اتىراۋدىڭ قىسى قۇبىلمالى. كوشەدە اياعىمنىڭ باسىن اياز ءبۇرىپ تۇر ەدىم. ءدىلدا اپام جەڭىل كولىكتەن تۇسە بەردى.
– اقتوبەنىڭ شالقارىنان كەلەمىز. اۋدان ورتالىعىنا جاڭا مەشىت سالدىردىم. سونى اشتىق, – دەيدى كەيۋانا جۇزىنەن نۇر توگىپ. مىنا مەيىر قاسات قاردىڭ ءوزىن ەرىتكەندەي.
– شىراعىم, ءبىزدىڭ جاسىمىزعا كەلگەن ادام الدىمەن اللاعا مۇقتاج بولۋ كەرەك, – دەيدى اڭگىمەسىن قىسقا قايىرىپ. – موينىمداعى ءمىندەتىم ەدى. اكەم الدىنداعى پارىزىم مەن قارىزىمنىڭ ءبىر پاراسىن وتەدىم-اۋ دەپ كەلە جاتىرمىن.
اللاعا مۇقتاج... ءجۇزىمدى قۇبىلاعا بۇرىپ سويلەيىن, ءدىلدا اپامنىڭ وسى ءسوزى مەنى توسىپ تاستادى. وي مەڭدەدى. ءوزىمنىڭ ءالى كۇنگە ادام مەن اقشاعا مۇقتاج بولىپ ءجۇرگەنىمە ۇيالدىم. قاناعاتى قاشقان, وبال مەن ساۋابى ورتايعان ورتاما قوڭىلتاقسي قارادىم. قاقاعان قىستا قارا سۋىقتى قاق جارىپ, الىس اۋداننان ورالعان سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى كەيۋانانىڭ قايراتىن ايتساڭشى! ءار ءسوزى ەل-جۇرتقا يمان ۇلەستىرگەندەي جاننىڭ جۇمساق لەبىزىن ايتساڭشى! ءلۇپ ەتكەننىڭ ءبارىن ىزعار كورەتىن ءبىز سياقتىلارعا مۇنان اسقان ونەگە بولار ما؟!
ەرتەرەكتە ءدىلدا اپام شەجىرەلەپ ايتقان ومىردەرەك وقيعاسى جادىمدا قايتا جاڭعىردى.
ءيا, ماتەكەڭ...
زامانىندا شالقاردا مەشىت ۇستاعان, «قۇران-كارىمدى» قازاق تىلىندە سويلەتكەن بىرەگەي تۇلعا. ورتاشا داۋلەت يەسى. توڭكەرىسكە ءتۇسىپ, قازاق دالاسىن كەزگەن قىزىل قۇيىن, اق بوراننان ءاۋپىرىمنىڭ كۇشىمەن امان قالعان. ىرگەلەس ارال جەرىنە اۋىپ قونعان. بارىڭدا باپتايتىن اعايىن جاقسى عوي... جوعىڭدا تاپتاۋعا ءازىر تۇراتىنى دا تابىلادى. سونىڭ ءبىرى تۋمالاس شاقا ەدى. كەشەگى 37-جىلدىڭ زوبالاڭىندا ايقايعا اتتان قوسقان دا سول بولدى. «ماتەي جاسىرىنىپ جۇرگەن جۋاننىڭ سويى. ءوزى ءومىر بويى مەشىت ۇستاعان. جاڭا ءداۋىرگە جارقىن ءۇنىن قوسپايدى. كۇنىنە كۇبىرلەپ بەس ۋاقىت نامازىن تاستامايدى. ماڭدايىن جاينامازدان اجىراتپايدى. نيەتى بۇزىق. وتانعا دەگەن وڭ كوزقاراسى جوق» دەپ جوعارىعا ارىزىن ايداعان. ءار اۋىلدان «حالىق جاۋىن» ىزدەپ قىزىل وكشە بوپ قىر كەزىپ جۇرگەندەرگە مۇنان اسقان قانداي ولجا كەرەك؟
دەرەۋ تۇتقىنعا الىنىپ ماگنيتوگورسك اسىرعان. ەرى ايدالىپ كەتكەن سوڭ الشايا قونعان اقورداسىن ايدالاعا تاستاپ, اشتىقتىڭ قۇرساۋىنا تۇسكەن اناسى جاياۋ-جالپى شالقارعا جەتكەن. قولىنداعى قوس التىن بىلەزىكتى تاتار ساۋداگەرگە شەشىپ بەرىپ, ءبىر پۇت تارى الىپ قىزىنىڭ اۋزىنا توسادى. السىرەپ اياعىن باسا الماي قالعان قارعاسىنا ءسويتىپ ءال جيناتادى. سول قىز ءدىلدا اپا ەدى.
اناسى اقىرى ەرىنىڭ سوڭىنان اتتانادى. جات قالا, جىرتىق اۋىزعا جىرىق قاسىقپەن اس قۇيىپ وتىرعان جۇدەۋ جۇرت... ايتسە دە, ورىس حالقىنىڭ ەشكىمدى جاتسىنبايتىن كەڭ مىنەزى بار عوي. كەرى تەپپەدى. ءبىر كەزدەسۋگە بارعانىندا تۇرمەدەگى اكەسى اناسىنا «قارنى اشىپ ءجۇر عوي, قىزىما بەرشى» دەپ قۇدايى كۇلشەدەي نان ۇسىنعان. نان ىشىندە ىشىرتكىدەي عانا حات بار ەكەن. ءارىپ تانىپ قالعان قارعاسى ونى كوشىرىپ پويىزبەن ماسكەۋگە, كالينينگە جىبەرەدى... سول ءسابيدىڭ پەرىشتە كوڭىلىنىڭ ارقاسى شىعار, كەشىكپەي اكە دە بوستاندىققا شىققان.
سول حات جازعان قىز ءدىلدا اپا ەدى.
ەركىندىك العانمەن, ۇركەك كوڭىل تۋعان توپىراققا توقتاتپاي وزبەكستان اسىرعان. جاپپاي ەڭبەككە ارالاسىپ, نەسىبە ايىرعان. اۋزى دۋالى, ساقالى كيەلى ماتەكەڭدى جەرگىلىكتى جۇرت «مولدا اتالاپ» الدىن قيا كەسپەيدى. سۇرىنگەنگە – سۇيەنىشى, جابىرقاعانعا – جاردەمى, اۋىرعانعا – دۇعاسى ءازىر اقساقال ءسويتىپ ەلدىڭ قۇرمەتىنە بولەنگەن. الاسا ادامدى تاۋ باسىنا شىعارىپ قويساڭ دا – الاسا. ال, الىپ تۇلعانى زىندانعا سالىپ قويساڭ دا بيىك, ەڭسەلى.
اراعا ۇزاق جىل سالىپ, قاشتى-قۋدىنىڭ قۇرىعىنان قۇتىلعان شاقتا بۇل جانۇيا شالقارىمەن قايتا تابىسقان.
وسى ءبىر عانا شاڭىراقتىڭ شىرايىن قاشىرعان زۇلماتتى جازسا, سول ءداۋىردىڭ شىندىعى شىرقىراپ تۇرعان ءداۋ رومانعا اينالار.
قازاق ادەبيەتىنىڭ پاتريارحى ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ:
– بالا كۇنىمدە ماتەكەڭنىڭ قولىنا سۋ قۇيعانمىن, – دەپ وتىرادى. اۋزى بەرىك جان وسىنى ايتقاندا نۇرلانىپ جۇرە بەرەدى.
ماتەكەڭنىڭ جيەنى يمانعالي نۇرعالي ۇلى:
– ناعاشى اتام بۇگىنگى ءىستى ەرتەڭگە قالدىرمايتىن جىلدامشىل دا قايىرىمدى كىسى ەدى. كەڭەس كەزىندە دە مەشىتتەن قول ۇزبەدى. تاڭەرتەڭمەن اتىنا ءمىنىپ اۋىلدى ءبىر اينالىپ شىعاتىن. اۋىلدىڭ بار-جوعىن تۇگەندەيدى ەكەن عوي, جارىقتىق, – دەسە, ءدىلدا اپام:
– اكەمنىڭ وسى يمانعاليعا ىقىلاسى ەرەكشە اۋدى. وسى نەمەنىڭ كوزىندە بولەكشە نۇر بار. بەتىنەن قاقپا. ءتۇبى ءبىر جەردەن شىعادى دەپ وتىراتىن, – دەپ سول ءبىر ساعىنىشتى كەزدى اۋزىنان تاستامايدى.
پارىز بەن قارىز.
اكەدەن قالعان ونەگە – پارىز. ونەگەنىڭ ۇلكەنى – اتا-ەنە سىيلاۋ, ۇرپاق ءوسىرۋ, شاڭىراق ۇستاۋ. اتا-ەنەسىن كەلىن بوپ الپەشتەگەنىنە مىنا ەل-جۇرت كۋا. ۇرپاعى ۇلاعاتتى. قارا ورمان – قارا شاڭىراعى ءبۇگىندە ءار قازاقتىڭ قىزىرلى ورداسىنداي. ءوزى پەيىلى مەن مەيىرىن كىم-كىمگە دە تەڭ ۇلەستىرگەن ەل اناسى. مۇحامبەتتىڭ ۇمبەتى, شادياردىڭ ءسارۋارى ەكەنىن جادىنان شىعارىپ كورگەن ەمەس.
ال, قارىز شە؟
عۇمىر بويى حالقىنا يمان ۇلەستىرگەن, زامانا جەلى ۇيىتقي سوققاندا سىرتقى سىمباتىن جوعالتسا دا ىشكى قىمباتىنان اجىراماعان اكە ارمانىنا ادالدىق.
– شالقارعا بارعان سايىن كىشكەنە مەشىتكە باس سۇعىپ, وتكەن-كەتكەن ارۋاقتارعا دۇعا باعىشتايتىنمىن. اكەمنىڭ تابان ءىزى قالعان قۇتتى مەكەن عوي. ەندىگى بار ويىم كىتاپ جازىپ جيعان از-كەم قاراجاتىم بار, بالالارىمنىڭ كومەگى بار – ءبارىنىڭ باسىن قوسىپ ءبىر ۇلكەن مەشىت تۇرعىزسام-اۋ دەگەنگە بەكىنگەنمىن, – دەيدى ءدىلدا اپام ءسوزىن ساباقتاپ.
حالىقتان قولداۋ تاپتى. ەل-جۇرت القالادى. از ۋاقىتتا ءزاۋلىم مەشىت بوي تۇزەدى. جانىندا قۇربان ايت سىندى ءدىني مەيرامداردا ءمۇسليمدەرگە داستارقان جاياتىن قوسىمشا ءاسۇيى, جان-جاقتى جابدىقتالعان مەدرەسەسى دە بار.
– توركىنىمە ريزامىن, – دەيدى ءدىلدا اپام جىلى جىميىپ. – قاقاعان قىسقا قاراماي قالىڭ ەل بوپ الدىمىزدان قاۋمالاپ شىقتى. مەشىتتىڭ اشىلۋ قۇرمەتىنە دەپ ءجۇسىپ ءىنىم ءبىر جىلقى سويدى. ساعىناي ءىنىم ءبىر ءىرى قارا جاراتتى...
بۇگىنگىدەي ءار ءتۇرلى ءدىني اعىم بەلەڭ الىپ تۇرعان شاقتا اتا-بابامىز ۇستانعان حانافي ءمازحابى قۇتتىحاناسىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە اتىراۋدان ءبىرگە بارعان ارداگەر امانگەلدى سەلباەۆ لەبىز وربىتسە, اقتوبە وبلىستىق ءماسليحات حاتشىسى بالعالي ورداباەۆ, شالقار اۋدانىنىڭ اكىمى راحات سىدىقوۆ, اتىراۋ وبلىستىق تەمىرجول بولىمشەسىنىڭ باستىعى بورەحان بەركىمباەۆ, كاسىپكەر قايىرجان بالجىگىتوۆتەر ورتاق ىسكە ۇنەمى وڭ پەيىل ءبىلدىرىپ ءجۇردى. ال اقتوبە وبلىستىق تەمىرجول ءبولىمشەسىنىڭ باستىعى جاراس ىزعۇلوۆ بولسا, مەشىتكە «نيۆا» اۆتوكولىگى مەن كومپيۋتەرلەر سىيلادى.
– قۇرمانعالي مەن كەلىنىم, قىز-كۇيەۋلەر الىپ بارعان شاپان مەن پالتونى, كوستيۋم, كويلەك, جاۋلىقتى اقساقالدار مەن اجەلەرىنە, اعا-جەڭگەلەرىنە تەگىس ۇلەستىرىلىپ باتالارىن الدى,– دەيدى اپام. – ەرتەدە مۇنى قولۇزدىك دەپ اتايتىن, شىراعىم.
ەل-جۇرتتىڭ وتىنىشىنە وراي مەشىت ماتەي قوقان ۇلىنىڭ اتىن يەلەنگەن. «مولدانىڭ اۋزىندا – اللانىڭ اۋزى بار» دەيتىن ءدىلدا اپامنىڭ پەيىلى قاسات قاردىڭ ءوزىن ەرىتكەندەي عوي. كۇننىڭ جىلىنىپ كەتكەنىن قاراشى.
راحىمجان وتارباەۆ.
اتىراۋ. ––––––––––––––– سۋرەتتە: شالقاردا اشىلعان ءماتەي قوقان ۇلى اتىنداعى جاڭا مەشىت.
