ول قولدانىسقا قوسقان وقۋلىق, تەلەديدار, عارىش, زىمىران دەگەن سوزدەردى اۋدارما دەۋگە اۋزىڭ بارمايدى. بالقايماقتىڭ ۇلگىسىمەن جاسالعان بالمۇزداعى شە, ودان ارتىق بالاما تابۋ مۇمكىن ەمەس شىعار. قىسقاسى, جارىلعاپوۆ قازاق ءتىلىن جارىلقاعان جاڭا سوزدەردىڭ قاي-قايسىسىن الساڭىز دا قۇلاققا قونا كەتەدى, زاتتىڭ, ۇعىمنىڭ سيپاتىن ءدال سۋرەتتەيدى, «تىلگە جەڭىل, جۇرەككە جىلى». ءتارجىما ەمەس, تاپ ءبىر اتام زاماننان كەلە جاتقان ءتول سوزدەرىمىز سياقتى. ءوزىنىڭ ەسەبىنشە قازاقتىڭ ءسوز قورجىنىن 5 مىڭعا تارتا جاڭا سوزبەن بايىتىپتى, ايتپەگەندە قازىر قاپتاعان تەرمين, اتاۋلاردى قاي تىلدە, قالاي ايتىپ جۇرەتىنىمىزدى كىم ءبىلسىن؟!
بىرنەشە جىل بۇرىن قىرعىزستاندىق فيلولوگ عالىم تاشپولات سادىقوۆپەن اۋدارما توڭىرەگىندە سۇحباتتاسقانىمىز بار. قىرعىز عالىمى «راديونى – ۇنالعى, ۇستارانى – جۇنالعى» دەپ جۇرگەن وتانداستارى بار ەكەنىن ايتىپ قاپالانعان-دى. وكىنىشكە قاراي, تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەكىنىڭ ءبىرى ءوزىن عالىم, اۋدارماشى سەزىنگەن كەزەڭدە مۇنداي ەرسى «اۋدارمالار» بىزدە دە بولعان. ءى.جارىلعاپوۆ, م.الىمباەۆ, ءا.ساتىبالديەۆتەر سياقتى «بوتەن سوزبەن ءسوز اراسىن بىلعاۋدىڭ» بەتىن قايتارىپ وتىرعان تۇلعالاردىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعانى سول كەزدە انىق سەزىلدى. باسقاسىن ايتپاي-اق قويايىق, ءى.جارىلعاپوۆتىڭ قازىر قولدانىسقا دەندەپ ەنگەن تويحانا, ءدامحانا سياقتى قالتارىستا قالعان سوزدەرىن جيىپ-تەرىپ, ءباسپاسوز بەتتەرىندە, تەلەارنالار مەن راديو ەفيرلەرىندە ەرىنبەي-جالىقپاي ناسيحاتتاعان ەڭبەگىنىڭ ءوزى ءبىر توبە ەدى عوي.
بۇگىندە ءى.جارىلعاپوۆ جانە باسقا دا بىلگىر اۋدارماشىلاردىڭ ەرىنبەي-جالىقپاي ىزدەنىپ ءجۇرىپ جاساپ بەرگەن بالاما سوزدەرىن ورنىمەن قولدانۋدىڭ ورنىنا, ءاپ-ادەمى سوزدەردى بۇزىپ ايتۋ, قاتە جازۋ بەلەڭ العانى بايقالادى. باسقا ەمەس, جۋرناليستيكادا جۇرگەن ءوزىمىزدىڭ ارىپتەستەرىمىزدىڭ اراسىندا تولەماقىنى – تولەم اقىسى, سىياقىنى – سىي اقىسى, جولاقىنى – جول اقىسى, مۇزايدىندى مۇز ايدىنى دەپ جۇرگەندە, باسقالارعا نە جورىق؟! بالتالاساڭ بۇزىلماستاي بولىپ بەكىگەن بىرىككەن سوزدەردى ءبولىپ تاستاۋ وندايلار ءۇشىن تۇككە تۇرمايدى ەكەن. ونداعان جىلدان بەرى حالىقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىسىپ كەتكەن سوزدەر تۇگىلى, اتام زاماننان بەرى قولدانىستان شىعىپ كورمەگەن قونىستوي دا «قونىس تويىنا» اينالىپ بارادى.
قازىر عوي الەم ەلدەرى تىلدەرىن زامان تالابىنا بەيىمدەۋگە تىرىسىپ, ارتىق ارىپتەردەن قۇتىلۋدىڭ قامىن جاساپ جاتىر. قازاقستاندا دا لاتىن الىپبيىنە كوشۋ ۇدەرىسى قولعا الىندى. ءالىپبيىمىزدى ىقشامداۋعا, جاڭادان قولدانىسقا قوسىلعان سوزدەردىڭ ءتيىمدى بالاماسىن تابۋعا تالپىنىپ جاتقان تۇستا بۇرىننان بار بىرىككەن ءبىر سوزدەن ەكى ءسوز جاساۋ, ارتىق ءارىپ قوسۋ اقىلعا سىيا ما؟!
ونى ايتاسىز, بىلگىر اۋدارماشىلاردىڭ ءتورت اياعىن تەڭ باسقان ءتارجىمالارىنا شۇيلىگىپ, پەرزەنتحانانى – بالاحانا دەپ الماستىرۋدى ۇسىناتىن بىلگىشبەكتەر دە پايدا بولدى. «ايالداما دەگەن – ايالداۋعا بولمايدى دەگەن ءسوز» دەپ سىنايتىندار دا بار. ج ۇلىندى «ارتقى ومىرتاقاداعى مي» دەيتىن اقىلگويلەردىڭ اڭگىمەسىنىڭ سيپاتى وسى بولىپ تۇر.
قارا ءسوزدىڭ قايماعىن قالقىپ, قاسپاعىن قىرعان قالامگەر اسقار سۇلەيمەنوۆ:
– جاقسىدان ءسوز شىعادى جان سەكىلدى,
تامىردان اتقىلاعان قان سەكىلدى» دەپ باعالاعان تەرمينتانۋ ءىلىمىنىڭ حاس شەبەرى جازۋشى, اۋدارماشى ءىسلام جارىلعاپوۆتىڭ تۋعانىنا بيىل 100 جىل تولدى.
«مەن ءۇشىن ەڭ جوعارعى ناگرادا وقىرماندار مەن تىڭدارمانداردىڭ ماعان دەگەن ىستىق ىقىلاسى, قازاق تىلىندە جاتىق سويلەتكەن اۋدارما كىتاپتارىم... مۇنىڭ ءبارى مەن ءۇشىن ۇلكەن ماراپات» دەپتى ءى.جارىلعاپوۆتىڭ ءوزى.
«رومانعا كىرسە ءار ءسوزىم,
روماننان قالاي كەم دەيىن...» دەيدى تاعى دا.
شىندىعىندا, ءى.جارىلعاپوۆتىڭ ءوز جانىنان ويلاپ تاپقان سوزدەرى, جيىپ-تەرىپ قايتا تىرىلتكەن بايىرعى ۇعىمدارى قولدانىلعان شىعارمالار جوققا ءتان. كۇن سايىن تەلەديدار مەن راديولاردا ايتىلىپ, باسپاسوزدە جازىلىپ, اۋىزەكى اڭگىمەدە قولدانىپ جۇرگەن سوزدەرىمىزدىڭ تالايىن ءى.جارىلعاپوۆ سىندى مايتالماندار كوز مايىن تاۋىسىپ ءجۇرىپ تاۋىپ بەرگەنىن بىلە بەرمەيمىز. ونىڭ ءبارىن ءبىلۋ دە شارت ەمەس, ارينە. تەك سول دايىن سوزدەردى بۇزباي, بۇلدىرمەي قولدانساق, بۇل دا سۋرەتكەردىڭ ەڭبەگىنىڭ جانعانى بولار ەدى. تارجىماشىعا كورسەتكەن قۇرمەتىمىز دە, انا تىلىمىزگە كورسەتكەن قۇرمەتىمىز دە سول بولار ەدى. سۋرەتكەر ءۇشىن شىن باقىت سول ەمەس پە! ايتپاقشى, سۋرەتكەر دەگەن ءسوزدى دە انا تىلىمىزگە ەنگىزىپ كەتكەن ءى.جارىلعاپوۆ كورىنەدى.
ارنۇر اسقار,
«ەگەمەن قازاقستان»
