قازاقستان – ءومىر سۇرۋگە ىڭعايلى ەل
حالىقارالىق قوعامداستىق بىرىگىپ ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ» عالامدىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىن وڭتايلاندىرا الماۋدا. ونىڭ ءبىر دالەلى – بوسقىندار سانىنىڭ كۇننەن-كۇنگە ارتا ءتۇسۋى. بۇل ماسەلەنى قازاقى جالپاق تىلمەن جەتكىزسەك, «ارقا جايلى بولسا, ارقار اۋىپ نەسى بار» دەۋگە كەلەدى. ياعني, قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قورىققان تالاي پەندەنىڭ وت-سۋ كەشىپ, وتانىن تاستاپ, بەتى اۋعان جاققا قاشۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالىپ كەتتى. وسى ماسەلەنى ماي شاممەن زەرتتەپ جاتقان بۇۇ مەن ەۋروپالىق وداق ازىرگە ورتاق شەشىم تابا الماي وتىر.
وسى ورايدا قازاقستان دا بوسقىندار قابىلداۋ ماسەلەسىنەن تىس قالا المايدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە اۋعانستان, سيريا, وزبەكستان, قحر جəنە تاعى باسقا ەلدەردەن كەلگەن 589 بوسقىن ءومىر سۇرۋدە. ولاردىڭ كوپشىلىگى ون جىلدان بەرى ەلىمىزدە تۇرىپ كەلە جاتىر. بوسقىندار مارتەبەسىن العانداردىڭ ىشىندە دəرىگەر, مۇعالىم مەن سəۋلەتشى سياقتى جوعارى ءبىلىمدى جəنە بىلىكتى ماماندار بار. قازاقستاننىڭ زاڭدىق نورمالارىنا سəيكەس بوسقىنداردىڭ جۇمىس ىستەۋگە قۇقى بولعانىنا قاراماستان, ولاردىڭ مəرتەبەسى (ۋاقىتشا تۇراتىن شەتەل ازاماتتارى) بىرقاتار قيىندىقتار تۋعىزادى ەكەن. ولارعا ەلدە ءتىپتى 10-20 جىل تۇرسا دا, ازاماتتىق بەرىلمەيدى. ويتكەنى زاڭ بويىنشا ولار ازاماتتىققا ارىز بەرە المايدى.
بوسقىنداردىڭ 70 پروتسەنتى وڭتۇستىك ايماقتاردا, الماتى مەن شىمكەنتتە ورنالاسقان. كەڭەس وداعى كەزىندە قازاقستانعا ءبىلىم الۋعا كەلگەن اۋعان ستۋدەنتتەرى اۋعانستانداعى بيلىك باسىنا تالىپتەردىڭ كەلۋىنەن كەيىن ەلدەرىنە قايتۋدى ءجون ساناماعان. اۋعاندىق بوسقىنداردىڭ العاشقى لەگىنە 20 جىلعا تاقاپ قالعان, ولاردىڭ سانى جالپى بوسقىنداردىڭ 90 پروتسەنتىن قۇرايدى. ولاردىڭ بالالارى وسىندا تۋىپ, ءوسىپ-ونگەندىكتەن وزدەرىن قازاقستاندىقتار سانايدى ەكەن. بۇدان بولەك, كەيىنگى ۋاقىتتا ەلگە سيريا داعدارىسى كەزىندە ازداعان سيريالىقتار باس ساۋعالاپ كەلگەن.
ەلىمىزدەگى بوسقىنداردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستانداعى بەيبىتشىلىك ولار ءۇشىن ءجاننات. ياعني قازاقتىڭ باستى بايلىعى – بىرلىك پەن تاتۋلىق ەلىمىزدى قۇتتى مەكەنگە اينالدىرىپ وتىر. حالىقارالىق ادام قۇقىقتارى جونىندەگى بيۋرونىڭ قازاقستاندىق وكىلدىگى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دەنيس دجيۆاگا دا وسى سوزدەردى قۋاتتايدى. «قازاقستان بوسقىندار لەگىنە ءاردايىم دايىن كۇيدە بولۋى كەرەك. قازاقستاندا بوسقىندار سانى سونشالىقتى كوپ ەمەس. ورىن العان ەكونوميكالىق داعدارىستارعا قاراماستان, قازاقستان وتە باقۋاتتى, تىنىش, ءومىر سۇرۋگە ىڭعايلى. اۋعاندىقتار مۇندا كەلگەندە ەڭ باستىسى بەيبىتشىلىك پەن تىنىشتىقتى اتاپ كورسەتەدى. بوسقىنداردىڭ تىلەگى بەيبىتشىلىك, ولارعا باسقا ەشتەڭە كەرەك ەمەس. ولار ءوز ەلدەرىندە ۇنەمى كەز كەلگەن ۋاقىتتا ءولتىرىپ كەتۋى مۇمكىن دەگەن قورقىنىش پەن ۇرەيدە ءومىر سۇرەدى», دەيدى ول.
بەيبىت ءومىر ىزدەگەن بوسقىندار كوپ
بۇۇ-نىڭ بوسقىندار بويىنشا اگەنتتىگىنىڭ جىل سايىن دايىندالاتىن عالامدىق ستاتيستيكالىق ەسەبىنە سۇيەنسەك, 2017 جىلى الەمدە ءار مينۋت سايىن سوعىستان, قۋعىن-سۇرگىننەن, زورلىق-زومبىلىقتان قاشقان 31 ادام باسپاناسىن تاستاپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان. ولاردىڭ تەڭ جارتىسى 18-گە دەيىنگى بالالار ەكەن. بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيادا 3 جارىم مىڭنان استام بوسقىن مەن باسپانا ىزدەگەن 700-دەي ادام تۇرىپ جاتىر. ولاردىڭ كوپشىلىگى اۋعاندىقتار. تاياۋ شىعىستاعى سوعىس لاڭى كەسىرىنەن سوڭعى ءۇش جىلدا وسى ەلدىڭ حالقى ەكونوميكاسى مەن الەۋمەتتىك جاعدايى تۇراقتى ەلدەردەن ساۋعا سۇراپ, تەنتىرەگەن كورىنەدى. ازاماتتىق بەرمەسە دە زاڭسىز جولدارمەن شەكاراسىن كەسىپ ءوتىپ, ۇلكەن مەگاپوليستەر جانىنان اشىلعان لاگەرلەردە قونىستانۋدى ادەتكە اينالدىردى. لاگەردەگى ءومىر سۇرۋگە قولايسىز جاعداي, بوسقىندار اراسىنداعى ءوزارا توبەلەس, قىلمىستار مەن ورىن العان ورتتەر ولاردىڭ جويىلۋىنا اكەلىپ سوقتى. ءبىر جەردەن كۇرەلىپ تاستالىنعان لاگەر قالانىڭ ەكىنشى ءبىر شەتىنەن بوي كوتەرىپ, ونى تۇبىرىمەن جويۋعا ەۋروپانىڭ قاۋقارى جەتپەي وتىر. بۇل ۇزىن-سونار بوسقىندار تۋدىرعان ماسەلەلەردىڭ ءبىر شەتى عانا.
جالپى وسىدان ءۇش جىل بۇرىن الەمدە تاياۋ شىعىستا ورنالاسقان ەلدەردە ورىن العان ازامات, كەيىنىرەك الەم ەلدەرى كىرىسە باستاعان سوعىستان قاشقانداردىڭ العاشقى لەگى جان-جاققا باس ساۋعالاي باستادى. تۇرمىسى جايلى, ەڭ باستىسى سوعىس ءورتى جوق ەۋروپاعا افريكادان, تاياۋ شىعىستان, سيريادان قاۋىپسىز ءومىر ىزدەپ اعىلعان بوسقىندار لەگى بۇرىنعىدان دا كۇشەيە ءتۇستى. ودان بولەك, جالپى الەمدەگى بوسقىندار سانى 244 ملن ادامعا جەتكەن. بۇۇ-نىڭ بوسقىندار ءىسى بويىنشا باسقارماسى مۇنىڭ سەبەبىن تاياۋ شىعىس پەن افريكادا, سيريادا, اۋعانستان مەن سۋدان, وڭتۇستىك سۋدان, ميانما, يراك, كونگو دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسىندا ورىن العان سوعىس پەن قاقتىعىستارمەن, ادامداردىڭ كەدەيشىلىكتەن قاشۋىمەن ءتۇسىندىردى. مىنە, بوسقىندار كوشىنىڭ باستالعانىنا ءبىراز ۋاقىت وتسە دە ەۋروپاعا كوشىپ كەلگىسى كەلەتىن ميگرانتتار سانى ءالى كۇنگە تولاستار ءتۇرى جوق.
ەۋروپا جان-جاقتان اعىلعان بوسقىندار لەگىن بىردەن قابىلداي الماي, بوسقىندار داعدارىسىنا ۇشىرادى. داعدارىستىڭ كۇردەلى جانە اۋقىمدى بولعانى سونشالىق, ورتاق شەشىم ىزدەۋگە تۇتاس ەۋروپا بەلسەنە كىرىستى. جەدەل تۇردە ۋاقىتشا شەشىمدەر قابىلدانا باستادى. تۇركيامەن كەلىسىلگەن شارالار ۋشىققان جاعدايدى جۇمسارتىپ, بوسقىندارعا باسپانا بەرۋ مەن ەلدەرىنە قايتۋ پروتسەدۋرالارىن جولعا قويۋعا مۇمكىندىك بەردى. دەسەك تە, ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ اراسىندا ساياسي كوزقاراس قايشىلىعى تۋىندادى. اسىرەسە, فرانتسيا, ۆەنگريا, سلوۆاكيا مەن ەستونيا بوسقىنداردى كۆوتامەن ءبولىپ قونىستاندىرۋعا قارسى شىقتى. بۇرىن دا ميگراتسيالىق قاتەرگە بايلانىستى ورتاق شەشىمدەر قابىلداۋدان قاشقاقتاپ جۇرگەن ەۋروپا ەلدەرى بىرىگىپ باتىس بالقانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە بار كۇشىن سالدى. سەبەبى ەۋروپاعا تاياۋ شىعىستان اعىلعان بوسقىندار مەن ميگرانتتار لەگىنىڭ نەگىزگى كوشى باتىس بالقان ارقىلى كەلەتىن. بۇل شارا ولارعا جەدەل تۇردە ورىن الىپ جاتقان وقيعانى ۋىستان شىعارماۋعا مۇمكىندىك بەردى. ەۋروپا باسشىلارى بالقانداعى زاڭسىز بوسقىندار جولىن كەسىپ, تاياۋ شىعىستان كەلەتىندەردىڭ تاعى ءبىر ءترانزيتى بولىپ تابىلاتىن تۇركيامەن كەلىسىمشارت جاساستى. وسىنداي كەشەندى ءىس-شارالار بوسقىندار مەن ميگرانتتار لەگىن از دا بولسا قىسقارتۋعا كومەكتەستى.
ەۋروپانىڭ ميگرانتتار مەن بوسقىنداردىڭ كەلۋى ارقىلى ايماققا قوسىمشا ەڭبەك كۇشى تارتىلىپ, جۇمىسشىلار قورى پايدا بولادى دەگەن ءۇمىتى اقتالمادى. ەۋروپالىق رىنوكقا قاجەتتى ماماندار كەلمەگەنى بىلاي تۇرسىن, جۇمىسشىلار اراسىندا جوعارى ءبىلىمدى ماماندار از بولىپ شىقتى. ال كەيبىر قۇجاتسىز ماماندار كۇدىك تۋدىرادى. ماسەلەن, سيريادا دارىگەر بولعان ازاماتتار قۇجاتتارى بولماسا جۇمىسقا تۇرا المايدى. ءارى بوسقىنداردىڭ ۇزاق جولدا باستان وتكەرگەن پسيحولوگيالىق قيىندىعى, ولاردىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ءومىر سالتىنا ءسىڭىسىپ كەتۋى وڭاي بولماي تۇر.
بۇل كوش بۇرىنعى كوشتەن وزگەرەك
تاياۋ شىعىستاعى سوعىس ءورتىنىڭ سوڭى, بيلىكتەگى ساياسي حاوس شەگى ءالى كورىنبەيدى. سول سەبەپتى ەۋروپانىڭ بوسقىندار ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشەمىز دەگەن ءۇمىتى قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى؟! افريكالىق كوش تە تاياۋ ارادا تىيىلا قويماسى انىق. جالپى 2011 جىلدان بەرى جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان مونيتورينگتى قاراساق, سيرياداعى اسكەري قيمىلداردىڭ سەبەبىنەن بوسقىندار مەن ىشكى كوشى-قون وسى ەلدىڭ تەڭ جارتىسىن شارپىعان. ال بۇل 4 ملن بوسقىن مەن 8 ملن ىشكى كوشى-قونداعى ادامداردى قۇراعانىن كورسەتەدى. ەل حالقىنىڭ جارتىسى بوسقىنعا اينالاتىنىن ەۋروپا ەلدەرى اڭداماي قالدى. كەز كەلگەن ماسەلەنى الدىن الا بولجاپ وتىراتىن ەۋروپالىقتار بۇل كوشتى العاشقىدا بەيقام قابىلدادى. ماسەلەن, ولارعا افريكالىق ەلدەردەن كەلەتىن بوسقىندار سيپاتى مەن اۋقىمى 2000 جىلداردان بەرى تانىس. سونداي-اق ەۋروپالىقتار افريكادان يسپانياعا اعىلعاندار كوشىنىڭ ەكونوميكالىق سەبەپتەرىن دە بىلەدى. ەۋروپالىقتاردى الدىمەن بوسقىندار كوشى-قونى ەمەس, ارالداردا سۋعا باتقان جۇزدەگەن قايىقتار مەن كەمەلەر, وندا سۋعا كەتىپ قازا تاپقاندار سانىنىڭ كوپتىگى مازالاي باستادى. ەۋروپاعا بارار جولدىڭ قاۋىپتىلىگىنە قاراماستان, اقشاعا قۇنىققان كونتراباندامەن اينالىسۋشىلار سوعىستان باس ساۋعالاعان جاس بالالاردى, اياعى اۋىر ايەلدەر مەن قارتتاردى جارامسىز كەمەلەر مەن قايىقتارعا وتىرعىزا بەردى. ياعني ەۋروپا شىعىسقا قاراپ, سيريادان اعىلعان لەككە دايىن بولۋدىڭ ورنىنا, قاۋىپتى وڭتۇستىكتەن كۇتتى. وسىنداي وقيعالاردىڭ بىرىزدىلىگى ەۋروپا وداعىن اداستىرعانداي بولدى, ولار بۇل كوشتىڭ وزدەرىنە تانىس افريكا كوشى ستسەناريىنەن ايىرماشىلىعى بولا قويماس دەپ شەشتى. مىنە, وسىنىڭ سالدارى وزدەرىنە ۇلكەن زيان اكەلدى.
جەرورتا تەڭىزىنەن ەۋروپاعا بەت العانداردىڭ سيپاتى ەكونوميكالىق بولسا, تاياۋ شىعىستان شارشاپ جەتكەندەردىڭ تابيعاتى ساياسي تۇرعىدا بولدى. ولار ءوز ومىرلەرىن قۇتقارۋ ماقساتىندا, ەلدەرىندە ءوسىپ كەتكەن زورلىق-زومبىلىقتان قاشتى. وعان قوسا, بوسقىنداردىڭ كەز كەلگەن ەلدەن حالىقارالىق تۇردە قورعانىش سۇراۋعا زاڭدى قۇقى بار بولاتىن. 1951 جىلعى بوسقىندار ستاتۋسىن ناقتىلايتىن بۇۇ كونۆەنتسياسىنا سايكەس, سوعىستان قاشقان جانە قۋعىنعا تۇسكەن ءار ادام ساياسي باسپاناعا ءۇمىت ارتا الادى. مىنە, وسى زاڭ ەۋروپا ەلدەرىنىڭ قولىن بايلاپ, ولاردى بوسقىنداردى كەلگەن جاعىنا قايتارماي, قابىلداپ, ولارعا باسپانا تاۋىپ بەرۋگە مىندەتتەپ وتىر. بۇدان بۇرىن باتىس ەۋروپا 1990 جىلدارى كوسوۆو مەن بوسنيا جانە گەرتسەگوۆينادان قاشقان بوسقىنداردىڭ اۋقىمدى كولەمىن قابىلداعان بولاتىن. قازىرگى جاعداي باسقاشا, قىسقا ۋاقىت ىشىندە جاعداي تەز قۇبىلىپ, ىشكى ساياسي تۇراقسىزدىققا اكەلىپ وتىر. بوسقىندار جولىنىڭ گەوگرافيالىق سيپاتىنا قاراي ۇجىمدىق شەشىمدى قابىلداۋعا ەۋروپالىق وداققا كىرمەيتىن بالقان ەلدەرى دە تارتىلدى. ەو ەلدەرى وزدەرىنىڭ ۇلتتىق يدەنتيفيكاتسياسىن ساقتاۋ مەن تەررورلىق ارەكەتتەرگە بايلانىستى قاۋىپتەن قورقىپ, بوسقىندارعا ۋاقىتشا باسپانا تاۋىپ بەرۋ ماسەلەسىن بۇرىنعىدان بەتەر ۋشىقتىردى. بوسقىندار جاساعان قىلمىس سانى كۇرت ۇدەدى, گەرمانيا مەن شۆەتسياداعى ايەلدەرگە جاسالعان زومبىلىق, فرانتسيا مەن بەلگياداعى تەررورلىق اكتىلەر ەۋروپاعا راديكال يسلامشىلاردىڭ بوسقىندار بەينەسىن جامىلىپ كەلۋى ابدەن مۇمكىن ەكەنىن كورسەتتى. بۇل وقيعالار تىزبەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بوسقىندار تۋرالى اسىرا سىلتەپ جازۋىنا اكەلدى.
جۋىردا گەرمانيانىڭ ىشكى ىستەر ءمينيسترى حورست زەەحوفەر ىشكى قارسىلىقتارعا قاراماستان 63 پۋنكتتەن تۇراتىن كوشى-قوننىڭ (ميگراتسيا) باس جوباسىن تالقىعا ۇسىندى. جوبانىڭ نەگىزگى ماقساتى – ەۋروپالىق وداققا كىرەتىن بارلىق ەلدەر ءۇشىن بوسقىندارعا ساياسي باسپانا بەرۋدىڭ ورتاق جۇيەسىن جاساپ شىعارۋ, افريكا ايماعىن ەكونوميكالىق تۇرعىدا جانداندىرۋ ءۇشىن قولداۋ شارالارى, جەرورتا تەڭىزىنەن قۇتقارىلعان بوسقىنداردى جەتكىزەتىن سولتۇستىك افريكادا «قاۋىپسىز ايماقتار» جۇيەسىن قۇرۋ. دەگەنمەن, بۇل شارالاردىڭ ءبارى بوسقىنداردىڭ شىعۋىنىڭ سەبەبىن جويماي, سالدارىمەن كۇرەسۋگە ارنالىپ وتىر. سوندىقتان دا ەۋروپا ءۇشىن وڭتۇستىك پەن شىعىستان اعىلعان بوسقىندار ماسەلەسى ءالى كۇنگە دەيىن وتكىر كۇيىندە تۇر.
ۆەنەرا تۇگەلباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
