حح عاسىردىڭ 60-80 جىلدارى ءامۋداريا مەن سىرداريا وزەنى بويىنداعى حالىقتىڭ سانى 2,2 ەسەگە ارتىپ, سۋعا قاجەتتىلىك ءوستى. سونىڭ سالدارىنان تەڭىزگە قۇيىلاتىن سۋ مولشەرى ازايدى. ياعني قوس وزەننىڭ سۋىن بەل ورتادان بوگەپ, كۇرىشتىك پەن ماقتا القاپتارىنىڭ كولەمى ارتتى. مۇنداي انتروپوگەندىك فاكتورلاردان تەڭىزگە 1960-1965 جىلدارى 44 مىڭ تەكشە مەتر سۋ قۇيىلسا, 1974-1978 جىلدارى 13 مىڭ تەكشە مەترگە ازايدى. تىپتەن, 1990 جىلدارى سۋدىڭ مولشەرى ەكى ەسەگە كەمىدى.
ناتيجەسىندە ارالعا قۇيىلاتىن سۋدىڭ 89 پروتسەنتكە ازايىپ, تەڭىزدىڭ سۋ ايدىنى 30-200 شاقىرىمعا دەيىن قۇرعادى. سۋدىڭ تۇزدىلىعى 40 پروتسەنتكە دەيىن ارتتى. وسىلايشا, ارال شولگە اينالىپ, قۇرعاپ قالعان تەڭىز تۇبىنەن جىل سايىن زياندىلىعى جوعارى 2 ملن توننا تۇزدى شاڭدار كوتەرىلىپ, ەكولوگيالىق زارداپ ايماعىنا اينالدى. ەكولوگيالىك داعدارىس سالدارىنان ارال وڭىرىندە ادامداردىڭ دەنساۋلىعى كۇرت تومەندەپ, اۋرۋشاڭدىق بەلەڭ الدى. ارالدى قۇتقارۋ الەمدى قۇتقارۋمەن پارا-پار ماسەلەگە اينالدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان-اق ارال پروبلەماسىن مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ اشىق ايتىپ, الەم ەلدەرىنىڭ نازارىن اۋداردى. ماسەلەنىڭ وتكىر ەكەندىگىن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ باسشىلارىنا ءتۇسىندىرىپ, بىرلەسە شەشۋدى ۇندەپ, پرەزيدەنتتەردىڭ باسىن قىزىلوردا قالاسىندا قوستى. بۇل 1993 جىلدىڭ 26 ناۋرىزى ەدى. ياعني ارال پروبلەمالارىنا ارنالعان العاشقى حالىقارالىق كونفەرەنتسياعا قىرعىزستان پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆ, تاجىكستان پرەزيدەنتى ەمومالي راحمون, تۇرىكمەنستان پرەزيدەنتى ساپارمۇرات نيازوۆ, وزبەكستان پرەزيدەنتى يسلام كاريموۆ قاتىستى. كونفەرەنتسيا بارىسىندا «ارال تەڭىزى جانە ارال ماڭى پروبلەمالارىن شەشۋ, ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ جانە ارال ايماعىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا بىرلەسكەن ارەكەتتەر تۋرالى كەلىسىمگە كەلىپ, ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى تۋرالى ەرەجەگە قول قويدى.
ارينە, ارال ماسەلەسىنە ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسيا سىر وڭىرىندەگى ايتۋلى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە ۇيىتقى بولدى. ياعني كونفەرەنتسيا قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشى مەملەكەت باسشىلارى اتىنان بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا ۇندەۋ جولداندى. حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قولداۋىمەن ارال تەڭىزى باسسەينىن ەكولوگيالىق ساۋىقتىرۋ مەن ايماق تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دەڭگەيىن كوتەرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا بىرلەسكەن ناقتى ىستەر مەن باعدارلامالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ جونىندە كەلىسىمگە كەلدى. ەڭ باستىسى, ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى قۇرىلدى. قوردىڭ توراعالىعىنا نۇرسۇلتان نازارباەۆ سايلاندى. ورتالىق ازيا ەلدەرى ءۇش جىل سايىن قوردىڭ جۇمىسىن ۇيلەستىرەتىن بولىپ شەشىلدى. مىنە, وسى حالىقارالىق قوردىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 25 جىل تولىپ وتىر.
ايتا كەتەتىنى, سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى سەيىلبەك شاۋحامانوۆ ارال پروبلەماسىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, 90 جىلداردىڭ باسىندا-اق وبلىس اكىمدىگىنىڭ جانىنان «ارال پروبلەماسى جونىندەگى» كوميتەت قۇردى. سوندىقتان س.شاۋحامان ۇلى وبلىس باسشىسى رەتىندە حالىقارالىق كونفەرەنتسيانىڭ جوعارى دەڭگەيدە وتۋىنە جاۋاپكەرشىلىكپەن قارادى. مەن وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رەتىندە كونفەرەنتسيانىڭ جۇمىسشى توبىنىڭ توراعاسى بولدىم, ءارى حالىقارالىق شارانىڭ ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلداندىم. كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىمەن الماتى قالاسىنا بىرنەشە رەت بارىپ, سۋ شارۋاشىلىعى كوميتەتىندە جانە باسقا مەكەمەلەردە ارنايى بولىپ, ارال تەڭىزى جايلى ماتەريالداردى جينادىق. ءتىپتى سانكت-پەتەربۋرگكە ءىس-ساپارمەن بارىپ, ارال تەڭىزىنىڭ ەكولوگيالىق كارتاسىن الدىق.
كونفەرەنتسيادان كەيىن ارال داعدارىسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى ۇيلەستىرۋدى باستادى. بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ دامۋ باعدارلاماسىمەن, ەكولوگيالىق باعدارلاماسىمەن, يۋنەسكو, بۇكىلالەمدىك بانك, ازيا دامۋ بانكى, تاسيس ۇيىمدارىمەن, سونىمەن قاتار, گەرمانيا, دانيا, يزرايل, كانادا, نيدەرلاند, اقش, شۆەيتساريا, كۋۆەيت جانە باسقا دا دونور ەلدەر ۇكىمەتتەرىمەن بىرىگە وتىرىپ, اقحق ايماقتىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكولوگيالىق پروبلەمالارىن شەشۋگە باعىتتالعان ءتۇرلى جوبالار مەن باعدارلامالار جۇرگىزىپ كەلەدى.
اتاپ ايتقاندا, 1994 جىلى ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى «ارال تەڭىزى الابىنىڭ باعدارلاماسىن» قابىلدادى. باعدارلاما ارقىلى ارال تەڭىزى الابىنداعى قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن تۇراقتاندىرۋ, ارال ماڭىنىڭ بۇلىنگەن ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ, القاپتىڭ سۋ جانە جەر رەسۋرستارىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە باسقا دا جۇمىستار كوزدەلدى.
1997 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا باعدارلامانى قارجىلاندىراتىن ورتالىق ازيانىڭ بەس ەلى جانە نەگىزگى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-باسقارۋشىلىق قۇرىلىمى انىقتالدى. ياعني سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ ايماقتىق ستراتەگياسى, سۋ قويمالارىن جانە بوگەتتەردىڭ تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, گيدرومەتەورولوگيالىق قىزمەتتەر, ەكولوگيالىق اقپاراتتىڭ ايماقتىق جۇيەسىن, سۋ ساپاسىن باسقارۋ, ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن قالپىنا كەلتىرۋ جانە باسقا دا شارۋالار جۇيەلەندى. ماسەلەن, قۇنى 65 ملن اقش دوللارى تۇراتىن «سىرداريا وزەنىنىڭ اعىسىن جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى سۋ دەڭگەيىن رەتتەۋ» (1-كەزەڭ) جوباسىن سايكەستەندىرۋ جانە باعالاۋ بويىنشا جۇمىستار 1998 جىلى باستالدى. وعان بۇكىلالەمدىك بانك, گەرمانيا ۇكىمەتى جانە كۋۆەيت قورى قارجى سالدى.
2002 جىلدىڭ 6 قازانىندا دۋشانبە قالاسىندا ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قۇرىلتايشى مەملەكەتتەرىنىڭ باسشىلارى باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىن تالقىلاپ, ەكىنشى كەزەڭىن باستاۋعا ۋاعدالاستى. وسىلايشا, 2003-2009 جىلدارى ەكىنشى كەزەڭىندە سولتۇستىك ارالدى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. 2009 جىلدىڭ 28 ساۋىرىندەگى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ شەشىمىنە سايكەس ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورى اتقارۋشى كوميتەتى باعدارلامانىڭ 3-كەزەڭىن باستادى. وسىلايشا, «عاسىر جوباسىنا», «دۇنيەنىڭ سەگىزىنشى كەرەمەتىنە» بالانىپ جۇرگەن «سىرداريا وزەنىنىڭ ارناسىن رەتتەۋ جانە ارال تەڭىزىنىڭ سولتۇستىك بولىگىن ساقتاپ قالۋ» جوباسى دۇنيەگە كەلدى. ادامزات تاريحىندا تەڭىزدى ەكىگە ءبولىپ, ساقتاپ قالۋ تاجىريبەسى بولعان ەمەس-تۇعىن. جوبانىڭ ماڭىزدىلىعى وسىندا.
ايتا كەتەتىنى, تۇڭعىش حالىقارالىق كونفەرەنتسيادان كەيىن جۇمىس توبى سىر ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن ۇكىمەتكە ءتۇسىندىرىپ, قىزىلوردانى ەكولوگيالىق وبلىسقا جاتقىزۋ ءۇشىن جۇمىستار جۇرگىزىلدى. جۇمىس توبى مۇشەلەرىنىڭ بەلسەندى ىزدەنىسىمەن «ارال وڭىرىندەگى ەكولوگيالىق قاسىرەت سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتاردى الەۋمەتتىك قورعاۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جاسالدى. ءارى ونى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ عيماراتىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن عالىمداردىڭ الدىندا قورعادىق. توپ مۇشەلەرى تەڭىزدىڭ ەكولوگيالىق اسەرىن جان-جاقتى عىلىمي نەگىزدە ءتۇسىندىرىپ بەردى. وسىنداي تالقىلاۋلار مەن پىكىرتالاستاردان كەيىن زاڭ جوباسى قابىلداندى.
زاڭ بويىنشا ەكولوگيالىق اپات ايماعى, ەكولوگيالىق داعدارىس ايماعى, ەكولوگيالىق داعدارىس جاعدايىنا جاقىنداعان ايماق بولىپ توپتاستىرىلىپ, تۇرعىندارعا الەۋمەتتىك كومەك تاعايىندالدى. وسىلايشا, سىر ءوڭىرى تۇرعىندارىنىڭ ايلىق جالاقىلارىنا پايىزدىق ۇستەمە قوسىلدى. سونداي-اق مەديتسينالىق قىزمەت كورسەتۋدى, دەنساۋلىق ساقتاۋ ءىسىن قارجىلاندىرۋدى جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان جابدىقتاۋدى ۇيىمداستىرۋ, حالىقتى الەۋمەتتىك جاعىنان قولداۋ, ەكولوگيالىق اپات سالدارىنان زارداپ شەككەن ادامدارعا بەرىلەتىن قوسىمشا وتەمدەر مەن جەڭىلدىكتەر جانە باسقا دا حالىققا ءتيىمدى جاعدايلار بەكىتىلدى. مۇنىڭ يگىلىگىن ايماق جۇرتى وسى كۇنگە دەيىن كورىپ كەلەدى.
مەن عالامات جوبانىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, 10 جىل ارال اۋدانىنىڭ اكىمى بولدىم. جوبانىڭ ارقاسىندا ارال تەڭىزىنە جان ءبىتىپ, بالىق شارۋاشىلىعى دامىپ, وزگە وڭىرلەرگە كوشىپ كەتكەندەر اتا قونىسقا كوشىپ كەلىپ, اتاكاسىبىن جالعاعان ۇرپاققا كۋا بولدىم. راسىندا, قازىر ارالدىڭ بالىعى قايتادان الىس-جاقىن شەتەلدەرگە ەكسپورتتالا باستادى. تەڭىز قالاعا جاقىندادى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دۇرىستالا باستادى. سولتۇستىك ارالدى جاڭعىرتۋ جۇمىستارىمەن جۇرتتىڭ بويىندا ءۇمىت ويانىپ, بويلارىندا كەلەشەككە سەنىمدىلىك ورنىقتى. مۇنى تەڭىز ماڭىندا قونىس تەپكەندەردىڭ جانارىنان كورۋگە بولادى.
ءالى ەسىمدە, 2005 جىلدىڭ 27 ساۋىرىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ارال اۋدانىنا ساپارىمەن كەلدى. پرەزيدەنت كوكارال بوگەتىن كوزىمەن كورىپ, عالىمدار مەن جوبالاۋشىلاردان: «ساراتس جوباسى ىسكە اسقاندا ارال قالاسىنا تەڭىز سۋى كەلە مە؟» – دەپ سۇرادى. بۇل ساۋالعا ماماندار تەڭىز جيەگىنىڭ 25-30 شاقىرىم عانا جەتپەي قالاتىنىن ايتتى.
«ەندەشە, كىشى ارالدى تەڭىزدەن ءبولىپ الىپ, جاعالاۋدى قالاعا دەيىن جەتكىزۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن ساراتس جوباسىنىڭ ەكىنشى كەزەڭىن باستاپ كەتۋىمىز قاجەت», دەپ كەسىپ ايتتى.
وسىدان باستاپ ايتىلعان شارۋانى ورىنداۋ جولىندا قىرۋار جۇمىستار باستالىپ كەتتى. كىشى ارالدىڭ سۋ باسپاعان جەرلەرىندە سەكسەۋىل ورماندارى بوي كوتەرە باستادى. سەكسەۋىلدى ورمان القاپتارىن قۇرۋ سىربويىلىق ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسا باستادى. قازىر ارال تەڭىزىنىڭ ورنىندا 500 گەكتار القاپتا سەكسەۋىل جايقالىپ تۇر.
ارال تەڭىزى باسسەينىندەگى شەكارالىق وزەندەردىڭ سۋ رەسۋرستارىن بىرلەسە باسقارۋدى ۇيىمداستىرۋداعى شەشىلمەي جاتقان ماسەلەلەر مەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەكولوگيالىق جاعدايلاردىڭ ۋشىعۋى ورتالىق ازيا ەلدەرىن ارال داعدارىسىنا قارسى كۇرەستە كۇش-جىگەرلەرىن بىرىكتىرىپ, ايماقتىق قارقىندى قىزمەتتەستىككە مۇددەلى ەتۋدى ماقسات ەتەتىن حالىقارالىق ۇيىم وسىنداي كەلەلى ىستەردى اتقارۋدا ۇلكەن ءرول اتقاردى. ارينە, مۇنداي ماڭىزدى قادامداردى الداعى ۋاقىتتا دا اتقارا بەرەتىنى ءسوزسىز.
ءناجمادين مۇساباەۆ,
ارال جانە قازالى اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ء«جالاڭتوس ءباھادۇر» قورىنىڭ توراعاسى
