلى. اسىرەسە جاپونيادا جىل سايىن 4 مىڭعا جۋىق ادامنىڭ جاسى جۇزدەن اسىپ, قازىردىڭ وزىندە ولاردىڭ سانى 70 مىڭعا جەتىپ وتىر. ال دۇنيەگە كەلەتىن بالالار سانى جىلدان-جىلعا ازايىپ, جاپون قوعامى دامىعان ەلدەردىڭ اراسىندا ەڭ قاتتى قارقىنمەن قارتايىپ بارا جاتقان قارتتار قوعامىنا اينالدى. بۇگىنگى تاڭدا 127 ملن تۇرعىنى بار جاپونيادا جاسى 15-كە تولماعان جاسوسپىرىمدەردىڭ ۇلەسى 12,7%, ال جاسى 65-تەن اسقان ادامداردىڭ ۇلەسى 26,7% بولىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا قارتتار سانى تەك كوبەيە بەرمەك. ال ولاردىڭ ءومىر سۇرۋىنە جاعداي جاساپ, دەنساۋلىعى مەن تۇرمىسىن ءتيىستى دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋگە قاجەتتى قاراجاتتىڭ, ياعني مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تولەنەتىن سالىق كولەمى جۇمىسشىلار سانىنىڭ كۇرت ازايۋىنا بايلانىستى جەتكىلىكسىز بولۋى ۇكىمەت ءۇشىن دە, قوعام ءۇشىن دە وزەكتى پروبلەماعا اينالىپ وتىر. جاپونيانىڭ قازىرگى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى باعىتتارى جانە عىلىم مەن تەحنولوگيالار سالالارىنداعى بارلىق دەرلىك باعدارلامالارى ءدال وسى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان.
سوندىقتان جاپونيا ءۇشىن ادامدارعا كومەكشى بولار روبوتتار قوعامىن قۇرۋ استە تەك تەحنولوگيالىق دامۋعا دەگەن قۇمارلىقتان عانا شىعىپ وتىرعان وي ەمەس, تۋراسىن ايتقاندا, ۇلت پەن مەملەكەتتى دامىعان ەلدەر قاتارىندا ساقتاپ قالۋدىڭ جالعىز جولى بولىپ وتىر. ال ادامزاتتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى دامۋ كەزەڭدەرى تاريحىنان بىلەتىنىمىزدەي, قاي زاماندا بولسىن كەز كەلگەن يننوۆاتسيا تەك شىنايى قاجەتتىلىك پەن مۇقتاجدىقتان تۋاتىنىن ەسكەرسەك, تابيعي رەسۋرستارى جوق, تەك عىلىمى مەن تەحنولوگياسىنا ارقا سۇيەر جاپونيا دامۋدىڭ كەلەسى كەزەڭىن, ياعني 5.0 قوعامىن قۇرۋعا الەمدەگى ەڭ مۇددەلى ەل دەسەك قاتەلەسپەيمىز.
ارينە ونداي جاڭا قوعام ءبىر دەگەندە قۇرىلا قويماس, ول ءۇشىن قالىپتاسقان قوعامدىق قۇرىلىمداردىڭ وزگەرۋى ءتيىس جانە جاپونداردىڭ وزدەرىنىڭ سوزىمەن ايتساق, جاڭا قوعام قۇرۋ جولىندا «بيىك قابىرعالار» تۇر. دەگەنمەن كەلەشەكتە ادامعا كومەكشى بولاتىن روبوتتاردىڭ «اقىلى» مەن «سەزىمى» بولاتىن بولسا, «ولاردىڭ اقىلىن تىڭداماي, سەزىمىمەن ساناسپاي, نامىسىنا تيەتىن سوزدەر ايتىلىپ, ارەكەتتەر جاسالىپ جاتقان جاعدايدا ولاردىڭ قۇقىقتارى قالاي قورعالماق» دەگەنگە ساياتىن جاپون قوعامىنداعى پىكىرتالاستارعا كۋا بولعاندا ول زاماننىڭ دا الىس ەمەس ەكەنىن ەرىكسىز سەزىنەسىڭ.
جاپونيا 2025 جىلعى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسىن كانساي ايماعى, وساكا قالاسىندا وتكىزۋگە نيەت تانىتىپ وتىر جانە وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا پاريج قالاسىندا وتەتىن سايلاۋعا قاتىساتىن ۇمىتكەر ەلدەردىڭ ءبىرى. ەگەر سايلاۋ ناتيجەسى جاپون تاراپى ءۇشىن وڭدى بولىپ, 2025 جىلعى ەكسپو وساكادا وتەتىن بولسا, ءدال وسى شارا اياسىندا جاپون ۇكىمەتى «جان جادىرايتىن كەلەشەك قوعامنىڭ ديزاينى» اتتى تاقىرىپپەن بولاشاقتاعى جاڭا قوعامنىڭ مودەلىن حالىقارالىق قاۋىمداستىققا تانىستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر.
جاپونيا جاڭا قوعامنىڭ مودەلىن قۇرا بىلسە, «قارتايعان ۇلتتار» قاتارىنا كىرەتىن قازىرگى ەۋروپالىق دامىعان ەلدەر ءۇشىن عانا ەمەس, ءبىراز جىلدار جۇرگىزىپ كەلگەن ء«بىر بالا» ساياساتى مەن ۋربانيزاتسيا ساياساتى سالدارىنان كەلەشەكتە ءسوزسىز بۇگىنگى جاپونيانىڭ كۇيىن كەشەتىن قىتاي سياقتى الىپ ەل ءۇشىن دە ۇلگى بولارى انىق. الىسقا بارىپ, باسقانى ايتپاعاندا, كەلەشەكتە جاستاردان قارتتار سانى اسىپ ءتۇسىپ, جۇمىسشىلار سانى تاپشى بولۋى ىقتيمال دەپ بولجام جاسالا باستاعان ءبىزدىڭ ەل ءۇشىن دە جاپون ۇكىمەتىنىڭ بولاشاقتىڭ قوعامىن قۇرۋعا باعىتتالعان تەحنولوگيالىق تالپىنىسىنا نازار اۋدارىپ, ءبىلىپ جۇرگەنىمىز ابزال.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» جانە ء«تورتىنشى ونەركاسىپتىك رەۆوليۋتسيا جاعدايىنداعى دامۋدىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى» اتتى جولداۋلارى مەن «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى ماقالاسىندا كورسەتىلگەن ماقساتتارعا جەتۋ «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسىنىڭ ءتيىستى دەڭگەيدە ورىندالۋى ءۇشىن دە, دامىعان وتىز ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋىمىز ءۇشىن دە الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى جاپونيانىڭ بولاشاققا باعدارى بولىپ وتىرعان «5.0 قوعامىنا» زەيىن قويىپ, كوڭىل ءبولۋ زامان تالابى دەپ بىلەمىن.
«جاڭا جاھاندىق ۇردىستەر ەشكىمنەن سۇراماي, ەسىك قاقپاستان بىردەن تورگە وزدى. سوندىقتان, زامانعا سايكەس جاڭعىرۋ مىندەتى بارلىق مەملەكەتتەردىڭ الدىندا تۇر», «ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىزدىڭ سانامىز ىسىمىزدەن وزىپ ءجۇرۋى, ياعني ودان بۇرىن جاڭعىرىپ وتىرۋى ءتيىس», «وزگەرۋ ءۇشىن ءوزىمىزدى مىقتاپ قولعا الىپ, زامان اعىمىنا يكەمدەلۋ ارقىلى جاڭا ءداۋىردىڭ جاعىمدى جاقتارىن بويعا ءسىڭىرۋىمىز كەرەك», «ول جاڭا تەحنولوگيانىڭ اعىنى الىپ كەلەتىن وزگەرىستەردىڭ بارىنە دايىن بولۋ دەگەن ءسوز. تاياۋداعى ون جىلدا ءبىزدىڭ ءومىر سالتىمىز: جۇمىس, تۇرمىس, دەمالىس, باسپانا, ادامي قاتىناس تاسىلدەرى, قىسقاسى, بارلىعى تۇبەگەيلى وزگەرەدى. ءبىز بۇعان دا دايىن بولۋىمىز كەرەك», «بۇل – وزگەلەردىڭ تاجىريبەسىن الىپ, ەڭ وزىق جەتىستىكتەرىن بويعا ءسىڭىرۋ مۇمكىندىگى. ازياداعى ەكى ۇلى دەرجاۆا – جاپونيا مەن قىتايدىڭ بۇگىنگى كەلبەتى – وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانۋدىڭ ناعىز ۇلگىسى» دەگەندى ايتىپ وتىرعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى ءبىزدىڭ ۇرپاقتان ەڭ الدىمەن بولاشاققا باسەكەلەستىككە بەيىمدى ۇلت رەتىندە قادام باسۋ جانە دامىعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلا الۋىمىز ءۇشىن ەڭ الدىمەن سول دامىعان ەلدەردەگى وزىق ويلار مەن تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردى ءبىلىپ, ولاردى وي ەلەگىنەن وتكىزىپ وتىرۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. ويتكەنى ء«ومىر ءسۇرۋ ءۇشىن وزگەرە ءبىلۋ كەرەك. وعان كونبەگەندەر تاريحتىڭ شاڭىنا كومىلىپ قالا بەرەدى».
باتىرحان قۇرمانسەيىت,
جاپونتانۋشى, ديپلومات,
PhD دوكتورى
