«بوگەمباي – اكەم اتى, مەن – كەمپىرباي,
وزگە اقىن مەن سويلەسەم,
تۇرار بىلاي»,
– دەپ جىرلاعان قازاق اۋىز ادەبيەتىندە ايرىقشا ورنى بار ءدۇلدۇل اقىن, ءحىح عاسىردا ەرەكشە دامىعان ايتىس ونەرىنىڭ اقتاڭگەرى كەمپىرباي بوگەنباي ۇلى 1834 جىلى قارقارالى اۋدانىنا قاراستى ارقالىق تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا دۇنيە ەسىگىن اشىپتى. تاياۋدا اقىننىڭ تۋعان جەرى تاتتىمبەت اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ ورتالىعى – ارقالىق اۋىلىندا اقىنعا ارناپ مەموريالدى تاقتا ورناتىلدى.
قۋ, بالقانتاۋ, قارقارالى وڭىرىنەن تالاي جاقسى مەن جايساڭ شىققانى تاريح-شەجىرەدەن بەلگىلى. ولاردان قالعان ساف التىنداي ماڭىزدى مۇرالار ىقىلىم زاماننان بەرى ۋاقىتتىڭ دەگەنىنە شىداس بەرىپ, ومىرشەڭدىگىن جويماي, نەشەمە ۇرپاققا رۋحاني ازىق بولارلىقتاي قۇندىلىعىن جويعان جوق. ەل اراسىندا «نار كەمپىرباي» اتانىپ كەتكەن اتاقتى داۋلەسكەر اقىن كەمپىرباي بوگەمباي ۇلىنىڭ دا سول ساڭلاقتار ىشىندە الار ورنى ەرەكشە. ايگىلى جىر سۇلەيلەرى شوجە, تەزەكباي, اسەت, ءجامشىباي اقىندار ايتىسىمەن تانىمال كەمپىربايدىڭ ەسىمى مەن شىعارماشىلىعى كەشەگى كەڭەستىك كەزەڭنىڭ تۇسىندا ناسيحاتتالماي, ەسىمى ەلەۋسىزدەۋ قالىپ قويعان بولاتىن. قوعام ىشىنە جىك سالىپ, بايدى داتتاپ, كەدەيدى جاقتاعان كەڭەستىك يدەولوگيانىڭ بىرجاقتى دا تۇرپايى ساياساتىنا ۇلتتىق ايتىستىڭ قورجىنىنا مول ولجا سالعان اقىن مۇراسىنىڭ كەرەك بولماۋى زاڭدى دا ەدى. بىراق ايتىس ونەرىنىڭ جارقىن وكىلى, ەل اقىنىنىڭ مول مۇراسى جىلدار تاساسىندا قالعانىمەن, حالىق جادىنان ءبىرجولا وشكەن جوق. زامان وزگەرىپ, ۋاقىتتىڭ بەتالىسى ۇلت پايداسىنا قاراي ويىسقاننان كەيىن, وزگەشە ءورىس تاپقان جاڭا ومىردە كەمپىرباي اقىن ەلىمەن قايتا قاۋىشتى.
سونىڭ ءبىر دالەلى – ءباسپاسوز بەن زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندەگى ەسكىنى جاڭعىرتىپ, قايتا جان بىتىرگەن قۇندى دەرەكتەر دەسەك, ەندىگى ءبىر جارقىن بەلگىسى – وتكەن اپتادا اقىن ءوزى دۇنيەگە كەلگەن ىرگەلى ءوڭىر – ارقالىق اۋىلىندا اقىنعا ارناپ ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى.
اۋىل حالقى مەن الىس-جاقىننان كەلگەن اعايىننىڭ باسىن قوسقان شارا اۋىلدىق وكرۋگتىڭ اكىمى ەربول جولاماننىڭ العىسوزىمەن اشىلدى. ەل ومىرىنە سونى سەرپىلىس اكەلگەن شارانىڭ ءمان-ماڭىزىنا توقتالا كەلىپ وسى ىسكە مۇرىندىق بولىپ, مەموريالدى تاقتانى دايىنداپ اكەلگەن, وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, استانالىق, ءبىر جىلدارى ەگىندىبۇلاق, قارقارالى اۋداندارىنىڭ اكىمى بولعان ەل ازاماتى, قازىبەك بي مەن قارقارالى اۋداندارىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى مۇرات نۇراقىشەۆقا اۋىل اتىنان العىسىن ءبىلدىردى.
ىلە-شالا تاقتانىڭ لەنتاسى قيىلىپ, اقىننىڭ شىنىداي بەينەسى جارق ەتتى. ماساتتانىپ, مارتەبەسى كوتەرىلگەن جۇرتشىلىقتىڭ كوزىنە مىناداي مارجان جولدار وتتاي باسىلدى:
«اتىعاي, قاراۋىل مەن وردەگى ءۇيسىن,
قاراوتكەل تانىس ەدىم ەكى اراعا.
سەمەيدە توپىراعىم بولار بىلەم
كەمپىرباي دۇعا قىلسىن بەيشاراعا!»
بۇل شۋماقتا اقىننىڭ ماشھۇرلىگى, تورگە بارعىزباي, كورگە وزدىرعان تاعدىرىنىڭ سوڭعى ساعاتى, سوعان وراي جان كۇيزەلىسى ايتىلعان. بۇدان ارىدە: «ارقالىق تاۋلارىنىڭ باۋرايىندا تۋىپ-وسكەن داڭقتى جەرلەسىمىز, قازاق اۋىز ادەبيەتىندە ايرىقشا ورنى بار ءدۇلدۇل اقىن, ءحىح عاسىردا ەرەكشە دامىعان ايتىس ونەرىنىڭ اقتاڭگەرى كەمپىرباي بوگەمباي ۇلىنا! (1834-1895). مەموريالدىق تاقتا – ۇرپاقتارىنان» دەگەن جازۋ بار. «ولگەنىم جانىپ, وشكەنىم جاندى» دەگىزەتىن ۇرپاق پارىزى ورىندالۋىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى مەن اتا جولىن دارىپتەۋگە نەگىزدەلگەن ىزگى نيەتپەن سايكەس ءورىلۋىن جۇرتشىلىق جاقسى ىرىمعا بالادى.
شارا بارىسىندا وسى جولداردىڭ اۆتورى كەمپىرباي اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا توقتالا كەلىپ, ونەر يەسىنىڭ تاعدىرى مەن تاعىلىمىنا قاتىستى كومەسكى تارتا باستاعان كەيبىر دەرەكتەردىڭ ماڭىزىنا ءمان بەردى.
وسى شارانىڭ باستاماشىسى مۇرات شاۋەن ۇلى ۇلتتىق بولمىستى قۇرايتىن گەنەولوگيالىق كود جايلى, ادامنىڭ تەگىن قۇرايتىن ءتىل, ءدىل, ءدىن سياقتى بەلگىلەردىڭ قاسيەتىنە توقتالدى. كەي زاماندا ەل تاريحىن جەكە تۇلعالاردىڭ ەرلىگى, ءيا بولماسا, ونەرى قالىپتاستىراتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, بۇعان جانىستىڭ ءساتبايىنىڭ اسى وسى كەمپىرباي مەن شوجەنىڭ ايتىسى ارقىلى بەلگىلى بولعاندىعىن مىسالعا كەلتىردى.
ىزگى لەبىزدەر جالعاسىن تاۋىپ, اۋىل ارداگەرلەرى مۇرات ومىرباەۆ, سوۆەت سماعۇلوۆ, قانات راحيموۆ قۇتتىقتاۋ ءسوز سويلەدى. ارقالى اقىنعا ەسكەرتكىش بەلگىنى قويۋعا مۇرىندىق بولعان مۇرات نۇراقىشەۆكە العىستارىن جەتكىزدى.
شىرايلى شارانىڭ شاشباۋى وسىلاي ەمەن-جارقىن كەزدەسۋمەن, اسەم انمەن كەستەلەنىپ, عاسىردان استام ۋاقىت وتكەندە كەمپىرباي اقىن جۇلدىزى قارقارالى اسپانىندا قايتا جانعانداي اسەر قالدىردى. سالتاناتتى ءراسىم سوڭىندا تىلەك جاپپاروۆ بابا رۋحىنا باعىشتاپ قۇران وقىدى.
رىمبەك سماعۇلوۆ,
«قارقارالى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى
قاراعاندى وبلىسى
