ساپار بارىسىندا جاۋاپتى حاتشى تالاس اۋدانى تامدى اۋىلىنان وتكەن جىلى بىرلەسكەن قازاق – جاپون عىلىمي-زەرتتەۋ ەكسپەديتسياسى بارىسىندا اشىلعان, تومەنگى پالەوليت كەزەڭىنە جاتاتىن تاس ءداۋىرىنىڭ تاس قۇرالدارى شوعىرى جينالعان بۇيرەكباستاۋ تۇراعىندا بولدى. ەكسپەديتسيا جەتەكشىسى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاكەن تايماعانبەتوۆتىڭ بيىل بۇيرەكباستاۋ تۇراعىنا جۇرگىزىپ جاتقان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىمەن تانىستى.
پالەوليت كەزەڭى – ەجەلگى تاس ءداۋىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. تاريحي دەرەك بويىنشا, قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك بولىگىن ادامدار تاس عاسىرىنىڭ ەرتە پالەوليت داۋىرىندە مەكەندەگەن. بۇل ادامزات تاريحى دامۋىنىڭ باستى كەزەڭى بولىپ سانالىپ, ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى 1 ميلليوننان 140 مىڭ جىل اراسىن قامتيدى. وسى ءوڭىردى ادامداردىڭ تاس عاسىرىنان باستاپ مەكەندەگەنىنە سول ءداۋىر ەسكەرتكىشتەرى – تۇراقتار, شەبەرحانالار مەن قاراتاۋ جوتالارى ايماعىنان تابىلعان تاس قۇرالدار – شاپقىلار مەن وزەكتاستار دالەل. سوڭعى مالىمەت بويىنشا, ەلىمىزدە 500-دەن استام پالەوليتتىك ەسكەرتكىش ورىندارى انىقتالعان. تاريحشىلاردىڭ ناقتىلاۋى بويىنشا ەڭ ەجەلگى ەسكەرتكىشتەر قاراتاۋ جوتاسىندا, مۇنداعى تاڭىرقازعان, بورىقازعان, شاباقتى, قىزىلتاۋ, قىزىلاۋىت جانە تاعى دا باسقا تۇراقتار ماتەريالدارى ەرتە اشەل داۋىرىنە جاتادى. وسىنداي تۇراقتاردى 1958 جىلى تاريحشى-ارحەولوگ حاسان الپىسباەۆ اشىپ زەرتتەگەن بولسا, بۇگىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور جاكەن تايماعانبەتوۆ زەرتتەۋدە. ناتيجەسىندە تالاس اۋدانى, قىزىلتاۋ مەكەنىنەن پالەوليتتىك تاس تۇراقتاردىڭ كولەمدى كەشەنى انىقتالدى. وسىنداي شوعىرلانعان تۇراقتاردىڭ ىشىنەن وتكەن جىلى جاكەن تايماعانبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن تومەنگى پالەوليت داۋىرىنە جاتاتىن تالاس اۋدانى, تامدى اۋىلىنان ەرەكشە ماڭىزى بار تاس قۇرالداردىڭ شوعىرى جينالعان بۇيرەكباستاۋ تۇراعى تابىلدى. بۇل تۇراقتاردىڭ جاسى شامامەن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 30 مىڭ جىل دەپ ەسەپتەلۋدە.
كەلەسى كەزەكتە قۋاتجان ۋاليەۆ يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگەن ورتاعاسىرلىق «قۇلان» قالاشىعىنا ات باسىن تىرەدى. قۇلان قالاشىعى بۇگىنگى ت.رىسقۇلوۆ اۋدانى, قۇلان اۋىلىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان. زەرتتەۋشىلەر لۋگوۆوە قالاسىن بipاۋىزدان جەتىسۋدىڭ ورتاعاسىرلىق بەلگىلى قالاسى قۇلانمەن تەڭەستىرەدى. قۇلان قالاشىعى تۋرالى العاش رەت ءVىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنا جاتاتىن جازبا دەرەكتەردە كەزدەسەدى. قالا تەرريتورياسىنا جاسالعان العاشقى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى 1936 جىلى جەتicy ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتەكشىسى الەكساندر بەرنشتامنىڭ باستاماسىمەن جۇرگىزىلگەن. قازبا جۇمىستارىنىڭ نəتيجەسىندە العاشقى وتىرىقشى قونىستاردىڭ لۋگوۆوە توڭىرەگىندە ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ ءبىرىنشى عاسىرلارىندا پايدا بولعاندىعى انىقتالعان.
ال 2015-2017 جىلدار ارالىعىندا «قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتىنىڭ» ماماندارىمەن قۇلان قالاشىعىندا زەرتتەۋ جۇمىستارى تسيتادەلدىڭ سولتۇستىك-باتىس بولىگىندە جالعاسىن تاپتى. قازبا جۇمىستارى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور كارل بايپاقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلگەن بولاتىن. قازبا جۇمىستارى 2015 جىلعى ماۋسىمدا انىقتالعان ءۇشىنشى بولمەنى تولىق اشۋدان باستالدى. ناتيجەسىندە VII-VIII عاسىرلارعا جاتاتىن ساراي بولمەلەرى اشىلدى. قازبادان شىققان ماتەريالدار كورسەتكەندەي, بولمەلەردى ادامدار IX-X عاسىرلاردا قارلۇقتىق كەزەڭدە دە پايدالانعاندىعى جانە بولمەنىڭ ىشكى بولىكتەرىنە جوندەۋ بارىسىندا وزگەرىستەر جاسالعانى انىق كورىنەدى.
حاميت ەسامان,
«ەگەمەن قازاقستان»
