جالپى العاندا, الەمدىك ەكونوميكا بىرتىندەپ قالپىنا كەلىپ, ون جىل بۇرىنعى كورسەتكىشتەر دەڭگەيىنە ورالدى. سونىمەن قاتار جاڭا تەكتونيكالىق وزگەرىستەردىڭ نىشاندارىنا ۇقساس پروتسەستەر دە كوز الدىمىزدان ءوتىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ ديپلوماتتارىنا كوزدەگەن ماقساتتاردى جەدەل بەيىمدەۋ, ۇنەمى جەتىلدىرۋ جانە تۇزەتىپ وتىرۋ مىندەتتەرىن جۇكتەپ وتىر.
حالىقارالىق قاتىناستاردى دامىتۋداعى قازىرگى كەزەڭنىڭ نەگىزگى مازمۇنى – ديپلوماتيالار ءۇشىن قولدانۋ تۇرعىسىنان ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن الەمدىك ساياسي ءتارتىپتىڭ جاڭا ارحيتەكتۋراسىنا كوشۋ. ونى تومەندەگى فاكتورلار مەن ۇردىستەر نەگىزىندە ايقىنداپ بەرۋگە بولادى.
بىرىنشىدەن, ءبىز ءۇشىن ۇيرەنشىكتى دۇنيەلەر ۇنەمى وزگەرىپ وتىرادى, ءتىپتى قازىر الەمدىك ءتارتىپ سىندارلى جانە كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇشىراپ جاتىر. جالپى العاندا, حالىقارالىق قاتىناستار بيپوليارلىق جۇيەنى بۇزعاننان بەرى, تولىقتاي رەتكە كەلتىرىلگەن جوق. ونىڭ ۇستىنە كەيبىر جاعدايلاردا ولار كۇردەلەنە ءتۇستى دە, بولجاپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس بولىپ كەتتى.
تاجىريبە قازىرگى زامانعى كوپتەگەن ماسەلەلەردى كۇش ارقىلى شەشۋدىڭ جولدارى جوق ەكەنىن ايقىن كورسەتەدى. كۇشپەن ارەكەت ەتۋ پوزيتسياسى تەك جاڭا قيىندىق تۋدىرادى. سونىڭ كەسىرىنەن بۇتىندەي مەملەكەتتەر (اۋعانستان, ليۆيا, سيريا, يراك جانە باسقالار) ىدىراۋ شەگىندە تۇر.
مۇنداي كوزقاراس ءسوزسىز الەمدىك ساياساتتاعى قاقتىعىستار كەڭىستىگىنىڭ كەڭەيۋىنە سوقتىرادى. بىراق بۇل فاكتوردى الەمنىڭ بارلىق ەلدەرى بىرتىندەپ ءتۇسىنىپ كەلەدى. قارسىلاسۋ بۇگىنگى كۇنى ەشكىمگە پايدا اپەرمەيدى, ال قازىرگى جاعدايدا جانجالداردى (ەكونوميكالىق, ساياسي نەمەسە اسكەري) ۋشىقتىرۋ ارقىلى الدەبىر تاراپتىڭ جەڭىپ شىعۋى مۇمكىن ەمەس.
حالىقارالىق قاتىناستار دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭى باستالعانىن ايگىلەيتىن سيپاتتار دا كورىنە باستادى. ونىڭ مازمۇنى الەمدىك پروتسەستەردى ءوزارا سەنىم ءبىلدىرۋ مەن ءپوزيتيۆتى ىنتىماقتاسۋ ارقىلى جۇرگىزۋ بولماق. مۇنداي ءتاسىلدىڭ جارقىن مىسالى – كاسپي جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ اقتاۋدا وتكەن بەسىنشى سامميتىندە قابىلدانعان كاسپي تەڭىزىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى تۋرالى كونۆەنتسيا. بارلىق قاتىسۋشىلار مەن بەلگىلى ساراپشىلار بۇل تاريحي كەلىسىمدى بەكىتۋدە قازاقستان مەن ونىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ شەشۋشى ءرول ويناعانىن مويىندادى. بۇل ماسەلە سوڭعى 30 شاقتى جىل بويى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەگەن. مۇنداي كۇردەلى ماسەلەنى بەيبىت ءارى بايسالدى تۇردە شەشۋ – حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋ جولىنىڭ بولاشاعىن پاش ەتەتىن ءبىر كورىنىس ىسپەتتى.
وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ دامۋىنداعى جاڭا كەزەڭنىڭ بەلگىلەرى ايقىن بايقالادى. ونىڭ ءمانى ءوزارا سەنىمدىلىك پەن وڭ ىنتىماقتاستىق جاعدايىندا الەمدىك ۇردىستەردىڭ دامۋى بولماق. وسىنداي كوزقاراستىڭ جارقىن مىسالى – قازاقستاننىڭ بيىلعى قاڭتار ايىنداعى بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە توراعالىق ەتۋى ناتيجەسىندە قابىلدانعان باستامالار. ال بۇل باستامالار ءىس جۇزىندە ەلدەر مەن بەلسەندىلەردى انتيادرولىق قوزعالىسقا نەعۇرلىم كوپتەپ تارتۋ ارقىلى ورىندالماق.
ەكىنشىدەن, قازىر بايقالىپ وتىرعان ساياسات پەن حالىقارالىق قاتىناستارداعى تۋربۋلەنتتىلىكتىڭ ءبىر سيپاتى – جاڭا جانە ءاردايىم جاعىمدى بولىپ شىقپايتىن پروتسەستەر. ماسەلەن, تۇتاس ءبىر باعىتقا اينالا باستاعان ءپوپۋليزمنىڭ تارالۋى. كوپتەگەن ساراپشىلار مۇنى بۇگىننىڭ وزىندە جاڭا «قالىپتى جاعداي» دەپ اتايدى.
پوپۋليزم ءورشۋىنىڭ ءتۇپ سەبەبى – مىناداي وبەكتيۆتى ماسەلەلەر: ەكونوميكالىق ءوسۋ ورتالىقتارىنىڭ اۋىسۋى مەن سودان تۋاتىن الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك, بۇقارالىق كوشى-قون جاعدايىندا مادەني ەرەكشەلىكتەردى جوعالتۋ قورقىنىشى, سونىمەن قاتار شۋلى لاڭكەستىك شابۋىلدار مەن قىلمىستار سانىنىڭ ءوسۋى جانە ولاردى دەماگوگتەردىڭ ناسىلدىك نەمەسە ءدىني نەگىزدەردەگى كسەنوفوبيا مەن ارازدىقتى قوزدىرۋ ءۇشىن پايدالانۋى.
بۇل ماسەلەلەردىڭ قاراپايىم شەشىمى جوق, ونى پوپۋليستەر جاقسى بىلەدى, ولارعا بارلىق كەلەڭسىز جايتتار ءۇشىن كىنانى ۇكىمەتتەرگە جانە قازىرگى حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىنە تاعۋ اناعۇرلىم وڭاي. وسىنداي كوڭىل كۇي سوڭعى كەزدەرى, اسىرەسە ەۋروپا وداعى ەلدەرىندە بايقالادى.
كەيبىر ەۋروپالىق ديپلوماتتار جالپى ءداستۇرلى ينستيتۋتتار السىرەپ, ولاردان بۇقارانىڭ كوڭىلى قالىپ, ۇكىمەتتەرگە, ساياسي پارتيالارعا, سوتتارعا, باق پەن قارجى مەكەمەلەرىنە دەگەن سەنىمى جوعالدى دەپ پايىمدايدى.
قالاي بولعاندا دا, ەۋروپادا قوعامنىڭ ساياسي, قارجىلىق جانە ينتەللەكتۋالدىق يستەبليشمەنتى جەڭىلىسكە ۇشىراپ جاتىر, تەحنوكراتتار پوپۋليستەرگە جول بەرىپ, ۇلتشىلدار مەن داستۇرشىلدەر ليبەرالدار مەن جاھاندانۋدى جاقتاۋشىلاردى ىعىستىرىپ بارادى. بۇل ەۋروپا وداعىنداعى دامىعان ەلدەردىڭ وزىندە بايقالادى.
جاڭا الەمدىك ءتارتىپتى سيپاتتايتىن تاعى ءبىر تەندەنتسيا – پروتەكتسيونيزم دە تۇراقتى سيپاتقا يە بولىپ وتىر. بۇنىڭ سيپاتى – كەيبىر ەلدەردىڭ وقشاۋلانۋى, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ كوپجاقتى فورماتىنان جەكە, ايماقتىق سيپاتقا كوشۋى. مۇنى جەكەلەگەن ساراپشىلار «دەگلوباليزاتسيا» دەپ باعالايدى.
بىراق, ەڭ باستىسى, ءبىر ورتالىقتان تارالاتىن ۇردىسكە اينالعان بۇل ترەندتەردىڭ دامىعان ەلدەردەن بىرتە-بىرتە دامۋشى ەلدەرگە تارالۋى الاڭداتادى. بۇل, اسىرەسە, ەۋروپادا جۇمىس ىستەيتىن ديپلوماتتارعا ءمالىم دۇنيە.
ۇشىنشىدەن, ەكونوميكالىق جانە ساياسي دامۋدىڭ الەمدىك ورتالىعى بىرتىندەپ ازياعا اۋىسىپ كەلەدى, ال ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ىشكى ديالوگتى قۇرۋ ونىڭ دامۋىن ايقىنداۋشى ۇردىسكە اينالىپ وتىر. بۇل فاكتور كەلەشەكتە ۇزاقمەرزىمدى وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ قالۋى ىقتيمال.
بۇرىن دامۋشى ەلدەر جاڭعىرۋ پروتسەسىنە قۋىپ جەتۋ ءپرينتسيپى بويىنشا ىلەسىپ وتىرۋعا ءماجبۇر بولدى, بۇگىن كوپتەگەن ازيا ەلىنىڭ مىسالىنا سۇيەنسەك, ولار دامۋدىڭ جاھاندىق ديناميكاسىن قالىپتاستىرىپ وتىر. قازاقستان ءۇشىن بۇل ترەند ايرىقشا ماڭىزدى, ويتكەنى ورتالىق ازيا كوپتەگەن باعالاۋلارعا سايكەس جاھاندىق ەكونوميكانىڭ شەتكى ايماقتارىنان ونىڭ بەلسەندى ورتالىعىنا اينالۋعا بەت بۇردى.
قازىر ء«بىر بەلدەۋ – ءبىر جول» اتتى قىتاي باستاماسىنىڭ اياسىندا قۇرىلعان كولىك ينفراقۇرىلىمى بويىنشا وتەتىن بولاشاق قۋاتتى جۇك اعىمدارىنىڭ ءوسۋى تۋرالى كوپتەگەن بولجام بار. جالپى العاندا, وسىنداي بولجامدارمەن, اسىرەسە قازىرگى زامانعى جىبەك جولىن قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا ارەكەت ەتۋشى كوپتەگەن جاھاندىق جانە ايماقتىق ويىنشىلاردىڭ بەلسەندىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ (بۇل شىن مانىندە, قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى) كەلىسۋگە بولادى. الايدا ورتالىق ازيانىڭ دامۋىنا ءتان الەۋەتتى تۇگەل جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاقستانعا جانە كورشىلەرىمىزگە كوپتەگەن ەكونوميكالىق جانە ديپلوماتيالىق ماسەلەنى شەشۋگە تۋرا كەلەدى.
بىرقاتار ساراپشىنىڭ باعالاۋى بويىنشا, ورتالىق ازيانىڭ بارلىق ەلدەرىنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ كىلتى ايماقارالىق ىنتىماقتاستىققا بەلسەندى قاتىسۋىندا جاتىر. بۇل يدەيا ايماق حالىقتارىنىڭ تاريحي, گەوگرافيالىق, مادەني, تىلدىك جانە ءدىني قاۋىمداسۋىنىڭ ىرگەلى العىشارتتارىنا نەگىزدەلگەن جانە تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن, تاۋارلاردىڭ, قىزمەتتەردىڭ, كاپيتالدىڭ جانە جۇمىس كۇشىنىڭ ەركىن قوزعالىسى, حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيىن كوتەرۋ جانە ونىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سىرتتان تونگەن قاۋىپپەن ءتيىمدى كۇرەسۋ ءۇشىن قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋعا ارنالعان. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ تۇراقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋى ءۇشىن جاعداي تۋعىزاتىن ەكونوميكالىق ماسەلەلەردى شەشۋگە جانە مەملەكەتارالىق قۇقىقتىق قاتىناستاردى قالىپتاستىرۋعا كۇش جۇمىلدىرۋ قاجەت.
تورتىنشىدەن, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جۇيەسى, تۇتاستاي العاندا, وزگەردى, ول شىنىمەن ادامداردىڭ, تاۋارلار مەن كاپيتالداردىڭ شەكسىز اۋقىمدى قوزعالىسىن قامتىعان جاھاندىق جۇيەگە اينالدى. بۇعان قوسا, وركەنيەتتىڭ تەحنولوگيالىق نەگىزى وزگەردى: ءارتۇرلى تەلەكوممۋنيكاتسيالاردىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ الەم بۇگىن اقپاراتتانۋ جاعىنان اشىق جانە قانىققان. قازاقستانعا ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جاعىنان تاريحي بايلانىسى ەرتەدە ءۇزىلىپ قالعان جاڭا ەلدەر مەن وڭىرلەر اشىلدى. بۇعان جارقىن مىسال رەتىندە قازاقستانمەن اسا تىعىز تاريحي جانە مادەني بايلانىستارى جاندانعان ۆەنگريامەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋدى ايتۋعا بولادى.
سونىمەن حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسىنىڭ ودان ءارى دامۋى بۇرىنعىدان دا قىزىقتى جانە بولجامدى بولاتىنى كورىنىپ تۇر. بۇگىنگى وزگەرىستەر, بولاشاق دۇنيەنىڭ ءبىز ويلاعاننان ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنە الاتىندىعىن بايقاتادى. قازاقستان الەمگە بارعان سايىن اشىق ءارى ترانسپارەنتتى ەلگە اينالىپ, جاھاندىق پروتسەستەرگە بەلسەنە قاتىسىپ جاتىر. بولاشاقتا بەرىكتىگىمىزدى سىنايتىن اناعۇرلىم قىزىقتى كەزەڭدەردى باستان وتكەرەمىز. اينالاداعى الەم ورتالىق ازياداعى جاعداي سياقتى تەز وزگەرىپ بارادى, تاياۋ ۋاقىتتا جاڭا قيىندىقتار عانا ەمەس, جاڭا مۇمكىندىكتەر دە الدىمىزدان شىقپاق.
قازاقستانعا جانە ءبىزدىڭ قولدانىستاعى ديپلوماتيامىزعا جاسالعان تالداۋ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەشىمدەرىنىڭ, جوسپارلارى مەن يدەيالارىنىڭ ويداعىداي جۇزەگە اسىپ, جالعاسىن تاۋىپ, جاڭا, ۇنەمى وزگەرمەلى قورشاعان شىنايى دۇنيەدەن ۇيلەسىمدى ورىن يەلەنگەنى انىق ەكەندىگىن كورسەتەدى. مۇنىڭ بارلىعى ەلىمىزدى الەمگە تانىتىپ, بەدەلىن كۇشەيتەدى.
ازىرگە ايقىندالا تۇسكەن جايتتار مىنالار: قازاقستان جاھاندانۋدىڭ جاڭا پروتسەستەرىنە دەر ۋاقىتىندا ىلەسىپ كەتتى جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىققا بەلسەنە كىردى. ءبىز تاڭداعان سىرتقى ساياساتتىڭ قاعيداتتارى, ياعني پراگماتيزم, كوپۆەكتورلىق جانە ۇلتتىق مۇددەلەرگە قاتىستى مۇلتىكسىز اينىماس ۇستانىم ابدەن سەنىمنەن شىقتى دەپ قورىتىندى جاساۋعا بولادى.
نۇرباح رۇستەموۆ,
قازاقستاننىڭ ماجارستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى
