مەشىتتىڭ مەتريكالىق كىتاپشاسى, ياعني مەتىركە دەگەنىمىز – مەشىت يمامىنىڭ وزىنە قاراستى جاماعات ىشىندەگى تۋ, قايتىس بولۋ, ۇيلەنۋ جانە اجىراسۋ وقيعالارىن تىركەپ وتىراتىن قۇجات-كىتابى.
پاتشالىق رەسەيدىڭ كۇللى مۇسىلمان جۇرتى قاراعان ورىنبور مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسىنىڭ بارلىق قۇجاتى ساقتاۋلى تۇرعان ۋفا ارحيۆىندەگى ءبىز كورگەن مەتىركە كىتاپتارى نەگىزىنەن جوعارىدا ايتىلعان ءتورت بولىكتەن تۇرادى ەكەن. سونىڭ ىشىندە تۋ فاكتىلەرىن تىركەۋ جۋرنالىندا نارەستەنىڭ اتى, جىنىسى, تۋعان جەرى, تۋعان كۇنى مەن ايى, اكە-شەشەسىنىڭ اتى-ءجونى, رۋى, وسى مالىمەتتەردى تىركەگەن يمامنىڭ اتى-ءجونى جازىلعان. قايتىس بولۋدى تىركەۋ جۋرنالىندا مارقۇمنىڭ دۇنيەدەن وتكەن ۋاقىتى, جان تاپسىرۋ سەبەبى, جەرلەنگەن جەرى, تىركەگەن يمامنىڭ اتى-ءجونى تۋرالى دەرەكتەر ەنگىزىلگەن. نەكە قيۋ جۋرنالىندا نەكەلەسۋشىلەردىڭ اتى-ءجونى, جاسى, رۋى, ەكى جاقتىڭ تۋىستارىنىڭ اتى-جوندەرى, رۋى, كۋاگەرلەردىڭ اتى-جوندەرى, رۋى, بەرىلگەن قالىڭ مالدىڭ مولشەرى, رۋ تاڭبالارى, نەكە قيعان يمامنىڭ اتى-ءجونى, رۋ تاڭباسى تىركەلگەن. تالاق تاستاۋ (اجىراسۋ) جۋرنالىندا اجىراسۋشىلاردىڭ اتى-ءجونى, رۋى, تالاق ەتۋ سەبەپتەرى, كۋالاردىڭ اتى-ءجونى, رۋى, تىركەگەن مولدانىڭ اتى-ءجونى, رۋ تاڭباسى كورسەتىلگەن.
بۇعان قوسا ءار مەشىتتىڭ مەكەن-جايى, قاي ۋاقىتتان بەرى قىزمەت ەتەتىندىگى, مەشىت ۇستاۋشى مولدانىڭ اتى-ءجونى, جاسى, يمامدىق قۇجاتىنىڭ ءنومىرى مەن تىركەلگەن ۋاقىتى, قۇجاتتى بەرگەن مەكەمەنىڭ دەرەگى, يمامنىڭ ءبىلىم العان جەرلەرى, ۇستازدارى, مەشىت جاماعاتىنىڭ سانى, ونىڭ ىشىندە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ اراسالماعى, تاعى باسقا كوپتەگەن دەرەكتەر قامتىلعان ەكەن.
ءبىز نەگىزىنەن ىشكى قىرعىز (قازاق) ورداسىنا, ياعني بوكەيلىككە قاراستى مەشىتتەردىڭ مەتىركە كىتاپتارىن عانا شولىپ شىقتىق. ارحيۆتە سونداي-اق قازاق جەرىنىڭ اقمولا, سەمەي, پەتروپاۆل وڭىرلەرىندەگى مەشىتتەرگە قاتىستى قۇجاتتار دا ساقتالعان.
سونىمەن, 1801 جىلى بوكەي حاننىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان ىشكى قىرعىز (قازاق) ورداسى اكىمشىلىك بيلىك جاعىنان استراحان گۋبەرنياسىنا قاراپ, بەس قيسىم (بولىك), ەكى وكرۋگتەن قۇرالعانى بەلگىلى. حح عاسىردىڭ باسىندا وسى ايماقتا رەسمي قىزمەت ەتكەن 128 مەشىت بولعان ەكەن. باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان «قىرعىز (قازاق) دالاسىنداعى مەشىتتەر مەن مۇسىلمان ءدىنى تۋرالى ۆەدوموست» («ۆەدوموست و مەچەتياحي ماگومەتانسكوم دۋحوۆەنستا پو كيرگيزسكوي ستەپي») دەگەن قۇجاتتا وسى 128 مەشىتتە قىزمەت ەتەتىن 129 ءدىني لاۋازىمدى تۇلعانىڭ ءتىزىمى بەرىلگەن. بۇل تۇلعالاردىڭ ءدىني ءبىلىمدى مەككەدە, ەگيپەتتە, ورتا ازياداعى جانە قازان مەن ۋفاداعى ءدىني ورتالىقتار مەن وقۋ ورىندارىندا العانى كورسەتىلگەن (ي-295 قور, №2 تىزبە, №1ا ءىس, «استراحان, ۆياتسك, نيجەگورود, ريازان, سيمبيرسك گۋبەرنيالارى مەن بىرقاتار قالالارداعى ءدىني ورىندار جانە ءدىني تۇلعالار تۋرالى ۆەدوموست», 386-بەتتە).
ەندى عۇمار قاراشقا كەلەيىك.
وسى كەزگە دەيىن عۇماردىڭ ءومىر جولىن زەرتتەۋشىلەر اقىننىڭ تۋعان جىلىن ءارتۇرلى ايتىپ كەلدى. ماسەلەن, عۇمارتانۋدا كوپ ەڭبەك ەتكەن زەرتتەۋشى مۇستافا ىسماعۇلوۆ ءوزىنىڭ جاريالانباعان «وي توركىندەرى» مونوگرافياسىندا «عۇمار قاراشەۆ – 1876-1921 جىلدارى ءومىر سۇرگەن كورنەكتى اقىن, پۋبليتسيست, قوعام قايراتكەرى» دەسە, عالىم قابيبوللا سىديقوۆ «زامانا» جيناعىنىڭ العىسوزىندە «1875 جىلى ىشكى بوكەيلىكتە, قىرقۇدىق دەگەن جەردە تۋعان» دەيدى. عالىم يساتاي ناسەكەن ۇلى (كەنجاليەۆ) «عۇمار قاراش» كىتابىندا اقىننىڭ 1920 جىلى كوكەك ايىندا ءوز قولىمەن تولتىرعان بوكەي گۋبەرنيالىق پارتيا كوميتەتىنە تىركەۋ كارتوچكاسىنداعى «جاسىم 45-تە» دەگەن دەرەككە سۇيەنىپ, 1875 جىلى تۋعان دەگەن پىكىرگە كەلگەن. عۇمارتانۋشى عالىم ماقسات ءتاج-مۇرات تا «عۇمار قاراش» كىتابىندا اقىننىڭ تۋعان جىلى 1875 دەگەن تۇجىرىمدى ايتقان ەدى.
ال ۋفا ارحيۆىندەگى دەرەكتە: «ىشكى قىرعىز (قازاق) ورداسى تالوۆ قيسىمى №1 ستارشىندىقتىڭ احۋنى عۇمار قاراشەۆ» ءوز قولىمەن تولتىرعان مەتىركە كىتابىندا «مەشىت قۇزىرىندا بولعان يمام ۋا مۋداريستەردىڭ ەسىمى, فاميليالارى ءھام تۋعان جىلدارى» دەگەن باعانانىڭ تۇسىنا اراب ارپىمەن: «يمام حاتيب ۋا مۋدارريس احۋن عۇمار قاراشوف 1874 ساناتي ميلاديە, 1291 ساناتي حيجراتيە ۋاجۋدە كەلمىش-ءدۇر» دەپ جازعان ەكەن. ياعني عۇماردىڭ ميلادي جىل ساناۋى بويىنشا 1874 جىلى, حيجرا بويىنشا 1291 جىلى دۇنيەگە كەلگەنى انىق بولدى. 1920 جىلى تولتىرعان ءومىربايانىندا اقىن «45-تەمىن» دەپ تولىق جاسىن عانا كورسەتكەن ەكەن.
تاعى ءبىر ماسەلە – وسى مەتىركە كىتابىنداعى دەرەكتەر عۇماردىڭ ءبىلىم العان جەرى, ۇستازدارى تۋرالى مالىمەتتى ناقتىلاۋعا دا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. سەبەبى بۇعان دەيىن عۇماردىڭ ۇستازدارى, اسىرەسە ءدىني جوعارى ءبىلىمدى قاي جەردەن العانى تۋرالى انىق دەرەك جوق بولاتىن.
عۇماردىڭ ءومىربايانىن تۇڭعىش رەت جۇيەلى زەرتتەگەن عالىم مۇستافا ىسماعۇلوۆ «اعايىن-تۋعاندارى عۇماردىڭ وقۋعا ىنتاسى بارلىعىن اڭعارادى. ونى جانشا دەگەن مولداعا وقۋعا بەرگەن. بۇدان كەيىن مەشىت ۇستاعان ۋكازنوي مولدا عۇمار جازىقوۆتىڭ شاكىرتى بولعان. بۇل ەكى مولدادان العان بىلىمىنە قاناعات ەتپەي, عۇمار قاراشەۆ ىسماعۇل قاشقاري دەگەن مولدانىڭ شاكىرتى بولادى. وعان دا تۇراقتاي الماي, اقىرىندا بۇرىنعى جالپاقتال (فۋرمانوۆ) قالاسىندا مەشىت, مەدرەسە ۇستاعان عۇبايدوللا عالىكەەۆ حازىرەتتىڭ وقۋشىسى بولعان. ...قاراشەۆ عۇبايدوللا حازىرەتكە ايالداپ, وسى ۇستازىنان «مەشىت اشىپ, مولدا بولا الادى» دەگەن يرشات (كۋالىك) الىپ, سوسىن ءوزىنىڭ اۋىلىندا, ياعني قىرقۇدىق باسىنداعى مەشىتتە ۋكازنوي مولدا بولىپ جۇرگەن» دەپ جازعان. كەيىن عالىم ماقسات ءتاج-مۇرات وسى دەرەكتەردى قايتالايدى.
م.ىسماعۇلوۆ عۇماردىڭ جوعارى ءدىني ءبىلىمى تۋرالى ەشتەڭە جازباسا دا, م.ءتاج-مۇرات «عۇمار قاراش» كىتابىندا بۇل جايىندا ءبىراز دەرەك كەلتىرەدى. سونىڭ ىشىندە عۇماردىڭ ىستانبۇلدا وقىعانى, ۋفاداعى «عاليا», قازانداعى «مارجاني» مەدرەسەلەرىندە ءبىلىم العانى تۋرالى بولجامداردى قوزعاعان. بىراق ناقتى قۇجات, قولعا ۇستار دەرەك بولماعان ەدى.
جوعارىدا ءسوز ەتكەن 1909 جىلعى مەتىركە كىتابىندا عۇمار ۇستازدارى تۋرالى ءوز قولىمەن بىلاي دەپ جازادى:
«عىلىم تاحسيل ەتكەن مەدرەسەلەرى ياكي يمامدارى, ۇستازدارى – ۋرالسكي وبلاست سلاميحين قاريەسىندە احۋن موللا عۇبايدۋللا عاليكەەۆ, ۋفا شاھارىندا موللا حايرۋللا عۇسمانوۆ, قازاندا موللا عابدولعاللام ساليحۇعلى حازرەتلەرىندەن».
مۇنى قازىرگى قازاقشاعا يكەمدەسەك – عۇماردىڭ ءىلىم العان مەدرەسەلەرى مەن ۇستازدارى – ورال وبلىسى سلاميحين (قازىرگى جالپاقتال) اۋىلىنداعى احۋن مولدا عۇبايدوللا عالىكەەۆ, ۋفا قالاسىنان مولدا حايروللا عۇسمانوۆ, قازاندا عابدولعاللام حازىرەت ساليحوۆ» بولىپ شىعادى.
مەتىركەدە عۇماردىڭ يمامدىق ەتكەن مەشىتى ورازاقاي اۋىلىندا تىركەلگەنى, بۇل مەشىتتىڭ اتىرابىنداعى ساحارا تايپالارى – قوياس, قوستامعالى, قازانقۇلاق, ءۇيسىن (نوعاي-قازاق رۋىنىڭ بولىمدەرى) ەكەندىگى, مەشىتتەن ەڭ جىراق اۋىلدارى – 15 شاقىرىم مۇعدارىندا تۇرعاندىعى, جالپى ستارشىندىق اۋماعىندا 1117 ەر, 1135 ايەل ادام بار ەكەندىگى, مەشىتتىڭ مەتىركە كىتابى 1886 جىلدان باستاپ جۇرگىزىلە باستاعاندىعى جازىلعان.
ءبىز جوعارىدا كەلتىرگەن «قىرعىز (قازاق) دالاسىنداعى مەشىتتەر مەن مۇسىلمان ءدىنى تۋرالى ۆەدوموست» («ۆەدوموست و مەچەتياحي ماگومەتانسكوم دۋحوۆەنستا پو كيرگيزسكوي ستەپي») دەگەن قۇجاتتا (باشقۇرتستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك ءارحيۆى, ۋفا قالاسى, ي-295 قور, №2 تىزبە, №1ا ءىس, 386 بەت) عۇمار قاراشتىڭ ەسىمى №62 بولىپ تىركەلگەن.
«تالوۆ قيسىمى 1 ستارشىندىق مەشىتى «كازاچي ليمان» دەگەن مەكەندە ورنالاسقان, مەشىت جاماعاتى 1107 ەر, 1109 ايەل ادامنان, 545 شاڭىراقتان تۇرادى, مەشىت 1884 جىلى قوعامنىڭ رۇقساتىمەن تۇرعىزىلعان, تىركەۋگە 1886 جىلى الىنعان, احۋن عۇمار قاراشەۆقا استراحان گۋبەرنيالىق باسقارماسى 1903 جىلعى 21 اقپاندا بەكىتكەن №637 كۋالىك بەرىلگەن» دەلىنگەن بۇل قۇجاتتا.
ەندى بىرەر ءسوزدى عۇماردىڭ ءوزى «ۇستازدارىم» دەپ كورسەتكەن حايروللا عۇسمانوۆ پەن عابدولعاللام ساليحوۆ حاقىندا ايتا كەتەيىك.
ورىنبور مۇسىلماندارىنىڭ ءدىني باسقارماسىندا قىزمەت اتقارعان ريزاەددين ءفاحريدديننىڭ «اسار» اتتى كىتابىندا (1900-1904 جىلدارى قازان, ورىنبور باسپالارىندا بىرنەشە مارتە جارىق كورگەن) جوعارىداعى ەكى حازىرەت تۋرالى دا دەرەك بەرىلگەن ەكەن.
حايروللا عۇسمان ۇلى – ۋفاداعى ءبىرىنشى جاميع مەشىتىنىڭ يمام جانە ءمۋدارريسى, احۋنى بولعان, 1907 جىلى 1 قاراشادا 61 جاسىندا دۇنيەدەن ءوتىپ, ۋفادا جەرلەنگەن.
حايروللانىڭ اكەسى عۇسمان ءدىني ءبىلىمدى بۇحارادا الىپتى. كەيىن ىستەرلىتاماق ۋەزىندەگى يبراي اۋىلىندا مەشىت ۇستاعان. ۇلى حايروللا سول جەردە دۇنيەگە كەلگەن. حايروللا بولسا ۋفا شاھارىندا تۇڭعىش مەدرەسە اشىپ, شاكىرت وقىتقان ۇستاز ەكەن. ۋفادا احۋن شارافۋددين ابدۋلۋاحيت ۇلى دۇنيە سالعان سوڭ, ورنىنا يمام جانە احۋن قىزمەتىن اتقارعان. ءدىني باسقارما مۇشەسى, قازي قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇرىپ ومىردەن ءوتىپتى. حايروللا حازىرەت اشقان «ۋسمانيا» مەدرەسەسىنىڭ عيماراتى ۋفادا كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان ەكەن.
ال قازاندىق عابدولعاللام حازىرەت ساليح ۇلى تۋرالى ريزاەددين فاحريددين ونىڭ «قازان قالاسىنداعى ءىى جاميع مەشىتىندە يمام جانە مۋدارريس بولعانىن, 1899 جىلى 17 قاڭتاردا 70 جاسىندا قايتىس بولعانىن» جازادى. ء«ماشھۇر ءجۇنىس احۋننىڭ جۇراعاتى ەدى, اۋەلى حابيبوللا راحمانق ۇلىنان وقىپ, كەيىن بۇحارادان ءدىني ءبىلىم الىپ كەلدى. ءوزى تۋعان چىرشى اۋىلىندا يمامدىق ەتتى, 1880 جىلى تاجەتدين باشير ۇلى ءال-كۋرساۆي دۇنيەدەن وتكەن سوڭ قازانعا كوشىپ كەلىپ, قايتىس بولعانعا دەيىن شاكىرت وقىتتى» دەلىنگەن عابدولعاللام حازىرەت تۋرالى.
1885-1887 جىلدارى اشىلعان «ۋسمانيا» مەدرەسەسىندە 1890 جىلداردان باستاپ ساباق جاڭا تارتىپپەن, ياعني «ۇسۇل جاديتپەن» وقىتىلا باستاپتى. عۇماردىڭ قىرقۇدىقتاعى مەدرەسەسىندەگى جاديتشىلدىك توركىنى قايدان شىققانى ەندى بەلگىلى بولعانداي.
ارينە, عۇمارتانۋدا اشىلماعان اقتاڭداقتار ءالى دە جەتەرلىك. اسىرەسە 1917 جىلعى بۇكىلرەسەيلىك مۇسىلماندار سەزىنىڭ دەلەگاتى, ورىنبورداعى جالپىقازاق سەزىندە قازي بولىپ سايلانعان عۇمار قاراشتىڭ ءدىني قىزمەتى جەكە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىز بۇگىن ۋفا ارحيۆىندە كوزىمىزگە شالىنعان كەيبىر دەرەكتەردى عانا ورتاعا سالىپ وتىرمىز.
قازىبەك قۇتتىمۇرات ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ورال – ۋفا – ورال
