سابا مەن تورسىق

قىمىز قۇياتىن سابا, سۇيرەتپە, تورسىق, كونەك, بۇلقىنشاق سياقتى ىدىستار جىلقى تەرىسىنەن جاسالادى. ەتنوگرافيالىق ادەبيەتتەردە سابا تۋرالى كوپ جازىلعانىمەن, بەس بيەنىڭ, ودان دا كوپ جىلقى تەرىسىنەن ىستەلگەن الىپ سابالار جونىندە وتە سيرەك كەزدەسەدى جانە زەرتتەلمەگەن. مىسالى, ارقادا شۇبارتپالى اعىباي باتىردىڭ بەس بيەنىڭ تەرىسىنەن جاسالعان ساباسىن ەكى تۇيە كوتەرىپ جۇرگەن ەكەن. ەكى تۇيەنىڭ ورتاسىنا كەرەگەنى جالپاعىنان جاتقىزا بايلاپ, ۇستىنە سابانى قويعان. تۇيەلەر ءبىر-بىرىنەن وزىپ كەتپەي, قاتارلاسا ءجۇرۋى ءۇشىن تىزەلەرىن قۇرمالاپ بايلاپ, جەتەلەپ وتىرعان. مۇنداي سابانى كيىز ءۇيدىڭ جابىعىنان اتقا ءمىنىپ تۇرىپ پىسكەن. اعىباي باتىر وسى ساباسىن 1853 جىلى ابايدىڭ ارعى اتاسى وسكەنبايدىڭ اسىنا اپارعان ەكەن. «...تەرىسىن بەس ايعىردىڭ سابا قىلىپ, ساباسى اتانىپتى تۇيەمويناق, – » دەپ «ايمان-شولپان» داستانىندا مامان بايدىڭ ساباسىنىڭ ۇلكەندىگى, بايلىعى دارىپتەلەدى. «بەس بيەنىڭ ساباسى, بەس كۇن ساۋساڭ تولمايدى, جاماندى قانشا ماقتاساڭ, جاقسىلارداي بولمايدى», – دەيدى حالىق ماتەلى. سابانىڭ بۇدان ۇلكەن «تاي جۇزگەن» دەگەنى بولادى, مالىمەت بەرۋشىلەردىڭ كورسەتۋىنشە, ون جىلقىنىڭ تەرىسىنەن ىستەلگەن. قىمىزدى تاسىمالدايتىن ىدىستاردىڭ ىشىندەگى سىيىمدىلىعى جاعىنان ەڭ كىشىسى (5-10 ل), سونىمەن قاتار, ەڭ ادەمىسى – تورسىقتار. تورسىق: شيماي تورسىق, ءمۇيىز تورسىق, ورمە تورسىق, وركەش تورسىق, جان تورسىق دەپ بولىنەدى. شيماي تورسىقتىڭ ءپىشىنى تاباق سياقتى دوڭگەلەك, ەكى بۇيىرىنە ءمۇيىز شاپقىمەن ءارتۇرلى ويۋ-ورنەك سالادى. ءمۇيىز تورسىق قازاقتىڭ ەجەلگى قوشقار ءمۇيىز ويۋى, ەكى جاعى ەكى يىق تۇرىندە, ال ءتۇبى دوڭگەلەنىپ جاسالادى. ەكى تورسىق تا ەڭ مىقتى تەرىدەن تىگىلەدى. ءمۇيىز تورسىقتىڭ ەكى جاعىنا ويۋ سالىپ ورنەكتەپ, تىگىس جيەكتەرىنە كۇمىس جۇرگىزسە, وتە ادەمى بولادى. وركەش تورسىق – تۇيەنىڭ ەكى وركەشىن بىتەۋ سويىپ, اشىق جاعىن ەكى تەرىنىڭ اراسىنا شۇبەرەك سالىپ, ءبىز ارقىلى تارامىس تاسپامەن تىگەدى. تۇيەنىڭ ەكى وركەشى قىمىز, شۇبات, ايران قۇيعاندا تومپيىپ تۇرادى, مىنگەن اتتىڭ ارقاسىنا كەلتىرىپ تەڭدەۋگە وتە ىڭعايلى. وركەش تورسىقتى كوبىنەسە مالشىلار مال ايداعاندا اتقا, وگىزگە ارتىپ الادى. ءبىر وركەشتى نار تۇيەنىڭ وركەشىنەن جاسالعان تورسىق سوپاقشا, وركەشتىڭ جالپاق جاعى تورسىقتىڭ ءتۇبى, جىڭىشكە جاعى اۋزى بولىپ كەلەدى. جان تورسىق – قاراپايىم, تەرىنىڭ جۇمساق تۇرىنەن تىگىلەدى, ەشقانداي ويۋ-ورنەگى بولمايدى, قويشىلار جاياۋ جانە كولىكپەن جۇرگەندە بەلدەرىنە بايلاپ الادى, سۋسىن بىتكەندە بۇكتەپ سالىپ الۋعا ىڭعايلى. ىشىنە شالاپ, ايران نەمەسە ورىستە ساۋىپ العان قوي-ەشكىنىڭ ءسۇتىن قۇيىپ قويادى. ءمۇيىز تورسىق پەن شيماي تورسىققا تەك قىمىز عانا قۇيىلىپ, قانجىعاعا بايلانادى. ءبىز بۇگىن قىمىز قۇياتىن ەكى ىدىس تۋرالى ايتتىق. تاراتا بەرسەك, مۇنداي ۇلتتىق قۇندىلىقتار كوپ. تاۋەلسىزدىك الىپ مارتەبەمىز وسكەننەن بەرى جادىگەرلەرىمىز قايتا جاڭعىردى. سولاردىڭ قاتارىندا وسى ىدىستاردىڭ ءجونى بولەك تۇر. اسىرەسە, حاس شەبەردىڭ قولىنان شىققان تورسىقتىڭ ءجونى بولەك. بولاشاقتا بۇل قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ۇلت ماقتانىشى بولارىنا ەش ءشۇبا كەلتىرمەيمىز. احمەت توقتاباي, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى. سۋرەتتەر: forum-eurasica.ru, adyrna.kz