بولاشاق سپورت جۇلدىزى 1931 جىلدىڭ 25 قازانىندا تاشكەنت وبلىسىنىڭ يانگيۋل اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن. شاقالاقتىڭ شىر ەتكەن داۋسى ەستىلگەن كۇنى كۇللى كەڭەس وداعى اۋماعىندا ۇلى قازان رەۆوليۋتسياسىنىڭ 14 جىلدىعى دۇركىرەپ تۇرىپ تويلانىپ جاتقان. بارلىق جەردە – سالتاناتتى شەرۋ, بارلىق جەردە – سالتاناتتى مارش. داستارقان باسىنا جايعاسقان جارىلقاپوۆتاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى ءوزارا اقىلداسا وتىرىپ, ءسابيدىڭ ەسىمىن وكتيابر دەپ قويۋدى قۇپ كورگەن ەكەن.
وكتيابر جاستايىنان جەتىمدىكتىڭ, جوقشىلىق پەن تارشىلىقتىڭ تاۋقىمەتىن مولىنان تاتتى. اسقار تاۋداي اكەسى قىدىربايدان 6 جاسىندا ايىرىلدى. كەزىندە سوزاق اۋدانىندا ىشكى ىستەر قىزمەتىنىڭ باسشىسى جانە بوستاندىق اۋداندىق اۋىل كەڭەسىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان ابزال ازامات 1937 جىلى «حالىق جاۋى» دەگەن جەلەۋمەن, قاماۋعا الىندى. يتجەككەنگە ايدالىپ كەتكەن وتاعاسىنان ودان كەيىن ەش حابار-وشار بولمادى. نە ءولى, نە ءتىرى ەكەنى بەلگىسىز. ال ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وتى ورشىگەن تۇستا 16 جاستان ەندى عانا اسقان وكتيابردىڭ تۋعان اعاسى – پالماحان اسكەري كوميسسارياتتىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ ءجۇرىپ, ءوز ەركىمەن مايدانعا اتتانادى. ونداعى ماقساتى – مايدان دالاسىندا اسقان ەرلىك كورسەتىپ, جازىقسىز سوتتالعان اكەسىن اقتاپ الۋ ەدى. بىراق پالماحان قان مايداننان ورالمادى.
سوعىس اياقتالعاننان سوڭ ايناگۇل اپا التى بالاسىن ەرتىپ, قازاقستاندى بەتكە الادى. ولار قاسيەتتى تۇركىستانعا كەلىپ قونىستانادى. كونە شاھاردا ورتا مەكتەپتى ويداعىداي اياقتاعان وكتيابر 1949 جىلى الماتىعا كەلىپ, ازۆي-گە وقۋعا ءتۇستى. الاتاۋ بوكتەرىندە ءبىلىم الا ءجۇرىپ, سپورتتى دا ومىرلىك سەرىگىنە اينالدىرادى. اسىرەسە, ول ۆولەيبولدىڭ قۇدىرەتىنە اربالدى. جالىنداپ تۇرعان شاعىندا بۇل ونەردى جەتىك مەڭگەرىپ, بىردەن بىلىكتى مامانداردىڭ نازارىن وزىنە اۋداردى. جارىلقاپوۆ ەلۋىنشى جىلداردىڭ بەل ورتاسىندا ىرگەتاسى قالانعان الماتىنىڭ «بۋرەۆەستنيك» كلۋبىنىڭ ساپىنا قابىلداندى. قىسقا عانا مەرزىم ارالىعىندا اتالمىش كلۋب پەن قازاقستان قۇراماسىنىڭ ەڭ بەلدى ويىنشىسىنا اينالدى. 1961 جىلى كسرو-نىڭ ەڭ ۇزدىك 24 ۆولەيبولشىسىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, سپورت شەبەرىنىڭ كۇمىس بەلگىسىن كەۋدەسىنە تاقتى. وعان دەيىن مۇنداي مارتەبەلى اتاق قازاقستاننىڭ بىردە-ءبىر ويىنشىسىنا بۇيىرماعان ەدى. سول كوشتى قازاقتىڭ سەركە ۇلى باستادى.
باپكەرلىك كاسىپتە دە وكتيابردىڭ باعى جاندى. ول تابانىن توزدىرىپ ءجۇرىپ, ءتۇرلى زاۋىت پەن كاسىپورىندار, مەكەمەلەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن ارالادى. سپورتقا, ونىڭ ىشىندە ۆولەيبولعا قابىلەتى جانە ىنتا-نيەتى بار جاستاردى الاتاۋ بوكتەرىنىڭ ءار بۇرىشىنان شارق ۇرىپ ىزدەدى. ولاردى باپتاپ, باعىت سىلتەدى. دارىندى جىگىتتەردى ءوزى جەتەكشىلىك ەتەتىن «بۋرەۆەستنيكتىڭ» قاتارىنا قابىلدادى. قازىرگى تىلمەن ايتقاندا, سەلەكتسيالىق جۇمىستى اسا ۇقىپتى ءارى ساۋاتتى جۇرگىزۋىنىڭ ارقاسىندا وكتيابر جارىلقاپوۆ باسەكەگە قابىلەتتى جاقسى كوماندا جاساقتاي ءبىلدى. ناتيجەسىندە, بۇعان دەيىن قالىڭ توپتىڭ اراسىندا اۋپىرىمدەپ جۇرگەن الماتىلىق ۇجىم 1965 جىلى ءوز تاريحىندا تۇڭعىش رەت كسرو چەمپيوناتىنىڭ «ا» توبىندا كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە يە بولدى.
شەبەرلەر توبىنداعى العاشقى ماۋسىمدا «بۋرەۆەستنيك» 8-ورىنعا تابان تىرەدى. سول كەزدە وكتيابر جارىلقاپوۆ قازاق باپكەرلەرى اراسىنان العاشقى بولىپ, كسرو-عا ەڭبەك سىڭىرگەن جاتتىقتىرۋشى اتاعىن الدى. كەلەسى جىلى جەرلەستەرىمىز 4-ساتىعا جايعاستى. 1967 جىلى جۇلدەگەرلەر ساناتىنا قوسىلىپ, قولا مەدالدى يەلەندى. 1968 جىلى ءبىزدىڭ ۆولەيبولشىلار تاعى ءبىر ساتى جوعارىلاپ, كۇمىس جۇلدەگە قول سوزدى.
1
969 جىلى قازاقستاننىڭ ۆولەيبولشىلارى وزدەرىنىڭ تاريحي جەڭىسىنە قول جەتكىزدى. سول ماۋسىمدا كىل مىقتىلاردىڭ بارلىعىن قاپى قالدىرعان «بۋرەۆەستنيك» ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارىپ, كسرو چەمپيونى اتاندى. بىراق ەڭ وكىنىشتىسى, وسى ءبىر قۋانىشتى ءساتتى كورۋ باقىتى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزگە بۇيىرمادى. 1969 جىلدىڭ 11 مامىرىندا اقيىق وكتيابردىڭ دەمى ءۇزىلدى. ءبىر ەمەس, بىرنەشە اسا جاۋاپتى قىزمەتتى قاتار اتقارىپ جۇرگەن اتاقتى ويىنشى, عۇلاما باپكەر, بىلىكتى باسشى نەبارى 37 جىل عۇمىر كەشتى...
وكتيابر جارىلقاپوۆتىڭ ءتول شاكىرتى, كسرو مەن قازاقستان ۆولەيبولىنىڭ شوق جۇلدىزى جانبەك ساۋرانباەۆ ۇستازىن جەر قويناۋىنا تاپسىرعان كەزدى بىلاي دەپ ەسكە العان ەدى:
– 1969 جىلعى ماۋسىمنىڭ اياقتالۋىنا ءبىر ايدان اسا ۋاقىت قالعاندا وكتيابر قىدىرباي ۇلى ومىردەن وزدى. ۇستازىمىزدىڭ مەزگىلسىز قازاسى ءبارىمىزدىڭ قابىرعامىزدى قايىستىرىپ كەتتى. ول چەمپيوندىق ءتاج ءۇشىن تالاستىڭ بەلەڭ الىپ تۇرعان كەزى. كەمىندە ءۇش-ءتورت كوماندانىڭ جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلۋگە ءالى دە مۇمكىندىگى بار. بىلىكتى باپكەردى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالۋ راسىمىندە شاكىرتتەرىنىڭ اتىنان ءسوز سويلەۋ مەنىڭ ۇلەسىمە ءتيدى. ءدۇيىم جۇرتتىڭ الدىندا مەن: «بيىل «بۋرەۆەستنيك» چەمپيون اتانادى! بارلىق ويىنشىلاردىڭ اتىنان مەن سەرت بەرەمىن. جانە دە سول جەڭىسىمىزدى ۇستازىمىزدىڭ رۋحىنا ارنايمىز!», دەپ تەبىرەنە سويلەدىم. قىسىلتاياڭدا باستى قارسىلاستارىن باسىپ وزاتىنىمىزعا كۇماندانعان ارiپتەستەرiم: «جانبەك, بۇنىڭ نە؟ چەمپيوندىق اتاقتى ولجالاي الماساق, ەرتەڭ ەل-جۇرتتىڭ بەتىنە قالاي قارايمىز؟», دەپ سوككەندەي بولدى. بىراق مەن العان رايىمنان قايتپادىم. ونىمەن قويماي: «ەگەر وسى كوماندا قۇرامى ساقتالسا, بiز ءالi بۇدان دا بيiك بەلەسكە يەك ارتامىز. وعان كۇش-قۋاتىمىز بەن قارىم-قابىلەتىمىز تولىقتاي جەتەدى», دەپ ودان ارمەن باتىل سويلەدiم.
سەركە ويىنشى سەرتىندە تۇردى. سول ماۋسىمدا «بۋرەۆەستنيك» كسرو بىرىنشىلىگىندە التىن تۇعىرعا كوتەرىلۋمەن شەكتەلىپ قالعان جوق. 1970-1971 جىلدارى قاتارىنان ەكى مارتە ەۋروپا چەمپيوندارى كۋبوگىن ولجالاپ, الەمدەگى ەڭ ۇزدىك كوماندالار ساناتىنا قوسىلدى. ەكى رەتىندە دە جەرلەستەرىمىز اقتىق ايقاستا چەحوسلوۆاكيانىڭ اتاعى الىسقا جايىلعان «زەتور زبرويوۆكا» كلۋبىنا سان سوقتىردى.
وكتيابر جارىلقاپوۆتىڭ شەكپەنىنەن شىققان شاكىرتتەرىنىڭ ءبىرازى تورتكۇل دۇنيەگە تانىمال ۆولەيبولشىلاردىڭ قاتارىنا ەركىن قوسىلدى. وليمپيادا چەمپيوندارى – ۆاديم كراۆچەنكو مەن ولەگ انتروپوۆتىڭ توماعاسىن سىپىرىپ, ۇلكەن بايگەگە قوسقان دا سول ازامات ەدى. سونداي-اق جانبەك ساۋرانباەۆ, زاڭعار جاركەشەۆ, الەكساندر پورتنوي, گەننادي گونچاروۆ, لەونيد ششەرباكوۆ, ۆيتالي مەن ۆياچەسلاۆ شاپران, ەۆگەني پرەسنيكوۆ, الەكسەي كارمانوۆسكي, نيكولاي راگوزين جانە تاعى باسقا سايىپقىراندار ءوز داۋىرىنەن وزىپ تۋعان قازاق باپكەرىنەن كوپ نارسە ۇيرەندى. تاعى ءبىر ەرەكشە اتاپ وتەرلىك جايت, جارىلقاپوۆتىڭ تۇسىندا قانداستارىمىزدىڭ قالىڭ شوعىرى ۆولەيبولدى سەرىك ەتىپ, كسرو مەن قارت قۇرلىققا تانىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا جانبەك ساۋرانباەۆ پەن زاڭعار جاركەشەۆتەن بولەك, ەڭسەبەك يمانعاليەۆ, مارات مادەنوۆ, جۇماش ماحمۇتوۆ, تولەندى احمەتجانوۆ سىندى سايىپقىراندار بولدى.
داڭقتى ۆولەيبولشىنىڭ جۇبايى ديليارا يۋسۋپقىزى جانە وتباسىنىڭ وزگە دە مۇشەلەرىمەن مەن تالاي رەت داستارقانداس بولدىم. ۇيلەرىندە قوناقتا بولدىم, ءتۇرلى جيىنداردا ارا-تۇرا كەزدەسىپ تۇردىق. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن سونداي ءبىر وتىرىس بارىسىندا ديليارا اپايىمىزدىڭ مىناداي قىزىقتى ءارى اسەرلى اڭگىمەنىڭ تيەگىن اعىتقانى ءالى ەسىمدە:
– مەن وكتيابرمەن ينستيتۋت قابىرعاسىندا تانىستىم. ول مەنەن ەكى كۋرس جوعارى وقىدى. ەكەۋىمىز تەز-اق ءتىل تابىسىپ كەتتىك. ۋاقىت وزا كوڭىلىمىز جاراسىپ, ءبىر-بىرىمىزگە ابدەن باۋىر باسىپ قالدىق. سودان ۇيلەنەتىن بولىپ ۋاعدالاستىق. نەكە قيۋ ءۇشىن كەلەسى كۇنى زاگس-ءتىڭ الدىندا كەزدەسەتىن بولدىق. بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا كەلسەم, وكتيابر ءالى جوق. تىپىرشىپ ءبىراز تۇردىم. ارادا ەكى ساعاتقا جۋىق ۋاقىتتان كەيىن بارىپ, ول دا جەتتى. ءۇستى-باسى سۋ, شاشى ۇيپا-تۇيپا. سويتسەم, جاتتىعۋدان كەلگەن بەتى ەكەن. شىركىن-اي, ۆولەيبول دەسە, وكتيابر بار نارسەنى ۇمىتاتىن. بۇل ونەرگە ول شەكسىز عاشىق ەدى. ەڭ بولماعاندا, سول كۇنى ۆولەيبول ويناماسا بولار ەدى عوي...
سودان زاگس-كە كىرىپ, ءتيىستى قۇجاتتاردى راسىمدەي باستادىق. مەنىڭ ۇلتىم – تاجىك, ول – قازاق. ول ورىسشاعا شورقاق, مەن قازاق ءتىلىن مۇلدە بىلمەيمىن. وسى جايتتان قۇلاعدار بولعان نەكە قىزمەتكەرى: «سوندا سەندەر قاي تىلدە سويلەسەسىڭدەر؟», دەپ اڭ-تاڭ بولعانى بار. مىنە, ءبىزدىڭ ومىرىمىزدە وسىنداي دا قىزىقتى جاعدايلار بولعان...
راسىندا دا, قازاق ۆولەيبولىنىڭ «اتاسى» وسىنداي ءبىتىمى مەن بولمىسى بولەك ەرەك تۇلعا ەدى. اتتەگەن-اي, ناعىز جالىنداپ تۇرعان شاعىندا وكتيابر قىدىرباي ۇلىن سۇم اجال ارامىزدان ج ۇلىپ اكەتتى. ول كەزدە بالالارى دا تىم جاس ەدى. اتاپ ايتساق, نۇرجامال – 13. باۋىرجان – 11, گۇلسارا 10 جانە ۆەنەرا 8 جاستا بولاتىن. بىراق ديليارا يۋسۋپقىزى اكەلەرىنىڭ ورنىن جوقتاتپاۋ ءۇشىن قاجىر-قايراتىن ەش ايامادى. بار كۇشىن سالىپ, سانالى عۇمىرىن ارنادى. اسىل انا ۇل-قىزدارىن ءوسىرىپ-جەتىلدىردى, وقىتىپ-شوقىتتى, ەشكىمنەن كەم قىلماي تاربيەلەدى.
عالىم سۇلەيمەن,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
