ەلدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ جولىنداعى ۇرپاق ساباقتاستىعى ەرلىك ەستافەتاسىنا ۇلاسىپ, شەكاراشىلاردىڭ جەتىستىگى بەيبىت كۇننىڭ وزىندە كورىنىس تابۋدا. وسى ورايدا 18 تامىز – شەكاراشىلار كۇنى قارساڭىندا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى – شەكارا قىزمەتىنىڭ ديرەكتورى, گەنەرال-مايور دارحان دىلمانوۆپەن كەزدەسىپ, بىرقاتار ساۋالىمىزعا جاۋاپ العان ەدىك.
– دارحان ايتقالي ۇلى, مەملەكەتتىك شەكارا – ەلدىگىمىزدىڭ نەگىزگى بەلگىسى. مەملەكەتتىك جانە الەۋمەتتىك ينستيتۋت رەتىندە شەكارا قىزمەتى ءار قازاقستاندىقتىڭ مۇددەسىن قورعايدى. بۇل تۇرعىدا شەكارانىڭ بەرىكتىگى – ەلدىڭ پسيحولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە, ياعني حالقىمىزدىڭ ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەدى. بۇل كۇندەرى ەلىمىزدىڭ شەكاراسىن كۇزەتۋ ءىسى وسى ۇستانىمعا قانشالىقتى ساي كەلەدى؟
– ءيا, دۇرىس ايتاسىز. كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالىپتاسۋىنىڭ باستى شارتى ونىڭ بەلگىلەنگەن شەكاراسىنىڭ بولۋى. سوندىقتان دا ەلباسى – جوعارعى باس قولباسشىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەڭ الدىمەن كورشىلەرمەن مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق قۇقىق نورمالارىنا سايكەس شەگەندەپ, زاڭدى تۇردە رەسىمدەپ الۋعا قول جەتكىزدى. بۇل سىرتقى ساياساتتاعى تاريحي جەتىستىك بولاتىن. وسى ورايدا پرەزيدەنتىمىز ء«بىز بارلىق كورشىلەرىمىزبەن ورنىققان ءوزارا ىنتىماقتاستىق پەن ادال ارىپتەستىكتى قاستەرلەيمىز جانە ونى الداعى ۋاقىتتا دا ەسەلەي بەرەتىن بولامىز» دەگەن ەدى. مەملەكەتتىك شەكارا ساياساتى بۇگىنگە دەيىن ەلباسىنىڭ وسى بەلگىلەگەن ۆەكتورىمەن سالتانات قۇرىپ كەلەدى. وتكەن جىلدىڭ ساۋىرىندە تۇرىكمەنستانمەن, جەلتوقسانىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەرگە قول قويىلا وتىرىپ, دەماركاتسيا شارالارى اياقتالدى. قازىر راتيفيكاتسيا ءجۇرىپ جاتىر. وزبەكستان رەسپۋبليكاسىمەن جانە رەسەي فەدەراتسياسىمەن دەماركاتسيالىق شارالار اياقتالۋعا جاقىن. بۇدان بولەك, مەملەكەتتىك شەكارا ءتارتىبىن بەكىتىپ ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىن ودان ءارى نىعايتۋ ماقساتىندا قىرعىز رەسپۋبليكاسىمەن, تۇرىكمەنستانمەن جانە وزبەكستانمەن بىرقاتار كەلىسىمدەرگە قول قويىلىپ, راتيفيكاتسيالانىپ جاتسا, كەيبىر كەلىسىمدەر ساراپتامادان وتۋدە, ءوزىنىڭ بەلگىلەنگەن ۋاقىتىن كۇتۋدە.
بۇرىندارى قول جەتكىزىلگەن ۋاعدالاستىقتارعا سايكەس شەكارا قىزمەتى وسى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا عانا 5 رەت حالىقارالىق بىرلەسكەن ارنايى شەكارالىق وپەراتسيالارعا, جەدەل الدىن الۋ جانە وزگە دە شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ, وسىنىڭ ناتيجەسىندە 1195 ادام شەكارالىق قۇقىق بۇزۋ سەبەپتەرىمەن ۇستالدى. ورناتىلعان شەكارالىق ارىپتەستىك ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرىپ جاتىر, مىسالى تەكسەرىپ-وتكىزۋ بەكەتتەرىندە ۇستالعان شەكارالىق قۇقىق بۇزۋشىلار كورسەتكىشىنىڭ بۇرىنعىعا قاراعاندا تومەندەۋى وسىنىڭ ارقاسى دەۋگە ابدەن بولادى.
– كەيىنگى كەزدەرى الدىڭعى بۋىنعا جاقسى تانىس «شەكارانى بۇكىل حالىق قورعايدى», «شەكارادا ءبارىمىز ساقشىمىز» دەگەن ۇراندار كوپ ەستىلمەي كەتتى. دەي تۇرعانمەن, قازىرگى ۋاقىتتا شەكارا بويىنداعى جۇرتشىلىقپەن بايلانىس قالاي جۇزەگە اسۋدا؟
– كسرو زامانىندا سىرتقى الەمنەن ەل تۇرعىندارىن «تەمىر پەردە» ءبولىپ تۇرعانىن بىلەمىز. جوعارىدا ءسوز بولعان ۇرانداردىڭ سالماعى سول كەزەڭدە, ارينە باسىمىراق بولدى. دەگەنمەن, قازىرگى ۋاقىتتا دا شەكارا قىزمەتى قۇرىلىمدارىنىڭ جاۋاپكەرشىلىك اۋماعىندا ورنالاسقان شەكارالىق اۋدان اكىمدىكتەرىنىڭ بارلىعىنىڭ جانىنان ۇيلەستىرۋ كەڭەستەرىنىڭ جۇمىسى جولعا قويىلعان. ولارمەن قارىم-قاتىناس «مەملەكەتتىك شەكارا تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ەلىمىزدىڭ شەكارالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە سوعان بايلانىستى تۋىنداۋى مۇمكىن ءارتۇرلى ماسەلەلەردى بىرلەسىپ تارقاتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى.
مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىندە بەلسەندى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كومەگىنە جۇگىنەمىز. شەكارا بويىنداعى بارلىق ەلدى مەكەندەر مەن اۋىلداردا وسىنداي ازاماتتاردان قۇرىلعان توپتار شەكارا كۇزەتىنە تۇراقتى تۇردە تارتىلىپ وتىرادى. وسى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە تەكسەرىپ-وتكىزۋ بەكەتتەرىن اينالىپ ءوتىپ, ەلىمىزگە زاڭسىز كىرگەنى ءۇشىن ۇستالعانداردىڭ كورسەتكىشى ارتسا, ءدال وسىلاي, كورشى ەلدەرگە زاڭسىز وتپەك بولىپ ۇستالعان ءبىزدىڭ ەلدىڭ ازاماتتارىنىڭ سانى ازايعاندىعى بايقالادى.
– «قاۋىپ قايدان دەمەڭىز» دەگەندەي, شەكارا قىزمەتىنىڭ كۇندەلىكتى قىزمەتتىك-جاۋىنگەرلىك ءىس-قيمىلدارى تاۋەكەلگە تاۋەلدى ەكەندىگىن بالا كەزىمىزدەن بىلەمىز. شەكاراداعى بۇگىنگى قاۋىپ قايدان؟
– ءيا, شەكارا ناريادى مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋگە مەملەكەت اتىنان بەرىلگەن بۇيرىقتى تىڭداپ بارىپ اتتانادى. ول بۇيرىقتى ورىنداۋ بارىسىندا ءارتۇرلى جاعدايلار تۋىنداۋى مۇمكىن.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگە دەيىن كونتراباندالىق ءىس-ارەكەت بويىنشا ترانسشەكارالىق قىلمىس جالعاسىپ وتىر. ەسىرتكى تاسىمالى دا توقتايتىن ەمەس. سوڭعى دەرەكتەر وتكەن جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىمەن سالىستىرعاننىڭ وزىندە ەسىرتكىمەن ۇستالعانداردىڭ سانى 27%-كە وسكەندىگىن كورسەتەدى.
ولاردان بارىمتاشىلار دا قالىسپايدى. كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنە سىرتتان كەلىپ براكونەرلىكپەن اينالىسقىسى كەلەتىندەر دە كوپ. زاڭسىز ەڭبەك ميگراتسياسى دا ازايار ەمەس. شەكارا بويىنداعى ەكونوميكالىق ءمانى بار نىسانداردى لاڭكەستىك شابۋىلداردان قورعاۋ بويىنشا تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ورتالىعىمەن تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايمىز.
– كورشى ەلدەرمەن الىس-بەرىس, بارىس-كەلىس كوبەيگەن سايىن شەكارا قىزمەتىنىڭ مىندەتتەرى دە ەسەلەپ ارتقان شىعار؟
– شەكارالىق باقىلاۋ بولىمشەلەرىنىڭ جۇمىسى شەكارادان ارى-بەرى وتكەن ادامدار مەن كولىك قۇرالدارى اعىنىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى كۇردەلەنىپ وتىر. 2018 جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا عانا تەكسەرىپ-وتكىزۋ بەكەتتەرىنەن 25 ملن-نان استام ادام وتكىزىلىپتى, ياعني بىلتىرعى جىلدىڭ ءدال وسى مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 18%-كە ارتقان. سونىمەن قاتار 3,5 ملن-نان استام كولىك قۇرالدارى وتكىزىلگەن, بۇل دا وتكەن جىلعىمەن سالىستىرعاندا 6%-كە ارتىق. ادامدار مەن كولىك قۇرالدارى اعىنى ارتقانىمەن تەكسەرىپ-وتكىزۋ بەكەتتەرىندە ۇستالعان شەكارالىق قۇقىق بۇزۋشىلاردىڭ سانى 14,6%-كە كەمىگەندىگى بايقالادى. بۇل بىرىنشىدەن, جوعارىدا ءسوز بولعان, كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ورناعان قارىم-قاتىناستىڭ جەمىسىن, ەكىنشىدەن, شەكارادان وتۋشىلەردىڭ قۇقىقتىق ساناسىنىڭ جەتىلىپ, مەملەكەتتىك شەكارانىڭ ماڭىزىن ءتۇسىنىپ كەلە جاتقاندىعىن كورسەتەدى. مەملەكەتتىك شەكارانى باقىلاۋدىڭ تەحنيكالىق شارالارىن, سونىڭ ىشىندە رادياتسيالىق باقىلاۋ قۇرالدارىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى دا ۇزدىكسىز جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
– عىلىم مەن تەحنيكانىڭ قارىشتاپ دامۋىن شەكاراشىلاردىڭ قىزمەتىن جەڭىلدەتۋگە قانشالىقتى پايدالانىپ جاتىرسىزدار؟
– ارينە, شەكارا كۇزەتىنە دە زامانا كوشىنەن كەيىن قالۋعا بولمايدى. ۋاقىت تالابىنا ساي, مەملەكەتتىك شەكارا كۇزەتىنىڭ جاڭا فورمالارى مەن ادىستەرىن ازىرلەۋ جانە ەنگىزۋ بويىنشا ىزدەنىستەر ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋدە. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى الماتى قالاسىندا ورنالاسقان ۇقك شەكارا قىزمەتى اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورلىق-وقىتۋشىلىق قۇرامى مەن عىلىمعا قۇلاش ۇرعان ماگيسترانتتارى جانە دوكتورانتتارى اتقارۋدا.
وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرۋى مۇمكىن تاعى ءبىر ىلگەرىلەۋدى ايتا كەتەيىن. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستاننىڭ ءۇشىنشى جاڭعىرۋى: جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك» اتتى جولداۋىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جالپىۇلتتىق جوسپاردى ورىنداۋ شەڭبەرىندە, شەكارا قىزمەتى مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋلەردى ەلەكتروندى فورماتقا كوشىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدە. بۇل جۇمىستىڭ مەحانيزمى «ازاماتتارعا ارنالعان ۇكىمەت» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋ ارقىلى, تىكەلەي ەلەكتروندى ۇكىمەت ۆەب-پورتالىندا جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
اڭگىمەلەسكەن
سەرىك ابدىبەك,
«ەگەمەن قازاقستان»
