بۇگىنگى تاڭدا مەكتەپ, بالاباقشا, ەمدەۋ-ساۋىقتىرۋ ورىندارىنىڭ, سونداي-اق باسقا دا بيۋدجەتتىك قارجىلاندىرۋ ارقىلى ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتىلەتىن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى مەكەمەلەردىڭ سۇتكە دەگەن سۇرانىسى جوعارى بولىپ وتىر. ولاردىڭ سۇرانىسى قالاي قاناعاتتاندىرىلىپ وتىر؟ اۋداندارداعى ءسۇت وڭدەۋ كاسىپورىندارى ءوز ونىمدەرىن اتالعان مەكەمەلەرگە قانشا كولەمدە جەتكىزۋدە, باعاسى كوڭىلگە قونىمدى ما؟ وسى ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەندە وڭىردە وزەكتى بولىپ وتىرعان باعا تۇراقسىزدىعى ماسەلەسى الدىمىزدان شىعادى. جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى اسقار مىرزاحمەتوۆ ءوڭىر اۋداندارىنا جۇمىس ساپارىمەن بارعاندا وسى ماسەلەلەرگە ايرىقشا نازار اۋدارىپ, كەلەڭسىزدىكتەردى رەتكە كەلتىرۋ ءۇشىن جاۋاپتى تۇلعالارعا تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
قازىر ءسۇت ونىمدەرى اراسىنداعى باعا تەڭسىزدىگى بەلەڭ الىپ تۇر دەۋگە بولادى. اتالعان ماسەلە بويىنشا ءوز ويىن بىلدىرگەن جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى مادەن مۇساەۆ كونكۋرس وتكىزۋ نەمەسە ءبىر جەردەن ساتىپ الۋ ارقىلى تەگىن جانە جەڭىلدىكپەن ىستىق تاماقپەن, ونىڭ ىشىندە ءسۇت ونىمدەرىمەن قامتۋ, قىزمەت كورسەتۋ شارالارى جونىندە اڭگىمەلەدى. سونداي-اق ءسۇت باعاسىنىڭ تۇراقسىزدىعىنا سەبەپ بولعان جايتتارعا دا توقتالدى.
«ماسەلەن, وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىنا قاراستى تاراز قالالىق سەرۆيستىك-تەحنولوگيالىق كوللەدجى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا ۇسىنىلعان 1 ليتر ءسۇت ءۇشىن 202 تەڭگە بەلگىلەسە, «شالقاروۆ» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى ونى 195 تەڭگەدەن ۇتىپ الىپ, جەتكىزىپ بەرىپ وتىرعان. ال №1 قالالىق بالالار اۋرۋحاناسى 1 ليتر ءسۇتتى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋعا 130 تەڭگەدەن ۇسىنسا, ونى «بەكستروي» جەكە كاسىپكەرلىگى 98 تەڭگەگە ۇتىپ الىپ تاسىمالداعان.
ء«بىر تاڭعالارلىعى, 1 ليتر ءسۇتتىڭ باستاپقى باعاسى شامامەن 100 تەڭگەدەن كەم ەمەس. سوندا «بەكستروي» اۋرۋحاناداعى بالالارعا قانداي ءسۇت اپارىپ بەرىپ ءجۇر؟ نە مالى, نە ءسۇت وڭدەيتىن تسەحى جوق جەكە كاسىپكەردىڭ ءبىرى − وسى. وسى تەكتەس مىسالدار جەتىپ-ارتىلادى. ءبىر كاسىپكەرلەر ءسۇت ونىمدەرىنىڭ كەيبىر ءتۇرىن ءۇش ەسە قىمبات باعامەن جەتكىزىپ بەرىپ جۇرسە, كەيبىر جەكە كاسىپكەرلەر تەندەرگە جالعىز ءوزى قاتىسسا دا, ءونىم جەتكىزۋدى باستاپقى باعادان ارزانعا ۇتىپ العان. ەرەجە بويىنشا ونىمەن تالاساتىن ەشكىم بولماسا, ءونىمنىڭ قۇنى سول كۇيىندە قالۋى كەرەك. وسى تەكتەس ولقىلىقتار كوپ», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى مادەن مۇساەۆ.
بۇل ماسەلە تەك ءسۇت ونىمىنە عانا ەمەس, سارى ماي ونىمىنە دە قاتىستى بولىپ شىقتى. «سارى ماي ءونىمىنىڭ ءار كيلوسىنا پورتالدا ۇسىنىلعان باعا 1486 تەڭگە بولسا, ونى جەتكىزۋشى 610 تەڭگەگە ۇتىپ العان. ال №1 ارنايى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى سارى مايدىڭ ءاربىر كيلوسى ءۇشىن 1590 تەڭگە ۇسىنسا, ونى جەتكىزۋشى «لەسنياك» جەكە كاسىپكەرلىگى 519 تەڭگەدەن ۇتىپ الىپ وتىرعان», دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى.
بۇگىندە مەملەكەت تاراپىنان ءسۇت ونىمدەرىن وڭدەيتىن كاسىپورىندارعا بارىنشا قولداۋ كورسەتىلىپ كەلەدى. اعىمداعى جىلدىڭ وزىندە 7 نىسانعا 185 ميلليون تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن. سونىمەن قاتار وڭىردە ءسۇت باعىتىندا 24 اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆى قۇرىلىپ, جاقسى جۇمىس ىستەپ كەلەدى.
الايدا, ىشكى نارىقتاعى جۇمىستىڭ جۇيەسىزدىگىنەن بە, ايتەۋىر ءسۇت باعىتىنداعى باعا ماسەلەسى ءالى دە وزەكتى.
بۇل ورايدا, وبلىستىق اۋىلشارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى بەرىك نىعماشەۆ بۇگىندە ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ جۇمىستارى ءوز دەڭگەيىندە ەمەس ەكەنىن ايتتى. بۇدان بولەك, كاسىپورىندار ءوز ونىمدەرىن بيۋدجەتتىك ۇيىمدارعا ءارتۇرلى باعامەن وتكىزەتىنىن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدان كەيىن ونىڭ باعاسى وزگەرىپ, تىم قىمبات نەمەسە ارزان باعاعا ساتىلىپ جاتقانىنا دا توقتالدى. ايتالىق, وڭىردەگى ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەتىن بارلىق كاسىپورىنداردىڭ تاۋلىكتىك قۋاتى 56 توننا ەكەن. شامامەن بۇل كورسەتكىش تۇتىنۋشىلاردىڭ 50 پروتسەنتىن قامتاماسىز ەتەدى. «ماسەلەن, ءسۇتتى ءبىر مەكەمە 98 تەڭگەدەن السا, باسقا تسەحتار 276 تەڭگەدەن وتكىزەدى. بۇل كاسىپورىندار ىشكى نارىق ءۇشىن ەمەس, ءونىمدى تەك بيۋدجەتتىك مەكەمەلەرگە تاسۋمەن عانا شەكتەلگەن», دەيدى باسقارما باسشىسى. سونىمەن قاتار كەلەسى جىلدان باستاپ مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەر بولمايتىنىن, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ جۇمىستارىنىڭ دا باقىلاۋدا بولاتىنىن, بۇل ءۇشىن بارلىق كاسىپورىندارعا سارالاۋ جۇرگىزىلەتىنىن جەتكىزدى.
وندىرگەن ءونىمىن شەتەلگە ەكسپورتتاپ جۇرگەن «كوكجيەك-2030» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى ابدىقالي بەگىمبەتوۆ مەملەكەت قولداۋ كورسەتسە, ساپالى ونىممەن ءتيىستى مەكەمەلەردى قامتاماسىز ەتۋگە دايىن ەكەنىن جەتكىزدى. سونداي-اق كاسىپكەر شارت بويىنشا سۇتتە شلاكتىڭ مولشەرى 00,1 پروتسەنت بولىپ كورسەتىلگەنىمەن, بۇگىنگى ءسۇت ونىمدەرىندە بۇل 9 پروتسەنتتەن اسىپ بارا جاتقانىنا وكىنىش ءبىلدىردى. وسى ورايدا وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنەر بولساق, وبلىس اۋداندارىنداعى قايتا وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ قۋاتى جوعارى بولعانىمەن, وندىرىلگەن ءونىم كولەمى وعان ساي ەمەس ەكەن. ءتىپتى مال شارۋاشىلىعى جاقسى دامىعان سارىسۋ, مويىنقۇم سەكىلدى اۋدانداردا ءالى كۇنگە دەيىن شاعىن بولسا دا ءسۇت وندىرەتىن بىردە-ءبىر كاسىپورىن اشىلماعان. دەمەك, ولار ءتيىستى مەكەمەلەرگە قاجەتتى ءسۇت ونىمدەرىن تاراز قالاسىنان الادى.
جامبىل وبلىسىندا وزدەرى ەشبىر ءونىم وندىرمەي-اق, ءوندىرۋشى كاسىپورىن مەن تۇتىنۋشى مەكەمە اراسىندا ساۋدا كورىگىن قىزدىرىپ, وڭاي ولجاعا كەنەلگىسى كەلەتىندەردىڭ جۇمىسىن رەتكە كەلتىرۋ باستى ماسەلە. ءتىپتى وڭىردەگى ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەيتىن ءىرى كاسىپورىنداردىڭ باعاسى ارزان ءارى ساپالى ونىمدەرىن وتكەرۋدە قيىندىقتار تۋىنداعانى, سونىڭ سالدارىنان كاسىپورىنداردىڭ قۋاتتىلىعىنا قاراي جۇكتەمەلەرىن ارتتىرۋ مۇمكىن بولماي وتىرعانى تۋرالى ماسەلە دە كوتەرىلگەن بولاتىن. ەندىگى جەردە ءسۇت ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋ كاسىبىندەگى كەمشىلىكتەر مەن ونى ساتىپ الۋ, تاسىمالداۋ ماسەلەلەرىندەگى ولقىلىقتار رەتكە كەلتىرىلسە, وڭىردەگى ءوندىرىس سالاسىنىڭ قارقىن الاتىنى ءسوزسىز.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
جامبىل وبلىسى
