«قازاقستانىم – جاسىل ورمانىم»

«قازاقستانىم – جاسىل ورمانىم». وسى ءبىر قانىڭدى تاسىتىپ, جا­نىڭ­دى كۇش-جىگەرىمەن جەلپي جونەلەتىن كوتەرىڭكى رۋحتاعى قازاقى ءاندى تىڭداعان سايىن تىڭداي بەرگىڭ كەلەدى. ءوزىڭ دە قوسىلىپ الىپ بىرگە ىڭىلداپ وتىرعانىڭدى بىلمەيسىڭ. بۇل ءان قازاقتىڭ ءۇنىن عارىشقا قاراي الا جونەلەدى. كوك اسپاننىڭ زەڭگىرىندە قالىقتاي ۇشقان قىران قۇس ۇلت رۋحىنا اينالىپ سامعاپ بارا جاتادى... ءيا, قازاق! قازاقستان – جاسىل ورمانىم, وتانىم مەنىڭ. اللاعا تاۋبە! بۇگىن, مىنە, تاريح ساحناسىنا سان كوتەرىلىپ, سان باسىلعان قازاق ەلىنىڭ جاڭا مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىك جاريالاعانىنا دا جيىرما جىل تولىپتى. تاۋەلسىزدىكتىڭ وسى ءبىر اق تاڭىن سارعايا كۇتكەن شەتەلدەگى 5 ميلليون قازاقتىڭ العاش ەگەمەندىك جاريالاعانداعى قۋانىشىن ايتىپ سۇراماڭىز. وزگە ۇلتتىڭ وتارىندا وتىرىپ-اق بىرىنەن ءبىرى ءسۇيىنشى سۇراپ, كوزدەرىنەن ىستىق جاسىن توككەن ەدى-اۋ. تالاي قاريانىڭ ساقالىنان سۋ تامشىلاپ: «قايران ەلىم-اي, جەرىم-اي, سەنىڭ دە جاقسىلىعىڭدى ەستيتىن كۇن بولادى ەكەن-اۋ», دەگەنىن ەت قۇلاعى­مىزبەن ەستىدىك. بالا كۇنىمىزدەن ۇلكەندەردىڭ كۇبىر-سىبىرى ارقىلى قۇلاعىمىزعا قۇيىل­عان اتامەكەن – قازاقستان ۇعىمى جۇرە­گىمىزدى تولقىتتى. باسقا ەمەس, «سول جەرگە قاشان جەتەر ەكەنبىز» دەگەن الىپ-ۇشپا كوڭىلمەن تالاي تاڭدى ۇيقىسىز اتىردىق. ءوز باسىم تاۋەلسىزدىك قارساڭىندا ءۇرىم­جىدە جوعارى وقۋ ورنىندا وقىپ جاتقان بولاتىنمىن. 1989 جىلى كۇزدە روزا رىم­باەۆا جانە «اراي» ءانسامبلى شىڭجاڭدا بولىپ, ۇرىمجىدە بىرنەشە كونتسەرت قويدى. تاماشاعا جۇگىرگەن قازاقتار قىرىلارمانعا جەتىپ, قىزىقتى اۋزىمىزدىڭ سۋى قۇري وتىرىپ تاماشالاعانبىز. اسىرەسە, روزانىڭ ورىنداۋىنداعى «اتامەكەن» ءانى ىشىمىزگە شوق سالىپ, «ۇشارعا قاناتىم جوق, نە قى­لايىن» دەگەن كۇيگە تۇسىرگەن ەدى. كورمەگەن تاۋدى كوكسەگەن بەلگىسىز ساعىنىشتىڭ ىستىعى سۋىعاندى قويىپ, ۇدەي باستادى. ۇلكەن شاھاردا قىتايلار مەن ۇيعىر­لاردىڭ اراسىندا كوزىمىز ءار جەردە جىل­تىراپ جۇرسە دە تەز باس قوساتىن ەدىك. ەندىگى اڭگىمەمىز قازاقستان بولدى. قايدان كەلگەنىن بىلمەيمىن, تاۋەلسىزدىك جاريالانباي تۇرىپ-اق قولىمىزعا سماعۇل ەلۋبايدىڭ «الىس­تاعى اعايىنعا حات» اتتى ماقالاسى كەلىپ تيگەن ەدى. ول كەزدە كوشىرمەنىڭ (كسەروكوپيا) تابى­لۋىنىڭ ءوزى قيىن. اشىق اڭگىمەگە قى­تاي جاعى رۇقسات ەتپەيتىن كەز. ونىڭ ۇستىنە «كوز-قۇلاقتار دا» كوپ. سوعان قاراماي, الگى حاتتىڭ كوشىرمەلەرىن جاساپ, ونى ساندىعى­مىزدىڭ تۇبىنە ساقتاپ, كەشتەردە قىزۋ اڭگى­مەگە كىرىسەتىن ەدىك. ءسويتىپ جۇرگەندە تاۋەل­سىزدىكتىڭ حابارى جەتتى. وسى تۇستا جاستار­­دىڭ پىكىرى ەكىگە ءبولىندى. ءبىر ءبولىمى «قىتاي­دىڭ قولىنان قاشىپ شىعىپ, شەكارا بۇزىپ, وتانعا جەتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن بىرگە كوتەرۋ كەرەك» دەگەن يدەيانى كوتەرسە, ەكىنشى توبىمىز «شەكارا بۇزباي-اق, زاڭدى جولمەن كەتۋدى» قۋاتتادىق. «شەكارا بۇزىپ, وتانعا جەتۋ كەرەك» دەگەن يدەيانى قۋاتتاۋشى توپ, ءبىزدىڭ اقىلى­مىزدى تىڭداۋ تۇگىلى ءوز قاتارلاستارىن كو­بەيتتى. ءسويتىپ, ەندىگى جەردە «قاشۋ» باستال­دى. كوبى ۇرىمجىدە ۋنيۆەرسيتەتتەردە وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر ەدى. ءبىر قىزىعى – قاشقىنداردى قىتاي شەكاراشىلارى ەمەس, قازاقستان تاراپى قولعا ءتۇسىرىپ, ارت-ارتىنان كەرى قايتارىپ بەردى. ءىشىمىز قان جىلاسا دا, ىستەرگە وزگە امالىمىز بولمادى. «قاشۋ ۇيىمىنىڭ» سەركەلەرى تۇگەلدەي جازالاۋعا ۇشىرادى. ءبىر ءتاۋىرى – ءدال وسى كەزدە قىتاي ساياساتى «شەتەلگە شىعۋ – الەمدى بەتكە الۋ» دەگەن يدەيانى كوتەرىپ جاتقانىنا بايلا­­نىستى ولاردى اسا اۋىر جازالارعا تارتقان جوق. قىتاي قوعامىنا قاۋىپ توندىرەرلىك بوتەن ويلارى بولماعانىن نەگىزگە السا كەرەك, الدى جارىم جىل, ارتى ون بەس كۇندىك قاماق جازاسىن الدى. ءبىر ءبولىمى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن قۋىلدى. «قاشقىنداردىڭ» تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – ءبىرىن-ءبىرى اشكەرەلەۋدە ەشقانداي بەلسەندىلىك تانىتپاي, اۋەلدە ۋاعدا ەتكەندەرىندەي اركىم ءوز باسىن عانا قارالاپ كورسەتتى. «قاشقىنداردىڭ» ءساتسىز ساپارى ءبىزدىڭ اۋەلگى ويىمىزدىڭ دۇرىستىعىن كورسەتكەندەي بولدى. دەسە دە, شىندىعىن ايتۋ كەرەك, سوڭعى بايلامدى قۋاتتاۋشىلاردىڭ قاتارىندا بولسام دا, قىتاي ۇكىمەتىنىڭ ءبىزدى جىبەرە قوياتىنىنا ۇمىتتەن گورى كۇدىگىم باسىم بولدى. «ءمۇبادا جىبەرمەي قويسا, قايتەمىن؟» دەگەن وي دا مازالادى. وندا امالسىز العاشقى توپتىڭ يدەياسىنان باسقا امالدىڭ جوقتىعىن دا اڭعاردىم. جانە ونى الدىڭعىلارعا ۇقساپ دابىرا تۇردە ەمەس, مۇلدەم قۇپيا ىسكە اسىرۋدى كوزدەدىم. ءسويتىپ, ءۇرىم­جى­دەن التايعا بارعان­نان كەيىنگى ەكى-ءۇش جى­لىمدى شەكارا «شارلاۋمەن» وتكىز­دىم. قىتاي التا­يى­مەن شەكارالاسىپ جات­­قان اق قابا مەن مارقاكول, جەمەنەي مەن مايقاپشاعاي, تار­­­­­باعاتايدىڭ باق­تى­سى مەن ماقان­شىسى ارالىعىنداعى شەكارا وتكەلدەرى مەن ونىڭ باس-اياعىنداعى ەلسىز مە­­­كەندەردى «تەك­­­­­­سەر­دىم». سونىڭ ىشىندە قابا مەن مار­قاكولدى ءبولىپ جاتقان اق قابا وزەنىنىڭ باس-اياعى ءبىرشاما «ۇنا­دى». زايساندا تۋىپ كەلگەن قا­ريالاردىڭ ايتۋى بو­يىنشا, ون­داعى جەر­دىڭ جىرا-جىقپىلىنا دەيىن «كار­­تا» جاسادىم. «ءمۇ­­­بادا قازاق شەكا­راسى قيىن بولعاندا موڭعول جاق شەكا­را­نى دا كورۋ كەرەك» دەگەن وي تۋدى. ءوزىمىزدىڭ كونە قونىس سانا­لاتىن التاي قالاسى­نىڭ جايلاۋلارى مەن بۋرىلتوعاي, كوكتوعاي, شىڭگىل ەلىنىڭ ءبىر ءبولىم جەرى موڭعوليامەن شەكارالاسىپ جاتاتىن ەدى. وسىلايشا ەندىگى جەردە باياعىدا سەيىتحان ابىلقاسىم ۇلى اسىپ كەتكەن «ورمەگەيتى اسۋى» جانە قارا ەرتىس وزەنىنىڭ باسى كيتىڭارشا اتالاتىن جايلاۋدىڭ موڭعولمەن شەكارالاساتىن سىزىعىن «قىزىق­تادىم». كەي جەرىنىڭ اتتى ادام تۇگىلى جاياۋ ادام ازەر وتەتىن قورىم تاستى, يەن سايلارى «ەرەكشە ۇنادى». ءبىر ءتاۋىرى, «قاشقىندىق» ويىمدى وزىمنەن باسقا ەشكىم بىلمەيتىن ەدى. مۇنىڭ ءبارى «جىبەرمەي قويسا» دەگەن قورقىنىشتى ويدىڭ يتەرمەلەۋىمەن ىستەلگەن «دايىندىقتار» بولا­تىن. باقىتىما قاراي, تاعدىر ماعان قاشقىن­دىقتى جازعان جوق. ەكى جىلعا سوزىلعان سارپالداڭمەن 1996 جىلى قولىما تولقۇجات ءتيدى. 1997 جىلى 16 قاڭتار كۇنى ارمان بولعان قاسيەتتى قازاق دالاسىنا, اتا-بابالارىمىزدىڭ كۇل توككەن كيەلى جۇرتىنا قادام باستىم. ءوزىمنىڭ باقىتتى جان ەكەنىمدى سەزىندىم. اقىن بولماسام دا اق كوڭىلدىڭ ايناسىنان ءتاپ-ءتاتتى ولەڭ تاۋىپ الدىم. تاۋەلسىزبىن, تاۋبە ساعان, جارىق كۇن, ارعىماعىم – اق بوستاندىق, اعىتتىم. جەردىڭ بەتىن جەلىپ وتكەن جەلمىن مەن, قۇبىلادان قۇيىلعان ءبىر جارىقپىن.   كىندىگىمدى ايبالتامەن كەسكەنمىن, قۇزدا تۋىپ, مۇزدا تۇلەپ وسكەنمىن. كەرۋەنىمدى جەتەكتەتىپ پەرىگە, بۋرادايىن بۇلتقا ءمىنىپ كوشكەنمىن.   ۇزىلەردەي بولعان ساتتە قۇرعىر دەم, جالعىز حاققا جالبارىنىپ تۇردىم مەن. قازاق ءۇشىن ءبىر قۇدىرەت اسپاننان, كۇندى ارقانداپ ۇستاپ تۇردى شىلبىرمەن.   بورىگى – اسپان, كەبىسى – جەر كەڭ مەكەن, مەن قالايشا باقىتىڭنان كەندە ەكەم. وزەنىمنەن ۋىز ەمدىم, ۇل-قىزعا تاۋلارىمدى تال بەسىك قىپ تەربەتەم.   وعىز, قىپشاق, تۇركى بولعان توركىنى. جارقىراپ تۇر قازاق كۇنى – ەل كۇنى. باتپاسىن دەپ ءبىر اللادان سۇرادىم, قۇبىلاعا قۇلاپ تۇرىپ سول ءتۇنى – تاۋەلسىزدىك – ەل كۇنى! ءبىز اتاجۇرتقا 1997 جىلى قادام اتتاعان  سوڭ, كەلەسى جىلى ەل استاناسى اقمولاعا (قا­زىرگى استانا قالاسىنا) كوشىرىلدى. ەسىل وزەنىنىڭ بويىنا, ارقانىڭ توسىنە جاڭا قالا ورناتۋ بۇل ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تاريحي ءارى ماڭگىلىككە قالاتىن باعالى ەڭبەگى ەدى. سول اسەم ەسىلدىڭ جاعاسىن بويلاي پرەزيدەنت سارايى, پارلامەنت عيما­راتى, «ينتەركونتينەنتال» قوناق ءۇيى, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى, جاستار سارايى جانە كوپ­تەگەن ۇلكەن-ۇلكەن عيماراتتار ءتۇسىپ, جۇتاڭ قالانى مۇلدەمگە كوركەيتىپ-گۇلدەندىرىپ جىبەرگەن تاريحي وقيعاعا كۋا بولۋ باقىتى بىزگە دە بۇيىردى. ەسىلدىڭ سول جاعىندا بوي كوتەرگەن «بايتەرەكتىڭ» ءوزى ادامدى تالاي ءتاتتى قيالعا جەتەلەيدى. «ءباي­تە­رەكتى» «ءومىر اعاشى» دەپ تە اتايدى. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە, اسىرەسە, 1986 جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۇسىندا قازاق جاستارىن ەرەكشە رۋحپەن تولقىتا بىلگەن ج.ناجىمەدەنوۆتىڭ سوزىنە جازىلعان ش.قال­داياقوۆتىڭ «مەنىڭ قازاقستانىم ءانى» ەدى. كەيىننەن ءان ءماتىنىن نۇرسۇلتان نازارباەۆ قايتا تولىقتىرىپ, ءىشىنارا وزگەرىستەر ەنگىزىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءان­ۇرا­نىنا اينالدىردى. ءبىزدىڭ قازاق توپىراعىنا قادام تاستاعان تۇسىمىز وتپەلى كەزەڭدەردەگى نارىقتىق ەكو­نوميكانىڭ ءبىرشاما قۇلدىراعان داۋىرىنە ءدوپ كەلسە دە, وسى جەردىڭ تۇرعىلىقتى حالقى كورىپ جاتقان قيىندىقتاردى ءبىزدىڭ دە باسىمىزدان كەشۋىمىزگە تۋرا كەلدى. الماتىعا قادام اتتاعانىمىزدا ءبىزدى دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعى ءتور­اعاسىنىڭ سول كەزدەگى ءبىرىنشى ورىنباسارى, مارقۇم قالداربەك نايمانباەۆ قارسى الدى. العاشىندا الەم تىلدەرى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاتاقحاناسىنا ورنالاستىرىپ, كەيىننەن اباي اتىنداعى الماتى مەملەكەتتىك ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋرا بولىمىنە وقۋعا تۇسۋىمىزگە جاعداي جاسادى. وندا نىعمەت عابدۋللين باستاعان, عاريفوللا ەسىم, بالتاباي ابدىعازيەۆ سەكىلدى اعا ۇستازداردىڭ ساباعىن تىڭداۋ بۇيىردى. اتالعان وقۋ ورنى كوپ جاعدايدا ءبىزدى شەتتەن كەلگەن باۋىرلارىمىز دەپ «ەركەلەتىپ» ءجۇردى. تۇرا­لاعان ەكونوميكا, نارىقتىق قىسىم سالدارىنان «بازار جاعالاي جونەلسەك», كەشىرىممەن قارايتىن ەدى. ءوز باسىم قايتكەن كۇندە دە ادەبيەتتەن الىستاعىم كەلمەدى. باراحولكا اتالاتىن بازاردا تاۋار ارقالاپ «جول, جول!» دەپ ايعايلاپ بارا جاتقان ساتتەرىمدە بولسىن, اسحانا اشىپ ەلگە تاماق ۇلەستىرگەن كەزدەرىمدە بولسىن, تاكسي جۇرگىزۋشىسى بولىپ ماس جولاۋشىلاردى تاسىعان ۇيقىسىز تۇندە­رىمدە بولسىن ادەبيەتشى بولعىم كەلگەن ادال ارمانىمنان اداسقان جوقپىن. كۇن­دەلىكتى كۇيبەڭ بارىسىندا قانشاما شار­شاپ-شالدىقسام دا ءوز ەلىمنىڭ اراسىندا, ءوز جەرىمنىڭ توبەسىندە ءجۇرۋ باقىتى تاعى ءبىر تاڭنىڭ تامىلجىپ اتۋىمەن از بەينەتىمدى ۇمىتتىرىپ جىبەرەتىن ەدى. 1998 جىلى جاركەن بودەش ۇلىنىڭ تا­نىستىرۋىمەن اقىن ادىلعازى قايىربەكوۆ «شالقار» گازەتىنە جۇمىسقا الدى. «شال­قار» مەن «قازاق ەلى» بىرگە شىعادى ەكەن. «قازاق ەلىنىڭ» باس رەداكتورى باقىت ساربالا, «شالقاردىڭ» باس رەداكتورى ادىلعازى قايىربەكوۆ ەدى. ولاردىڭ اعالىق اقىل, قالامداستىق قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا جەرگىلىكتى قالامگەرلەرمەن ۇندەستىك تاۋىپ, ءوز ءبىلىمىمدى جەتىلدىرۋگە بارىنشا كۇش سالدىم. وسىلايشا ءبىر جاعى اباي اتىن­داعى الماتى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنەن اسپيرانتتىق ءبىلىم الىپ جاتسام, ءبىر جاعى «شالقار» گازەتىندە تىلشىلىك جۇمىس اتقاردىم. قىتاي قازاقتارىنىڭ مادەنيەتى مەن ادەبيەتىنە قاتىستى كوپتەگەن ماقالالارىم جاريالانا باستادى. 2006 جىلى قاراشادا «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ پروزا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بو­لىپ ورنالاسسام, 2007 جىلدىڭ قىركۇيە­گىنەن 2009 جىلدىڭ قازانىنا دەيىن دۇنيە ءجۇزى قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ «اتا­جۇرت» باسپا ورتالىعىندا باس رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردىم. 2010 جىلدىڭ باسىنان بەرى «جاس قازاق ءۇنى» گازەتىندە باس رە­داك­توردىڭ ورىنباسارى بولىپ ىستەپ كەلەمىن. اتالعان جىلدار ىشىندە سىن, پروزا, بالالار ادەبيەتى سالالارىندا قاتار ەڭبەك­تەنىپ, كوپتەگەن ەڭبەكتەر جازىپ, جاريا­لادىم. قوعامدىق جۇمىستاردان جوڭعار زاما­نىنداعى ابىلايمەن تىزە قوسا شايقاسقان ايگىلى باتىر ەر جانىبەك بەرداۋلەت ۇلىنىڭ اتىندا حالىقارالىق كونفەرەنتسيا وتكىزۋ جانە باسىنا كەسەنە قويۋ, اقىت ء ۇلىم­جى ۇلىنىڭ 140 جىلدىعى, اسقار تاتاناي­ ۇلىنىڭ 100 جىلدىعى, وسپان باتىردىڭ 110 جىلدىعى سەكىلدى ءىس-شارالاردىڭ وتۋىنە مۇرىندىق بولدىم. وسىنىڭ ءبارىن اتاپ وتىرعان سەبەبىم, بۇل تاۋەلسىزدىكتىڭ ماعان بەرگەن كول-كوسىر شابىتى مەن شۋاعىنىڭ جەمىسى ەدى. ال مەنىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندا قالامگەر بولىپ وسى ەڭبەكتەردى حالقىما ارناي الۋىم قارلىعاش­تىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي بولماشى عانا ۇلەسىم دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل ءۇشىن مەن باقىتتى بولماي, ءبىز باقىتتى بولماي, كىم باقىتتى بولسىن؟! مەن عانا ەمەس, مەنىڭ الدى-ارتىمدا اتامەكەنگە كەلگەن اعالارىم – حاليفا التاي, زاردىحان قي­نايات, قارجاۋباي سارتقوجا, سەيىتحان ءابىل­قاسىم ۇلى, جاقسى­لىق ءساميت ۇلى, سەرىك قاپشىقباەۆ, تۇرسىن­الى رىسكەلديەۆ, ءنابي­جان مۇحامەتحان, يسلام جەمەنەي, مۇس­تافا وزتۇرىك, دۇكەن ءماسىمحان, مۇرتازا بۇلۇتاي, ت.ب. باستاعان زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن ونەر ادامدارى وتانىمنىڭ رۋحا­نياتىنا بۇلاق بولىپ قۇيىلىپ, باقىت ءدامىن بىرگە تاتتى. كەشە عانا ءبىرىمىز كەڭەستىك شەكپەندى, ءبىرىمىز قىتايلىق قىزىلدىڭ تونىن جامىلىپ, زورەكەر ۇلتتاردىڭ قاباعىنا جالتاقشىل بولىپ وسسەك, ەندى, مىنە, توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنان جينالىپ ەگەمەن ەلدىڭ ەركەلەرى مەن سەركەلەرىنە اينالدىق. بارلىعىمىز تاۋەلسىز زامان­نىڭ, ەگەمەن ەلدىڭ باقىتتى قوجاسى بولدىق. بۇگىندەرى قازاقتى بۇكىل الەم تانىدى. ءجادي شاكەن ۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى.