ەلدىڭ ەلدىگى شەكاراسىن اتتاعاننان-اق بىلىنەدى. سوندىقتان كەدەن سالاسىندا كەمدىك بولماۋى شارت. ويتكەنى شەت جۇرتتىقتار بىزگە سول ارقىلى باعا بەرەدى. ال بيىل قازاقستاننىڭ كەدەن سالاسىنىڭ قۇرىلعانىنا جيىرما جىل تولادى. تاۋەلسىزدىكپەن بىرگە تولىسىپ كەلە جاتقان كەدەن سالاسىندا دا جاڭالىقتار جەتەرلىك. وندا دا بىرقانشا رەفورما ءجۇردى. بيىل قىزىلوردا جانە وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتتەرى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا بىرىككەن. كەيىننەن ونىڭ ءتيىمسىز ەكەنىنە كوز جەتكەسىن, ەكەۋى قايتا ءبولىندى. ءبىز بۇگىن قايتا بولەك وتاۋ بولعان قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى نۇرلان وتاروۆپەن سۇحباتتاستىق.
– نۇرلان ماحمۇت ۇلى, كەدەندىك باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ قيىن سالا ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن مەملەكەت ءۇشىن تابىسى دا از بولماۋى كەرەك. وسى ورايدا بيىلعى جەتىستىكتەرىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز...
– قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى 2011 جىلدىڭ 10 ايىندا مەملەكەت بيۋدجەتىنە 14 ميلليارد 132 ميلليون 595 مىڭ تەڭگەنىڭ كەدەندىك باجدارى مەن سالىقتارىن قۇيدى. بۇل بەرىلگەن تاپسىرما 120,8 پايىزعا ورىندالدى دەگەن ءسوز. تۇسكەن قارجىنىڭ باسىم بولىگىن تاۋارلارعا سالىناتىن قوسىمشا قۇن سالىعى جانە اكەتۋ كەدەن باجى قۇراپ وتىر.
وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن كەدەندىك اۋديت وڭىرىمىزدەگى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار «قۋاتاملونمۇناي» جانە «قازگەرمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورىندارى, سونىمەن بىرگە «ۋرانەنەرگو» جشس-ءنىڭ بيۋدجەتكە بەرمەي قالعان تولەمدەرىن انىقتاعان بولاتىن. اتالعان كومپانيالار قارىزىن بيۋدجەتكە قايتاردى. ولاردان وندىرىلگەن سوما 3 ميلليارد 393 ميلليون 616 مىڭ تەڭگەگە تەڭ. بۇل دا ەل بيۋدجەتىنە قوسىلعان قوماقتى قارجى بولىپ وتىر.
– سوندا ءبىزدىڭ ايماقتا زاڭ بۇزۋشىلىقتار كوپ تىركەلە مە؟
– بيىل كەدەنشىلەر قۇقىق قورعاۋ باعىتىندا 6 قىلمىستىق, 389 اكىمشىلىك زاڭ بۇزۋشىلىق بويىنشا ءىس قوزعادى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 7 ميلليون 646 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجى قايتارىلىپ وتىر. ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن تۇلعالارعا سالىنعان 35 ميلليون 891 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى ايىپپۇل جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنە ءوندىرىلدى.
ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ نەگىزىن كەدەن تولەمدەرىنەن جالتارۋ جانە ءىرى كولەمدە مەملەكەتكە زالال كەلتىرۋ ء(بىزدىڭ جاعدايدا شيكى مۇنايدى شىعارۋمەن بايلانىستى) قۇرايدى. ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سيپاتىنا جاسالعان تالداۋ ونىڭ باسىم بولىگىن تاۋارلاردى دەكلاراتسيالاماۋ جانە دەكلاراتسيالاۋ بارىسىنداعى مالىمەتتەردى بۇرمالاۋشىلىققا جول بەرۋ, كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتاردان جەڭىلدىكتەر بەرىلگەن تاۋاردى پايدالانۋ ەرەجەسىن بۇزۋ, كەدەن وداعى اۋماعىندا بۇرىن ەنگىزىلگەن تاۋاردىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمدە قايتا شىعارىلماۋى, سونىمەن قاتار كەدەندىك تەكسەرۋلەر ناتيجەسىمەن انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ۋاقىتىلى جويىلماۋى سياقتى ارەكەتتەر قۇرايتىنىن كورسەتىپ وتىر. باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسكەن رەيدتىك شارالار كەزىندە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قاتىستى 15 فاكت انىقتالعان. ولار بويىنشا ەسىرتكىنى ساتۋ, ەسىرتكى ەگىسىمەن اينالىسۋ جانە دايىنداۋ, ساقتاۋ, وڭدەۋ ارەكەتتەرى تىركەلگەن.
– زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جەكەلەي توقتالا الاسىز با؟
– قىزىلوردالىق كەدەنشىلەردىڭ «اتامەكەنبالىقونەركاسىبى» جشس-ءنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىمەن كۇرەسكەنىنە 4 جىلدان استى. ولار 2007 جىلى اتالعان سەرىكتەستىككە وڭتۇستىك كورەيادان اكەلگەن جابدىقتارىن كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋدان وتكىزبەگەن. تيىسىنشە, كەدەن قىزمەتكەرلەرى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنە تولەنبەگەن 34 ميلليون 743 مىڭ تەڭگەنىڭ كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتارى بار ەكەنىن انىقتاعان. سونان سوڭ, قر كەدەن زاڭدىلىقتارى تالابىمەن, بۇل تولەمدەردى ماجبۇرلەپ ءوندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە, 2009 جىلى سەرىكتەستىكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى شوتتارىنا ينكاسسالىق ۇيعارىم قويىلعان. الايدا, «اتامەكەنبالىقونەركاسىبى» جشس-ءى ودان كەيىن «كازكوممەرتسبانكتەن» پلاستيكالىق كارتىشكەسىن, «قازپوشتادان» جيناقتاۋ شوتىن, «قازاقستانحالىقبانكىنەن» ەسەپ ايىرىسۋ شوتىن اشقان. وسى شوتتار ارقىلى ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن اۋدارىم وپەراتسيالارىن جۇرگىزىپ وتىرعان. بىراق مەملەكەت بيۋدجەتىنە قارىز سوماسىن قايتارۋعا ەش ارەكەت جاساماي وتىر. وسى نەگىزدە جيناقتالعان قۇجاتتامالىق دالەلدەر بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى «اتامەكەنبالىقونەركاسىبى» جشس-ءنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعادى. قىلمىستىق كودەكستە اتالعان باپ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرىنە جانە كەدەن ەرەجەلەرىنە قول سۇعۋشىلىقپەن بايلانىستى بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق, «كەرۋەن مودۋس ترەيد» جشس-ءنىڭ ديرەكتورىنا قاتىستى قر قك-ءنىڭ 213 بابىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ بۇل بابى وزگە مەملەكەتتەن شەت ەل ۆاليۋتاسىمەن قايتارىلۋى ءتيىس ءىرى كولەمدى قارجىنىڭ قر قۇزىرلى بانكتەرىنە تۇسپەگەنى ءۇشىن ۇيىم نەمەسە مەكەمە باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرادى. ياعني, اتالعان سەرىكتەستىك «ەكسپورت» كەدەن امالىمەن رەسىمدەپ, 300 توننا «سۇيىق وتىن» تاۋارىن (مۇناي) فەرعانا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جونەلتكەن. كەدەنشىلەردىڭ سۇرانىسى بويىنشا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى كەدەن ورگاندارىنان الىنعان قۇجاتتاردى سالىستىرىپ تەكسەرگەندە مىنا جايتتار انىقتالدى. تاۋاردى ساتىپ الۋشى وزبەكستاندىق كومپانيا «Amer Al Falah CO Limited» ول ءۇشىن تولەم جاساماعان, ال جونەلتىلگەن تاۋار پارتياسىنىڭ كەدەندىك قۇنى 129 000 اقش دوللارىنا تەڭ. ساتۋشى «كەرۋەن مودۋس ترەيد» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بۇل قارجىنى قايتارۋعا ەش ارەكەت جاساماي وتىر.
– وسى قىزىلوردا وبلىسى سىرتقا زات ەكسپورتتاي ما؟ يمپورتى قانشا؟ وسى توڭىرەگىندە ايتىڭىزشى...
– جىل باسىنان بەرى 3379 تاۋار دەكلاراتسياسى رەسىمدەلگەن, ولاردىڭ 841-ءى ەكسپورتتالعان, ال 2431-ءى يمپورتتالعان تاۋار رەتىندە تىركەلگەن. وڭىرىمىزدەن سىرتقا شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگىن شيكى مۇناي ونىمدەرى قۇرايدى. ونىڭ جالپى كولەمى 93 پايىزعا جەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار مۇناي ونىمدەرى, ءتۇرلى گازدار, كۇرىش, تۇز, مەتالل قالدىقتارى دا ەكسپورتتالادى. بۇل تاۋارلاردى تۇتىنۋشى ەلدەرگە كەلسەك, يتاليا, قىتاي, شۆەيتساريا, رۋمىنيا, ۋكراينا, وزبەكستان, تۇركمەنستان ت.ب. مەملەكەتتەر. يتاليا بارلىق ەكسپورتىڭ 51,6 پايىزىن تۇتىنادى. ودان كەيىن قىتاي, شۆەيتساريا بولىپ كەتە بەرەدى.
يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا دا تالداۋ جۇرگىزىپ كوردىك. نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلار قىتايدان مەحانيكالىق قوندىرعىلار, ءتۇرلى ترۋبالار الدىرتادى. سونداي-اق, كولىك قۇرالدارىنىڭ كران, جۇك كولىگى سياقتى تۇرلەرىن, وپتيكالىق, فوتوگرافيالىق ءدال ولشەم قۇرالدارى مەن اپپاراتتاردى, تۇرمىستىق تەحنيكانى جانە جيھازدار اكەلەدى ەكەن. ەكىنشى كەزەكتە جاپونيادان تۇر. ول جاقتان دا وسىعان ۇقساس زاتتار كىرەدى. يتاليادان كەلەتىن تاۋارلار سيپاتى دا ءدال وسىنداي, تەك ولارعا قوسا يتالياندىق سپورت تاۋارلارى جانە كەراميكالىق بۇيىمدار سۇرانىسقا يە ەكەنى كورىنەدى. مۇنان باسقا يمپورتتالاتىن تاۋارلار گەوگرافياسى گەرمانيا, ليتۆا, تۇركيا, گوللانديا, شۆەيتساريا, اقش بولىپ جالعاسادى.
– كەدەن سالاسىندا تاعى قانداي جاڭالىقتارىڭىز بار؟
– قازىرگى كەزدە ۇكىمەت «ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارى بويىنشا ءبىر تەرەزە» جوباسىن قولداپ, ونى 2011-2013 جىلداردا ىسكە اسىرۋ جوسپارى جاسالدى. بۇل ساۋدا جانە قاتىناس تاراپتارىنا بىرىڭعاي اقپارات پەن قۇجاتتى ءبىر-اق مارتە بەرۋ جانە وتكىزۋدىڭ دە بىركەلكى ارناسىن قۇرۋ دەگەن ءسوز. «ەلەكتروندى كەدەن» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ جاڭا باعادارلامالارىن ەندىرۋ بويىنشا قازاقستان كەدەن وداعى قۇرامىنداعى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدى دا اياقتادى. تايس (كەدەندىك اۆتوماتتاندىرىلعان اقپارات جۇيەسى) باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى قوسىلدى, ياعني كەدەن وداعى نورمالارىنا سايكەس ەلەكتروندى نىسانداعى كەدەن قۇجاتتارىنىڭ جاڭا فورماتتارى ەندىرىلدى, تاۋەكەلدى باسقارۋدىڭ سەلەكتيۆتى باقىلاۋ جۇيەسى قولدانىسقا ەندى.
كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكارالارىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى اۋماقتارىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كەدەندىك باقىلاۋدىڭ زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتارى قويىلۋدا, جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس. ولار ءىرى جۇكتەر مەن كولىك قۇرالدارىن, جەكە تۇلعالار مەن ولاردىڭ قول جۇكتەرىن ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن رەنتگەندى-سكانەرلى قوندىرعىلار. رەسپۋبليكا بويىنشا ءتورت نۇكتەدە (شىمكەنت, اقتاۋ, الماتى, استانا قالالارىندا) جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى جۇمىس جاساپ تۇر. كەدەن وداعىنىڭ ىشكى شەكارالارىندا كەدەندىك باقىلاۋدىڭ الىنۋىنا بايلانىستى رەسەيمەن شەكارالاس بىرقاتار كەدەن ورگاندارىندا وڭتايلاندىرۋ شارالارى اياقتالدى. ول جاقتاعى قىسقارتىلعان كەدەن بەكەتتەرى قىزمەتكەرلەرى ەسەبىنەن وڭتۇستىكتەگى سىرتقى شەكارالار نىعايتىلدى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىندە دە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر بولدى. «بايقوڭىر» كەدەنى دەربەس قۇزىرەتىن توقتاتىپ, كەدەن بەكەتى بولىپ ءبىزدىڭ قۇرامعا كىردى.
– بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى. وعان قوسا كەدەن قىزمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا دا وسىنشا ۋاقىت بولىپ وتىر. وسى ورايدا قانداي ءىس-شارالار جاساپ جاتسىزدار؟
– ايتۋلى ەكى داتا اياسىندا كەدەن قىزمەتكەرلەرى ءوز قىزمەتىنىڭ مازمۇنىن, قىزمەتكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن اشاتىن بىرنەشە شارالاردى جوسپارلاپ, جىل كولەمىندە اتقارىپ كەلەدى. دونور كۇنى وتكىزىلدى. بۇل كەدەنشىلەردىڭ 2004 جىلدان بەرگى ءداستۇرلى شاراسى. تاسبوگەت كەنتىندە ورنالاسقان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارىنا جىل باسىنان بەرى 2 مارتە جاردەم جاسالدى, قايتىس بولعان قىزمەتكەرلەر وتباسىنا كومەك كورسەتىلدى. دەپارتامەنت قۇرىلىمدارى ءوزارا 4 ويىن تۇرىنەن (فۋتبول, ۆولەيبول, ارقان تارتۋ جانە پنەۆماتيكالىق قارۋدان اتۋ) سپارتاكيادا وتكىزۋدە. قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبلىستىق قۇرىلىمدارى اراسىندا فۋتبولدان ءتۋرنيردىڭ دە باستاماشىسى مەن جۇلدە قورىنىڭ يەسى – قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ەكەنىن وسى ارادا ايتا كەتكەن ابزال. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا 6-12 جاستاعى بالالار اراسىنداعى كاراتە-دودان ءداستۇرلى قالالىق تۋرنير وتەتىن بولادى.
وبلىس كاسىپكەرلەرى وكىلدەرىن كەڭىنەن تارتقان «دوڭگەلەك ستول» كەزدەسۋى ءوتتى جاقىندا. كاسىپكەر تۇلعالار مەن كەدەن قىزمەتىنىڭ ماقساتى ءبىر. وندا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى مەن ەكونوميكانىڭ ورلەۋىنە ەكى جاقتى ۇلەس قوسۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەر مەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقىلاندى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرۋ, كەدەن ماڭىنداعى مامانداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋ ماقساتىندا دەپارتامەنت تاراپىنان جىلدىڭ «ەڭ ۇزدىك سەق-كە قاتىسۋشىسىن», «ەڭ ۇزدىك كەدەن وكىلىن», «ەڭ ۇزدىك ۋاقىتشا ساقتاۋ قويماسىن» انىقتاۋ ماقساتىندا كونكۋرس جاريالاندى. ولار ءۇشىن بايقاۋعا قاتىسۋدىڭ كريتەريلەرى بەلگىلەندى. ءبىز وبلىسىمىزداعى سىرت ەلمەن بايلانىسى بار تۇلعالاردىڭ ىشىنەن ادال, ساۋاتتى, زاڭ تالاپتارىنا قۇرمەتپەن قارايتىن كاسىپكەرلەردى كوپتەپ كورۋگە مۇددەلىمىز.
– راحمەت.
سۇحباتتاسقان – ەرجان بايتىلەس,
قىزىلوردا وبلىسى.
سۋرەت: mediaclub.kz
– نۇرلان ماحمۇت ۇلى, كەدەندىك باقىلاۋ قىزمەتىنىڭ قيىن سالا ەكەنى بەلگىلى. دەگەنمەن مەملەكەت ءۇشىن تابىسى دا از بولماۋى كەرەك. وسى ورايدا بيىلعى جەتىستىكتەرىڭىزبەن بولىسە وتىرساڭىز...
– قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى 2011 جىلدىڭ 10 ايىندا مەملەكەت بيۋدجەتىنە 14 ميلليارد 132 ميلليون 595 مىڭ تەڭگەنىڭ كەدەندىك باجدارى مەن سالىقتارىن قۇيدى. بۇل بەرىلگەن تاپسىرما 120,8 پايىزعا ورىندالدى دەگەن ءسوز. تۇسكەن قارجىنىڭ باسىم بولىگىن تاۋارلارعا سالىناتىن قوسىمشا قۇن سالىعى جانە اكەتۋ كەدەن باجى قۇراپ وتىر.
وتكەن جىلى جۇرگىزىلگەن كەدەندىك اۋديت وڭىرىمىزدەگى ءىرى مۇناي ءوندىرۋشى كومپانيالار «قۋاتاملونمۇناي» جانە «قازگەرمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورىندارى, سونىمەن بىرگە «ۋرانەنەرگو» جشس-ءنىڭ بيۋدجەتكە بەرمەي قالعان تولەمدەرىن انىقتاعان بولاتىن. اتالعان كومپانيالار قارىزىن بيۋدجەتكە قايتاردى. ولاردان وندىرىلگەن سوما 3 ميلليارد 393 ميلليون 616 مىڭ تەڭگەگە تەڭ. بۇل دا ەل بيۋدجەتىنە قوسىلعان قوماقتى قارجى بولىپ وتىر.
– سوندا ءبىزدىڭ ايماقتا زاڭ بۇزۋشىلىقتار كوپ تىركەلە مە؟
– بيىل كەدەنشىلەر قۇقىق قورعاۋ باعىتىندا 6 قىلمىستىق, 389 اكىمشىلىك زاڭ بۇزۋشىلىق بويىنشا ءىس قوزعادى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا 7 ميلليون 646 مىڭ تەڭگە كولەمىندە قارجى قايتارىلىپ وتىر. ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرگەن تۇلعالارعا سالىنعان 35 ميلليون 891 مىڭ تەڭگە كولەمىندەگى ايىپپۇل جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنە ءوندىرىلدى.
ەكونوميكالىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ نەگىزىن كەدەن تولەمدەرىنەن جالتارۋ جانە ءىرى كولەمدە مەملەكەتكە زالال كەلتىرۋ ء(بىزدىڭ جاعدايدا شيكى مۇنايدى شىعارۋمەن بايلانىستى) قۇرايدى. ال اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ سيپاتىنا جاسالعان تالداۋ ونىڭ باسىم بولىگىن تاۋارلاردى دەكلاراتسيالاماۋ جانە دەكلاراتسيالاۋ بارىسىنداعى مالىمەتتەردى بۇرمالاۋشىلىققا جول بەرۋ, كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتاردان جەڭىلدىكتەر بەرىلگەن تاۋاردى پايدالانۋ ەرەجەسىن بۇزۋ, كەدەن وداعى اۋماعىندا بۇرىن ەنگىزىلگەن تاۋاردىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمدە قايتا شىعارىلماۋى, سونىمەن قاتار كەدەندىك تەكسەرۋلەر ناتيجەسىمەن انىقتالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ ۋاقىتىلى جويىلماۋى سياقتى ارەكەتتەر قۇرايتىنىن كورسەتىپ وتىر. باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بىرلەسكەن رەيدتىك شارالار كەزىندە ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنا قاتىستى 15 فاكت انىقتالعان. ولار بويىنشا ەسىرتكىنى ساتۋ, ەسىرتكى ەگىسىمەن اينالىسۋ جانە دايىنداۋ, ساقتاۋ, وڭدەۋ ارەكەتتەرى تىركەلگەن.
– زاڭ بۇزۋشىلىقتارعا جەكەلەي توقتالا الاسىز با؟
– قىزىلوردالىق كەدەنشىلەردىڭ «اتامەكەنبالىقونەركاسىبى» جشس-ءنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىمەن كۇرەسكەنىنە 4 جىلدان استى. ولار 2007 جىلى اتالعان سەرىكتەستىككە وڭتۇستىك كورەيادان اكەلگەن جابدىقتارىن كەدەندىك دەكلاراتسيالاۋدان وتكىزبەگەن. تيىسىنشە, كەدەن قىزمەتكەرلەرى تەكسەرۋ جۇرگىزىپ, مەملەكەت بيۋدجەتىنە تولەنبەگەن 34 ميلليون 743 مىڭ تەڭگەنىڭ كەدەن تولەمدەرى مەن سالىقتارى بار ەكەنىن انىقتاعان. سونان سوڭ, قر كەدەن زاڭدىلىقتارى تالابىمەن, بۇل تولەمدەردى ماجبۇرلەپ ءوندىرۋ شارالارى قاراستىرىلعان. ناتيجەسىندە, 2009 جىلى سەرىكتەستىكتىڭ ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردەگى شوتتارىنا ينكاسسالىق ۇيعارىم قويىلعان. الايدا, «اتامەكەنبالىقونەركاسىبى» جشس-ءى ودان كەيىن «كازكوممەرتسبانكتەن» پلاستيكالىق كارتىشكەسىن, «قازپوشتادان» جيناقتاۋ شوتىن, «قازاقستانحالىقبانكىنەن» ەسەپ ايىرىسۋ شوتىن اشقان. وسى شوتتار ارقىلى ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن اۋدارىم وپەراتسيالارىن جۇرگىزىپ وتىرعان. بىراق مەملەكەت بيۋدجەتىنە قارىز سوماسىن قايتارۋعا ەش ارەكەت جاساماي وتىر. وسى نەگىزدە جيناقتالعان قۇجاتتامالىق دالەلدەر بويىنشا قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى «اتامەكەنبالىقونەركاسىبى» جشس-ءنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارىنا قاتىستى قىلمىستىق ءىس قوزعادى. قىلمىستىق كودەكستە اتالعان باپ بويىنشا جاۋاپكەرشىلىك بەلگىلى ءبىر ەكونوميكالىق قىزمەت تۇرىنە جانە كەدەن ەرەجەلەرىنە قول سۇعۋشىلىقپەن بايلانىستى بولىپ تابىلادى.
سونداي-اق, «كەرۋەن مودۋس ترەيد» جشس-ءنىڭ ديرەكتورىنا قاتىستى قر قك-ءنىڭ 213 بابىمەن قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قىلمىستىق كودەكستىڭ بۇل بابى وزگە مەملەكەتتەن شەت ەل ۆاليۋتاسىمەن قايتارىلۋى ءتيىس ءىرى كولەمدى قارجىنىڭ قر قۇزىرلى بانكتەرىنە تۇسپەگەنى ءۇشىن ۇيىم نەمەسە مەكەمە باسشىسىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرادى. ياعني, اتالعان سەرىكتەستىك «ەكسپورت» كەدەن امالىمەن رەسىمدەپ, 300 توننا «سۇيىق وتىن» تاۋارىن (مۇناي) فەرعانا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنا جونەلتكەن. كەدەنشىلەردىڭ سۇرانىسى بويىنشا وزبەكستان رەسپۋبليكاسى كەدەن ورگاندارىنان الىنعان قۇجاتتاردى سالىستىرىپ تەكسەرگەندە مىنا جايتتار انىقتالدى. تاۋاردى ساتىپ الۋشى وزبەكستاندىق كومپانيا «Amer Al Falah CO Limited» ول ءۇشىن تولەم جاساماعان, ال جونەلتىلگەن تاۋار پارتياسىنىڭ كەدەندىك قۇنى 129 000 اقش دوللارىنا تەڭ. ساتۋشى «كەرۋەن مودۋس ترەيد» جشس-ءنىڭ ديرەكتورى بۇل قارجىنى قايتارۋعا ەش ارەكەت جاساماي وتىر.
– وسى قىزىلوردا وبلىسى سىرتقا زات ەكسپورتتاي ما؟ يمپورتى قانشا؟ وسى توڭىرەگىندە ايتىڭىزشى...
– جىل باسىنان بەرى 3379 تاۋار دەكلاراتسياسى رەسىمدەلگەن, ولاردىڭ 841-ءى ەكسپورتتالعان, ال 2431-ءى يمپورتتالعان تاۋار رەتىندە تىركەلگەن. وڭىرىمىزدەن سىرتقا شىعارىلاتىن تاۋارلاردىڭ باسىم بولىگىن شيكى مۇناي ونىمدەرى قۇرايدى. ونىڭ جالپى كولەمى 93 پايىزعا جەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار مۇناي ونىمدەرى, ءتۇرلى گازدار, كۇرىش, تۇز, مەتالل قالدىقتارى دا ەكسپورتتالادى. بۇل تاۋارلاردى تۇتىنۋشى ەلدەرگە كەلسەك, يتاليا, قىتاي, شۆەيتساريا, رۋمىنيا, ۋكراينا, وزبەكستان, تۇركمەنستان ت.ب. مەملەكەتتەر. يتاليا بارلىق ەكسپورتىڭ 51,6 پايىزىن تۇتىنادى. ودان كەيىن قىتاي, شۆەيتساريا بولىپ كەتە بەرەدى.
يمپورتتالاتىن تاۋارلارعا دا تالداۋ جۇرگىزىپ كوردىك. نەگىزىنەن, ءبىزدىڭ تۇتىنۋشىلار قىتايدان مەحانيكالىق قوندىرعىلار, ءتۇرلى ترۋبالار الدىرتادى. سونداي-اق, كولىك قۇرالدارىنىڭ كران, جۇك كولىگى سياقتى تۇرلەرىن, وپتيكالىق, فوتوگرافيالىق ءدال ولشەم قۇرالدارى مەن اپپاراتتاردى, تۇرمىستىق تەحنيكانى جانە جيھازدار اكەلەدى ەكەن. ەكىنشى كەزەكتە جاپونيادان تۇر. ول جاقتان دا وسىعان ۇقساس زاتتار كىرەدى. يتاليادان كەلەتىن تاۋارلار سيپاتى دا ءدال وسىنداي, تەك ولارعا قوسا يتالياندىق سپورت تاۋارلارى جانە كەراميكالىق بۇيىمدار سۇرانىسقا يە ەكەنى كورىنەدى. مۇنان باسقا يمپورتتالاتىن تاۋارلار گەوگرافياسى گەرمانيا, ليتۆا, تۇركيا, گوللانديا, شۆەيتساريا, اقش بولىپ جالعاسادى.
– كەدەن سالاسىندا تاعى قانداي جاڭالىقتارىڭىز بار؟
– قازىرگى كەزدە ۇكىمەت «ەكسپورت-يمپورت وپەراتسيالارى بويىنشا ءبىر تەرەزە» جوباسىن قولداپ, ونى 2011-2013 جىلداردا ىسكە اسىرۋ جوسپارى جاسالدى. بۇل ساۋدا جانە قاتىناس تاراپتارىنا بىرىڭعاي اقپارات پەن قۇجاتتى ءبىر-اق مارتە بەرۋ جانە وتكىزۋدىڭ دە بىركەلكى ارناسىن قۇرۋ دەگەن ءسوز. «ەلەكتروندى كەدەن» اقپاراتتىق جۇيەسىنىڭ جاڭا باعادارلامالارىن ەندىرۋ بويىنشا قازاقستان كەدەن وداعى قۇرامىنداعى ءوز مىندەتتەرىن ورىنداۋدى دا اياقتادى. تايس (كەدەندىك اۆتوماتتاندىرىلعان اقپارات جۇيەسى) باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى قوسىلدى, ياعني كەدەن وداعى نورمالارىنا سايكەس ەلەكتروندى نىسانداعى كەدەن قۇجاتتارىنىڭ جاڭا فورماتتارى ەندىرىلدى, تاۋەكەلدى باسقارۋدىڭ سەلەكتيۆتى باقىلاۋ جۇيەسى قولدانىسقا ەندى.
كەدەن وداعىنىڭ سىرتقى شەكارالارىنىڭ قازاقستانعا تيەسىلى اۋماقتارىنداعى وتكىزۋ پۋنكتتەرىندە كەدەندىك باقىلاۋدىڭ زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق جابدىقتارى قويىلۋدا, جىل سوڭىنا دەيىن اياقتالۋى ءتيىس. ولار ءىرى جۇكتەر مەن كولىك قۇرالدارىن, جەكە تۇلعالار مەن ولاردىڭ قول جۇكتەرىن ادامنىڭ ارالاسۋىنسىز باقىلاۋدى جۇزەگە اسىراتىن رەنتگەندى-سكانەرلى قوندىرعىلار. رەسپۋبليكا بويىنشا ءتورت نۇكتەدە (شىمكەنت, اقتاۋ, الماتى, استانا قالالارىندا) جەدەل باسقارۋ ورتالىقتارى جۇمىس جاساپ تۇر. كەدەن وداعىنىڭ ىشكى شەكارالارىندا كەدەندىك باقىلاۋدىڭ الىنۋىنا بايلانىستى رەسەيمەن شەكارالاس بىرقاتار كەدەن ورگاندارىندا وڭتايلاندىرۋ شارالارى اياقتالدى. ول جاقتاعى قىسقارتىلعان كەدەن بەكەتتەرى قىزمەتكەرلەرى ەسەبىنەن وڭتۇستىكتەگى سىرتقى شەكارالار نىعايتىلدى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتىندە دە قۇرىلىمدىق وزگەرىستەر بولدى. «بايقوڭىر» كەدەنى دەربەس قۇزىرەتىن توقتاتىپ, كەدەن بەكەتى بولىپ ءبىزدىڭ قۇرامعا كىردى.
– بيىل ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ جيىرما جىلدىعى. وعان قوسا كەدەن قىزمەتىنىڭ قۇرىلعانىنا دا وسىنشا ۋاقىت بولىپ وتىر. وسى ورايدا قانداي ءىس-شارالار جاساپ جاتسىزدار؟
– ايتۋلى ەكى داتا اياسىندا كەدەن قىزمەتكەرلەرى ءوز قىزمەتىنىڭ مازمۇنىن, قىزمەتكەرلەردىڭ بەلسەندىلىگىن اشاتىن بىرنەشە شارالاردى جوسپارلاپ, جىل كولەمىندە اتقارىپ كەلەدى. دونور كۇنى وتكىزىلدى. بۇل كەدەنشىلەردىڭ 2004 جىلدان بەرگى ءداستۇرلى شاراسى. تاسبوگەت كەنتىندە ورنالاسقان مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى وڭالتۋ ورتالىعىنىڭ تۇرعىندارىنا جىل باسىنان بەرى 2 مارتە جاردەم جاسالدى, قايتىس بولعان قىزمەتكەرلەر وتباسىنا كومەك كورسەتىلدى. دەپارتامەنت قۇرىلىمدارى ءوزارا 4 ويىن تۇرىنەن (فۋتبول, ۆولەيبول, ارقان تارتۋ جانە پنەۆماتيكالىق قارۋدان اتۋ) سپارتاكيادا وتكىزۋدە. قارجى مينيسترلىگىنىڭ وبلىستىق قۇرىلىمدارى اراسىندا فۋتبولدان ءتۋرنيردىڭ دە باستاماشىسى مەن جۇلدە قورىنىڭ يەسى – قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا كەدەندىك باقىلاۋ دەپارتامەنتى ەكەنىن وسى ارادا ايتا كەتكەن ابزال. جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا 6-12 جاستاعى بالالار اراسىنداعى كاراتە-دودان ءداستۇرلى قالالىق تۋرنير وتەتىن بولادى.
وبلىس كاسىپكەرلەرى وكىلدەرىن كەڭىنەن تارتقان «دوڭگەلەك ستول» كەزدەسۋى ءوتتى جاقىندا. كاسىپكەر تۇلعالار مەن كەدەن قىزمەتىنىڭ ماقساتى ءبىر. وندا كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋى مەن ەكونوميكانىڭ ورلەۋىنە ەكى جاقتى ۇلەس قوسۋداعى ماڭىزدى مىندەتتەر مەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تالقىلاندى. جەرگىلىكتى كاسىپكەرلەردى ىنتالاندىرۋ, كەدەن ماڭىنداعى مامانداردىڭ كاسىبي شەبەرلىگىن شىڭداۋ ماقساتىندا دەپارتامەنت تاراپىنان جىلدىڭ «ەڭ ۇزدىك سەق-كە قاتىسۋشىسىن», «ەڭ ۇزدىك كەدەن وكىلىن», «ەڭ ۇزدىك ۋاقىتشا ساقتاۋ قويماسىن» انىقتاۋ ماقساتىندا كونكۋرس جاريالاندى. ولار ءۇشىن بايقاۋعا قاتىسۋدىڭ كريتەريلەرى بەلگىلەندى. ءبىز وبلىسىمىزداعى سىرت ەلمەن بايلانىسى بار تۇلعالاردىڭ ىشىنەن ادال, ساۋاتتى, زاڭ تالاپتارىنا قۇرمەتپەن قارايتىن كاسىپكەرلەردى كوپتەپ كورۋگە مۇددەلىمىز.
– راحمەت.
سۇحباتتاسقان – ەرجان بايتىلەس,
قىزىلوردا وبلىسى.
سۋرەت: mediaclub.kz
