ءيا, ونەردىڭ قاسيەتىن جانىمەن ءسۇيىپ, ازابىنا ءتوزىپ, ۇلبىرەگەن سەزىمىن قاستەرلەگەن كىسى عانا كيەلى ساحنادا تۇراقتاپ قالماق.
ساپار وتەمىس ۇلىنىڭ ونەر جولىن تاڭداۋى قاراپايىم اۋلەتتىك تەكتەن كەلگەن قاسيەت ەكەن. ەشكىم دە ونەر يەسىن ارىپتەستەرىنەن ارتىق سيپاتتاي الماسى انىق. سوندىقتان ءبىز دە ساحنا تورىندە جۇزدەن اسا كەيىپكەردى سومداعان س.وتەمىس ۇلى جايلى شوكىمدەي سىردى ءوزىنىڭ جانە ول جايلى ارىپتەستەرىنىڭ ايتقان اڭگىمەلەرى ارقىلى جەتكىزۋدى ءجون سانادىق.
ساپار وتەمىس ۇلى: – مەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ ناعىز قايناعان شاعىندا – 1943 جىلى دۇنيەگە كەلىپپىن. بالا كۇنىمنەن ءان سالاتىنمىن. ءوزىم وسكەن بوستاندىق اۋىلىنىڭ ء«انشى بالاسى» اتاندىم. اكە-شەشەدەن جالعىزبىن. اكەي سۋىرىپسالما اقىن بولىپتى. كولحوزدا قوس وگىز ايدايدى ەكەن. بەس ۋاقىت نامازىن قازا قىلماي, تاقۋا عۇمىر كەشىپتى. اكەمنىڭ اناسى قىرعىزدىڭ قىزى بولعان. ون ءبىر بالادان ءتىرى قالعان جالعىز مەن ەكەنمىن. بىردە اكەي, جازعى قىرمان كەزىندە اۋزىما قويدىڭ قۇيرىعىن سالادى. مايلى استى اعزام كوتەرە الماي, قاتتى اۋىرىپ قالىپپىن. ءبىر اپتا كوزىمدى اشا الماي جاتقانىمدا اكەم قاتتى قايعىرىپتى. ارزان ەسىمدى جەڭگەمىز: «اتاسىنا بارىپ ايت, بالاڭىز شاقىرىپ جاتىر», دەپ حابار جىبەرگەندە ول: «ارتىمدا ساپارىم ءتىرى قالسا, ريزامىن» دەپ, كۇرەكتىڭ ۇستىنە تىزەسى قالتىراپ وتىرا كەتكەن ەكەن. ارادا كوپ ۋاقىت وتپەستەن جارىقتىق جاينامازدىڭ ۇستىندە ناماز وقىپ وتىرىپ و دۇنيەلىك بولىپ كەتتى.
اكەمنىڭ تۋعان قارىنداسى توقتا – شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ايگىلى «انا – جەر انا» دراماسىنىڭ باس كەيىپكەرى تولعانايدىڭ ءپروتوتيپى. 1965 جىلى الماتىدا كونسەرۆاتوريادا وقىپ جۇرگەن كەزىمدە قىرعىز ەلىندەگى اپامىزعا سالەم بەرۋگە ورىنباي دەگەن نەمەرە اعام ەكەۋمىز اتپەن كەتتىك. ءۇش كۇن ءجۇرىپ, شاتقال دەگەن اۋىلعا جەتتىك. توقتا اپامىز بىزدەردى جىلاپ-سىقتاپ كۇتىپ الدى. جيىرما كۇن قوناقتاپ جاتتىم. اپامنىڭ جاسى 83-تەن اسقان ەدى. سول كەزدە: «قىرعىزدىڭ شىڭعىس ايتماتوۆ دەگەن جازۋشى جىگىتى كەلىپ, ءومىر تاريحىمدى, كۇيەۋىم پولاتىم مەن ءۇش بىردەي ۇلدارىم ومار, وسپان, داۋرەنىمنىڭ سوعىستا قايتىس بولعانىن, ەلدىڭ قالاي كۇيزەلگەنىن جازىپ الىپ كەتتى. كىتابىنا كەرەك ەكەن» دەگەن ەدى. سوڭىنان م.اۋەزوۆ تەاترىنىڭ تاريحىنا ۇلكەن جاڭالىق ەنگىزگەن ايتۋلى پەسانىڭ تۋىنداعانىن بىلەسىزدەر.
1959 جىلى قاراشا ايىندا شىمكەنتكە, تەاترعا كەلدىم. باس رەجيسسەرى عاينيجامال حايرۋللينا ەكەن. مەنى تامارا ۆلاديميروۆنا پانيزوۆكينا دەگەن رەكۆيزيتوردىڭ كومەكشىلىگىنە جۇمىسقا قابىلدادى. قالادا ەشكىمدى تانىمايمىن. تۋىسىم جوق. باراتىن جەرىم بولماعان سوڭ, تەاتردىڭ گريم بولمەسىندە تۇرۋىما رۇقسات بەردى. كوپشىلىك ساحناسىنا تۇسەمىن. كىشكەنتاي رولدەردە وينايمىن. عاينيجامال اپايىمىز مەنىڭ جاعدايىمدى ءتۇسىنىپ, ءار ساحناعا شىققانىما 1 سوم تولەتتى. ول كەزدە 1 سوم دەگەنىڭ كوپ اقشا. ءبىر كۇنى شىمكەنتكە اسقار توقپانوۆ كەلدى. عاينيجامال اپاي: «مىنا ساپار دەگەن جىگىتتىڭ ونەرگە ىنتاسى زور. وسىنى كورىڭىزشى؟!» دەدى. اسقار توقپانوۆ مەنىمەن شامالى سويلەسكەن سوڭ, «كەلسىن الماتىعا» دەدى. سونىمەن 1964 جىلى كونسەرۆاتورياعا ءتۇستىم. رەجيسسەر ماماندىعى بويىنشا 1967 جىلى ءبىتىرىپ, م.اۋەزوۆ تەاترىنا جۇمىسقا قابىلداندىم. ۇيلەندىم. قولىما جالعىز شەشەمدى الدىم. بىراق مۇندا كەلگەن سوڭ انامنىڭ قان قىسىمىنىڭ كوتەرىلىپ كەتە بەرۋىنە بايلانىستى قايتادان شىمكەنتكە ورالۋىما تۋرا كەلدى. ءسويتىپ قازاق تەاترىنا جۇمىسقا قابىلداندىم.
1982 جىلى جاقىپ وماروۆ تەاترعا باس رەجيسسەر بولىپ كەلىپ, «اقان سەرى – اقتوقتىنى» قايتا قويدى. پرەمەراسىنا ع.مۇسىرەپوۆ ارنايى كەلىپ, ساحنادا تۇرىپ ماڭدايىمنان ءسۇيدى. «شاكەننەن (ايمانوۆ) كەيىن اقاندى كورە الماي ءجۇر ەدىم. اقانىم ءتىرىلدى عوي؟!» دەپ قايىرا قۇشاقتاپ, كوزىنە جاس الدى.
اكتريسا ايجان جۇمابەكوۆا, قازاقستاننىڭ مادەنيەت قايراتكەرى: –1967 جىلى جازدا م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىمەن» گاسترولگە شىعايىق دەپ جاتقانبىز. ء«بىزدىڭ تەاترعا جوعارى ءبىلىمدى, كورىكتى مىقتى جاس اكتەر كەلىپتى؟!» – دەپ جۇرت شۋ ەتە قالدى. كەلە «قاراگوزدەگى» نارشاعا ءتۇسىپ, بىزبەن بىرگە گاسترولگە اتتاندى. جازداي گاسترولدە بىرگە وينادىق. ساپەكەڭنىڭ ءوزىنىڭ اق ماڭدايلى, كەربەز, زيالىلىعى نارشاعا ءدوپ ءتۇستى. ب.تاجىباەۆتىڭ «انا جۇرەگىندەگى» سوعىستان ەكى اياعىنان ايىرىلىپ ورالعان ارماندى (قويۋشى رەجيسسەر ت.وتەباەۆ) بالداقپەن سۇيەنىپ, ساحناعا زارلاتا اندەتىپ شىققاندا, زالداعى كورەرمەن تولقىپ كەتەتىن. ساپەكەڭنىڭ ساحنالىق سەرىكتەسىن وزىنە ءۇيىرىپ, تارتىپ الاتىن قاسيەتى بار ەدى. وتە قۋاتتى وينايدى. اقان سەرىنى سومداعاندا ناعىز سەرىنى كوز الدىڭا ەلەستەتەتىن.
اكتريسا راۋشان سالوۆا, «ەرەن ەڭبەگى ءۇشىن» مەدالىنىڭ يەگەرى: – گوگولدىڭ «ۇيلەنۋىندە» – پودكولەسيندى, مەن اگافيا تيحونوۆنانى وينادىم. «تولىق ايەل دەگەندە, ىشكەن اسىمدى جەرگە قويامىن» دەگەن ءسوزىن قۇتىرتىپ ايتقاندا, قاسىندا تۇرعان بىزدەر كۇلكىمىزدى ارەڭ تەجەيتىنبىز. اكتەردىڭ ەرەكشە قاسيەتى – ساحناداعى سەرىكتەسىنە ادالدىعى! د.يسابەكوۆتىڭ «ەسكى ۇيدەگى ەكى كەزدەسۋىندە» (رەجيسسەر ءا.قۇلدانوۆ) ول كىسى – ايتورەنى, مەن زەينەپتى ورىندادىم. باتىردىڭ, شالدىڭ, ماحاببات كەيىپكەرىنىڭ, سول سياقتى كەز كەلگەن بەينەنىڭ شىرايىن كىرگىزە وينايتىن. ءسوزىن تەز جاتتاپ, بويىنا قوندىرىپ ايتادى. سوسىن سەرىكتەسىنەن دە سونداي جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن.
* * *
...م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوزىندە» سىرىمدى ويناعان ءساتى قانداي عاجاپ! تالدىقورعان تەاترىنان كەلگەن كونەكوز ءارتىس اعامىزدىڭ: «سىرىمنىڭ رولىمەن ساحنادا جانىپ, ورتەنىپ كەتەتىن شىعار دەپ ەدىك. جانىپ تۇرعان وتسىڭ عوي!» دەپ تامسانعانى ءالى ەسىندە. ەڭبەگى جانىپ, 1980 جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى» قۇرمەتتى اتاعى بەرىلدى. شىعارماشىلىعىنداعى ەڭ ۇلكەن ءھام ايتۋلى ءرولىنىڭ ءبىرى م.شاتروۆتىڭ «سوندا عانا جەڭەمىز» پەساسىنداعى «كۇنكوسەمدى» (رەجيسسەر ج.وماروۆ) ويناعانى ەدى. ەكى ساعات وتىز بەس مينۋت جۇرەتىن قويىلىمدا ساحنادان ءبىر مينۋت قول ءۇزىپ كەتە المايسىز. ول ۋاقىتتا لەنيندى رەسەيدە كالياگين سومداسا, سودان كەيىنگى سوم بەينەنى قازاق اكتەرى بەدەرلەي الدى. بۇل رەتتە دە ونىڭ تاريحي تۇلعانى بەينەلەۋدەگى ەڭبەگى وزگەلەرگە سالىپ بەرگەن سونى سوقپاق ىسپەتتى ەدى. اسقار توقپانوۆ اعاسى قويىلىمنان سوڭ گريم بولمەسىنە ارنايى كەلىپ: «ساپار, مەن دە كوسەمدى ويناپ ەدىم. «ۇستازدان شاكىرت وزار» دەگەن وسىنداي-اق بولار. باسىمدى ءيدىم!..» – دەپ كوزىنە جاس العان ەكەن جارىقتىق. پرەمەراعا ماسكەۋدەن تەاتر سىنشىلارى ارنايى كورۋگە كەلىپتى. پەتروۆ, لارين دەگەندەر: «كالياگيننەن اسىرىپ وينادى. مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنۋ كەرەك...» دەپ ۇسىنىس جاساعان كورىنەدى. وكىنىشكە قاراي «قايتا قۇرۋعا» بايلانىستى ول ۇسىنىستارى جۇزەگە اسپاي قالدى. كەيىن بىراق ماسكەۋلىكتەر وعان وسى ءرولى ءۇشىن «رەسپۋبليكانىڭ ۇزدىك ادامى» دەگەن توسبەلگى تاعىپتى. بەلگىلى دراماتۋرگ يران عايىپتىڭ «مەن ىشپەگەن ۋ بار ما؟» درامالىق داستانىندا (رەجيسسەر ە.ورازىمبەتوۆ) ابايدى ويناۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. قىزىلورداعا اپارىپ قويىلعاندا اۆتور ساحناعا شىعىپ: «مەنىڭ ابايىم. اباي وسىنداي بولعان شىعار» دەپ ريزاشىلىعىن بىلدىرگەن ەدى. 2014 جىلى استانا قالاسىندا ونەر كورسەتكەندە بەلگىلى تەاتر سىنشىسى اشىربەك سىعاي: «قازىرگى ابايدى ويناپ جۇرگەندەردىڭ ىشىندە سىزگە جەتەتىن اباي جوق» دەپ, قولىن قىسىپتى. مۇنان اسقان باعا بار ما؟!
سايا قاسىمبەك,
دراماتۋرگ
