«قازاق ادەبيەتى», 1961 جىل. بارلىعى – مىڭ تەڭگە, بىرەۋى – 50 تەڭگە» دەپ جازىپ قويىپتى. قاريانىڭ جۇزىنە كوز تاستادىم. ەشنارسەمەن ءىسى جوق سياقتى كەيىپتە. اينالاسىندا بولىپ جاتقان ارەكەتتەر دە وعان قىزىق ەمەس. ۇسىنىپ وتىرعانىن ساتۋعا دا قۇلقى اڭعارىلمايدى. قيالعا بەرىلىپ, وي تۇڭعيىعىنا سۇڭگىگەن. جۇزىنە تەسىلە تاعى قارادىم. ساقال-مۇرتى كۇزەلگەن. ءۇستى-باسى تاپ-تازا, مۇنتازداي. كويلەگىنىڭ جاعاسىن دا كىر شالماعان. گازەت تىگىندىسىنە قارادىم. گازەتتىڭ شەت-شەتى سارعىش تارتقانىمەن, جىرتىلماعان, ءتىپتى بۇكتەلمەگەن.
– نەمەنە مۇنداي گازەت كورمەپ پە ەدىڭ؟ – دەگەن ونىڭ داۋسىنان سەلك ەتە قالدىم. ونىمدى بىلدىرمەۋگە تىرىسىپ, بويىمدى تەز جيناپ الىپ;
– نەگە بىلمەيمىز, بىلەمىز. «قازاق ادەبيەتى» قازىر دە شىعادى, وقىپ تۇرامىن, – دەدىم. ول ماعان تاڭدانا, سىناي قارادى.
– شىنىمەن «قازاق ادەبيەتىن» وقيسىڭ با؟.. ول گازەتتى وقيتىندار قازىر, ءتىپتى از عوي. ۇمىتپاسام بيىلعى تارالىمى ون مىڭنىڭ اينالاسىندا عانا. ول كەزدە ونىڭ تارالىمى قازىرگىدەن ون ەسە كوپ بولاتىن. سوعان قاراعاندا, وقيتىنداردىڭ كوپ بولعانى عوي. ءوتتى عوي داۋرەن... تاستاي سالۋعا قيمادىم. گازەتتىڭ تىگىندىسىن ۇزبەي جيىرما بەس جىل جيناپ ەدىم. بالالارىم دا, نەمەرەلەرىم دە وقىمايدى. ساقتاعاننان پايدا جوق. ونىڭ ۇستىنە ەندى قارىپىمىز لاتىنعا كوشكەندە بۇل گازەتىڭدى وقيتىن مەنىڭ ۇرپاعىم بولمايدى. ال بۇل گازەتتىڭ ءبىر جىلعى تىگىندىسىن تولىق وقىپ شىققان ادام حالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەنمەن بىردەي. وكىنىشكە قاراي, حالىق ۋنيۆەرسيتىنىڭ تاعىلىمدارى ەندى عانا قايتا قولعا الىندى ەمەس پە؟! حالىقتىق قالپىمىزدى ساقتاپ قالا الماساق, اباي ايتقانداي «دۇنيەنىڭ ءبارى بوس». مۇندا تولعاۋى توقسان تىرشىلىكتىڭ ءبارى بار. بىراق ول زاماننىڭ وي-ءورىسى وزگەشە عوي, بۇگىنگى ۇرپاق ولاردى تۇسىنبەيدى. وسىلايشا ۇلتتىق كودىمىزدان بىرتە-بىرتە ايىرىلا بەرەمىز. ۇلتتىق وزەككە تولىق قايتا كەلىپ بايلانۋ وتە قيىن. ازبىز. ونى ەل باسشىلارى ەندى تۇسىنگەندەي, بىراق حالىق ءوز بەتىمەن كەتىپ قالدى. «تۇرمىس... تۇرمىس» دەپ ءجۇرىپ, رۋحاني رەڭىمىزدەن ايىرىلىپ قالا جازدادىق. ءبىزدى ەۋروپالىق ءتالىم-تاربيە, وي-سانا جۇتىپ جاتىر ەمەس پە؟! ەندى ەتەك-جەڭىمىزدى جيناماساق, ۇلتتىق وزەكتەن, الگى سەندەر ايتىپ جۇرگەن كودتان ماڭگى ايىرىلامىز.
ءسوز تالاستىرمادىم. كەتىپ قالدىم. ءۇش-ءتورت كۇننەن كەيىن سول جەردەن تاعى ءوتتىم. گازەت تىگىندىسىن ساتىپ وتىرعان كىسىنى الىستان بايقادىم. جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ الدىندا جاتقان گازەت تىگىندىسىنە تاعى كوز تاستادىم. سول. ەشكىم الماپتى. ول مەنىڭ نازار اۋدارعانىمدى بايقاپ, وي تىزگىنىن تارتىپ, ماعان قارادى.
– الاسىڭ با؟
– ەشكىم المادى ما؟
– سوقىرسىڭ با؟ ەشكىمنىڭ الماعانىنان ەمەس پە, جاتقانى... سەن السايشى...
– ءوزىڭ ايتقانداي ول زاماننىڭ ويىن دا, ساناسىن دا تۇسىنە المايمىن, نەسىنە الامىن.
ول ءۇن قاتپادى. الىستاعى ءبىر نۇكتەگە كوزىن قادادى دا, قاتىپ قالدى. نە ايتارىمدى بىلە الماي ءبىراز تۇردىم دا گازەتتىڭ ءبىرىن قولىما الدىم. ول كوزىن قادالعان نۇكتەسىنەن الماي سويلەي جونەلدى.
– سەن 1961 جىلى نە بولعانىن بىلەسىڭ بە؟ – وسىلاي دەگەن ول مەنىڭ جاۋابىمدى كۇتپەستەن الدىمدى وراپ, جىلدامداتا سويلەدى. – سول جىلى ءستاليننىڭ 1947 جىلى اينالىمعا شىعارعان اقشاسىن حرۋششەۆ دەگەن مانساپقور اۋىستىردى. ءدال وسى جىلى كوسموسقا گاگارين ۇشتى. سودان بەرى دۇنيە استان-كەستەن بولا باستادى. كوسموستى قويىپ, «ايعا, مارسقا ۇشامىز» دەگەن جارىس, تارتىس باستالدى دا كەتتى. ول از حالىقتاردى جۇتىپ, جالماپ قويدى. نەگە دەيسىڭ عوي؟ ايتايىن. جارىسۋ, قۋىپ جەتۋ, «مىنە, مەن وسىندايمىن!» دەپ ماقتانۋ ءۇشىن كوپ قارجى كەرەك. مۇندايدا حالىقتىق مۇددە ەكىنشى قاتارعا كەتەدى. بۇل كەزدە حالىقتىق قالىپ ءۇشىن جۇمسالاتىن قارجى بالزاكتىڭ بىلعارىسىنداي جيىرىلا بەرەدى, جيىرىلا بەرەدى. سەنبەيسىڭ بە, جان-جاعىڭا باعدارلاي, زەردەلەي قارا, كورەسىڭ...
ول ءسوزىن كىلت توقتاتتى. ماعان تەسىلە, زىلدەنە ۇزاق قارادى.
– ءسىز كوممۋنيسسىز بە؟ – دەدىم ءجاي عانا ۇنسىزدىكتى بۇزىپ.
– جوق. اداممىن, – دەدى ول قاتۋلانا.
– كوممۋنيست تە ادام عوي...
− جاقسىلىقتىڭ ءبارىن كوممۋنيسكە تەلۋ – ەسكىلىكتىڭ سارقىنشاعى. بار جاقسىلىق ادامنىڭ بويىندا. الدىمەن سونى ۇق! ونى ۇعۋ ءۇشىن رۋحىڭدى تۇزە! ال ونىڭ نەگىزى ۇلتتىق تاريحتا ەكەنىن ۇمىتپا! سول زاماننىڭ ۇلتتىق تاريحى وسى «قازاق ادەبيەتىندە».
– ول زاماننىڭ ۇلتتىق تاريحى بوداندىق نوقتادا ەمەس پە ەدى؟
ونىڭ كوزى الايىپ كەتتى.
– سەنبەيسىڭ بە, ءما وقى! ساعان تەگىن بەرەم, – دەگەن ول گازەت تىگىندىسىن ماعان زورلاپ ۇستاتتى دا, ورنىنان تۇرىپ, ءۇستى-باسىن قاعىپ, جۇرە بەردى. مەن اڭتارىلىپ نە دەرىمدى بىلمەي ورنىمدا قاققان قازىقتاي, تىگىندىنى قۇشاقتاپ تۇرىپ قالدىم. ول ارتىنا بۇرىلىپ تا قارامادى. كەتە بەردى...
ماقۇلبەك رىسداۋلەت,
جازۋشى
تاراز
