«اۋىل جىلى» دەپ جاريالانعان 2003 جىلى 1 توننا ديزەلدىك وتىننىڭ باعاسى 234 دوللار كولەمىندە, ال 1 توننا بيدايدىڭ باعاسى 98 دوللار بولسا, 2017 جىلى 1 توننا ديزەل وتىنى – 542 دوللار, ال 1 توننا بيداي 110-120 دوللار بولدى. ياعني 15 جىلدىڭ ىشىندە ديزەل وتىنى 308 دوللارعا نەمەسە 231%, ال بيدايدىڭ باعاسى نەبارى 12-22 دوللارعا نەمەسە 112-122% قانا ءوسىپتى.
2003 جىلى 1 توننا بيدايعا 416 ليتر ديزەل وتىنىن ساتىپ الۋعا (نەمەسە ايىرباستاۋعا) بولاتىن بولسا, 2017 جىلى 1 توننا بيدايدىڭ قۇنى نەبارى 215 ليتر نەمەسە 2 ەسە از ديزەل وتىنىن ساتىپ الۋعا عانا جەتىپتى.
ەلىمىزدە جىلىنا 80 ملن تەڭگەدەن استام مۇناي ءوندىرىلىپ, شيكىزات جانە وڭدەلگەن كۇيىندە شەتەلگە شىعارىلىپ, ەلىمىزدىڭ بيۋدجەتىنە قوماقتى قارجى تۇسۋدە. ارينە, ەلىمىزدىڭ العا قارىشتاپ دامۋىنا مۇناي ەكسپورتىنىڭ قوسقان ۇلەسى ەرەكشە. الايدا تابيعات-انانىڭ بەرگەن بايلىعىن ۇتىمدى پايدالانا الماي وتىرعانىمىز قىنجىلتادى.
اسىرەسە, وسىنداي بايلىقتىڭ ورتاسىندا وتىرىپ, مۇناي ونىمدەرىنىڭ الەۋەتىن اۋىل شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋعا جۇمساي الماي كەلەمىز. حالقىمىز كۇندەلىكتى تۇتىناتىن ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وندىرۋگە جۇمسالاتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن رەتتەي الماي, جىل سايىن ەگىن جيناۋ كەزىندە ديزەل وتىنى باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا جول بەرىپ كەلەمىز. ناتيجەسىندە دۇكەندەردە, بازارلاردا نان, ەت, ءسۇت, كوكونىس, جەمىس-جيدەك, ت.ب. ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرى قىمباتتاي تۇسۋدە.
جىل سايىن ناۋقان كەزىندە جانارماي قىمباتتاۋىنا بايلانىستى ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ باسشىلارى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ: «بۇل بىرنەشە فاكتورلارعا قاتىستى جاعداي. تۇتىنۋ كولەمىنىڭ ءوسۋ سەبەبى وندىرىلگەن ديزەل وتىنىنىڭ باسىم بولىگى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن تەمىر جول سالالارىن قامتاماسىز ەتۋگە جۇمسالادى.
بۇدان باسقا سۇرانىستىڭ ارتۋى قازاقستان ارقىلى وتەتىن ترانزيتتىك جۇك تاسىمالىنىڭ ماۋسىمدىق وسۋىمەن جانە كورشى ەلدەردىڭ شەكارالاس ايماقتارىندا باعانىڭ ديسپاريتەتىنە بايلانىستى وتىننىڭ شەكارا اسىپ كەتۋىنە قاتىستى بولىپ وتىر. وسىعان وراي رەسەيدەن قىمبات باعامەن جانارماي ساتىپ الۋعا ءماجبۇر بولدىق» دەيدى. بۇل جىل سايىن قايتالاناتىن جانە تاۋسىلمايتىن جىرعا اينالدى.
جانارماي باعاسىنىڭ وسۋىنە ۇكىمەتتىڭ 2018 جىلعى 16 ساۋىردەگى №173 قاۋلىسىنا سايكەس ديزەل وتىنىنا ارنالعان اكتسيز مولشەرلەمەسىنىڭ اعىمداعى جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ, ياعني اۋىل شارۋاشىلىعى جۇمىستارى قىزا باستاعاننان 1 ءليترى ءۇشىن 7,7 تەڭگەگە كوتەرىلۋى دە اسەر ەتكەن.
ۇكىمەتتىڭ بۇل شەشىمىن قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ازىق-ت ۇلىك بارىمىزگە كەرەك. جاسقا دا, كارىگە دە, شارۋاعا دا, جۇمىسشىعا دا, مۇنايشىعا دا, مينيسترگە دە. ءبارىمىز كۇندە دۇكەنگە بارامىز. 3 مەزگىل تاماقتانامىز.
ال سول ونىمدەردى ءوندىرىپ جاتقان شارۋالارعا جان-جاقتى قامقورلىق جاساپ, قولداۋ كورسەتۋ ارقىلى (جانار-جاعارماي باعاسىن تومەندەتۋ, ارزان نەسيە بەرۋ, سۋبسيديالاۋ, ت.ب.) ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ارزانداتۋعا اتسالىسۋدىڭ ورنىنا, ءدال ەگىن جيناۋ ناۋقانى الدىندا ديزەل وتىنىنىڭ اكتسيز مولشەرلەمەسىن كوتەرۋى تىپتەن تۇسىنىكسىز.
ەگەر ۇكىمەت مۇناي ونىمدەرىنىڭ باعاسىن نارىق زاڭدىلىقتارىنا سايكەس رەتتەپ وتىرعان بولسا (شەكارالاس ەلدەردەگى باعا ديسپاريتەتىنە بايلانىستى ديزەل وتىنىنىڭ شەكارا اسىپ كەتپەۋى ءۇشىن), وندا مۇنايدى قىمبات ساتۋدان تۇسكەن قارجى ەسەبىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاجەتتى 730-770 مىڭ توننا جانارمايعا (بۇل ەلىمىزدە وندىرىلەتىن مۇناي ونىمدەرىنىڭ 0,9%-ءى توڭىرەگىندە عانا) سۋبسيديا بەرۋ ماسەلەسىن نەگە شەشپەيدى؟ نە سەبەپتى جۋىردا جاڭعىرتۋدان وتكەن مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىمىز ەلدى قاجەتتى جانارمايمەن قامتاماسىز ەتە الماي, رەسەيدەن قىمبات باعاعا ساتىپ الۋعا ماجبۇرلەيدى؟
ۇكىمەتتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنە بەرەتىن جانارمايدىڭ باعاسىن ارزانداتۋ ساياساتى سىن كوتەرمەيدى. اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋار وندىرۋشىلەرىنىڭ ءبىر جىلعا قاجەتتى مۇناي ونىمدەرى 769 مىڭ توننا بولسا, ارزانداتىلىپ بەرىلگەن جانارماي كولەمى نەبارى 394 مىڭ توننا, ونىڭ دا باعاسى سوڭعى كەزدە جوعارىدا ايتىلعانداي قىمباتتاپ كەتتى.
مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلى 17 قازانداعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىندا ەلىمىزدە جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ قاجەتتىلىگىن ناقتى ەكونوميكالىق مىسالدارمەن دالەلدەي كەلە, ء«وزىمىزدىڭ مۇنايىمىز بولا تۇرا, كىم كورىنگەنگە الاقان جايىپ, الدەكىمدەرگە جالىنىپ, مۇناي ونىمدەرىن سۇراماس ءۇشىن, بىزگە قانداي بولعاندا دا جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ كەرەك» دەگەن بولاتىن.
الايدا ارادا 4 جىل وتسە دە ءالى كۇنگە دەيىن جاڭا مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىن سالۋ ءىسى شەشىلمەي, جوعارىدا ايتىلعانداي مۇناي ونىمدەرىن رەسەيدەن تاسىمالداۋ تىيىلماي تۇر.
جىل سايىن قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكا جانە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىكتەرى ەگىن ەگۋ مەن جيناۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە ديزەلدى وتىندى جەتكىزۋ ءۇشىن بىرلەسكەن تۇردە مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنا وبلىستاردى بەكىتەدى, اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرگە قاجەتتى مۇناي ونىمدەرىنىڭ كولەمىن انىقتاپ, ونى ۋاقتىلى جەتكىزۋ تۋرالى شەشىمدەر قابىلدايدى.
الايدا ءارتۇرلى سەبەپتەرمەن شارۋالارعا قاجەتتى ونىمدەر جەتىسپەي جاتادى. ناتيجەسىندە شارۋالاردىڭ الا جازداي اپتاپ ىستىقتاعى ەڭبەگى ەش بولادى, ەگىن جيناۋ مەرزىمى سوزىلىپ, ءونىم ىسىراپ بولادى. ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىنە وراسان زور زيان كەلەدى. ءبىر قىزىعى, وسى ماسەلە جىل سايىن قايتالانادى. سوندىقتان ۇكىمەت وتە وزەكتى بۇل ماسەلەنى ارنايى قاراپ, اۋىل شارۋاشىلىعىنا جۇمسالاتىن جانار-جاعارمايدىڭ (ديزەل وتىنى, بەنزين, ت.ب) جەتكىلىكتى قورىن قۇرىپ, ونى ارزانداتىلعان باعامەن شارۋالارعا جەتكىزىپ بەرەتىن جۇيەنى قۇرۋى قاجەت. بۇل – ەلىمىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
قۋانىش ايتاحانوۆ,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
