پارتيالار ۇگىت جۇمىستارىنا كىرىستى

كەشە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىندا قازاقستاندىق جانە شەتەلدىك بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى وكىلدەرى ءۇشىن بريفينگ بولىپ ءوتتى. بريفينگتە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءتور­اعا­سى­نىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووس جۋرناليستەردى سايلاۋ ناۋ­قانى بارىسىنان, ونىڭ نەگىزگى كەزەڭدەرىنەن, قازاقستان رەس­پۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسى مەن ءماسليحاتتار دەپۋتات­تى­عىنا كانديداتتارعا قويىلاتىن تالاپتار جونىنەن, سونداي-اق سايلاۋلاردى ۇيىمداستىرۋعا جانە وتكىزۋگە بيۋدجەتتەن بولىنگەن قارجى كولەمىنەن حاباردار ەتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇر­سۇل­تان نازارباەۆ 2011 جىلعى 16 قا­راشادا ءوز جارلىعىمەن پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتار­ى­نىڭ كەزەكتەن تىس سايلاۋىن 2012 جىلعى 15 قاڭتارعا, ال قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان سايلانا­تىن دەپۋتاتتاردىڭ سايلاۋىن 2012 جىلعى 16 قاڭتارعا تا­عاي­ىن­داعان بولاتىن. سول كۇنى ور­تا­لىق سايلاۋ كوميسسياسى ءماسلي­حاتتار دەپۋتاتتارىنىڭ كەزەكتى سايلاۋىن دا 2012 جىلعى 15 قاڭ­تارعا تاعايىنداعان-دى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ۆلاديمير فووستىڭ اتاپ وتۋىنشە, ەكى سايلاۋدى ءبىر كۇندە وتكىزۋ 4 ميلليارد تەڭگەدەن استام بيۋدجەت قا­راجاتىن ۇنەمدەۋگە ءمۇم­كىن­دىك بەرەدى. ال سايلاۋ ناۋقاندارىن ۇيىم­داستىرۋعا جانە وتكىزۋگە شا­مامەن جالپى كولەمى 8,2 ميلليارد تەڭگەدەي قارجى جۇم­سا­لادى. بۇل 55 ميلليون اقش دول­لارىن قۇرايدى. سايلاۋ تۋرالى زاڭدارعا سايكەس ءما­جىلىس دەپۋتات­تىعىنا ۇسىنىلعان كانديداتتار بەلگىلەنگەن ءتارتىپ بويىنشا تىركەۋدەن وتكىزىلەدى جانە پارتيالىق تىزىمدەر بويىن­شا سايلانادى. سايلاۋلاردى ءبىر مەزگىلدە ءوت­كىزۋ دايىندىقتارىن ورتالىق, اۋماقتىق, وكرۋگتىك جانە ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى جۇزەگە اسىرادى. «الدا تۇرعان سايلاۋ ناۋقاندارى بارىسىندا قۇرا­مى 93 مىڭنان استام ادامدى قام­تىعان 13315 سايلاۋ كوميس­سيا­لارى جۇمىس ىستەيدى, – دەدى ۆلاديمير فووس وسى تۋرالى. – ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ناق­تى كەزەڭدەر بويىنشا سايلاۋ­لاردى ۇيىمداستىرۋ جانە وتكى­زۋدىڭ كۇنتىزبەلىك جوسپارىن بەكىتتى. پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋ­تات­تارىنىڭ كەزەكتەن تىس ساي­لاۋىنا كانديداتتار ۇسىنۋ 2011 جىلعى 16 قاراشا مەن 5 جەل­توق­سان ارالىعىندا ءوتتى. ال پارتيا­لىق تىزىمدەردى تىركەۋ 16 قاراشا مەن 15 جەلتوقسان ارالىعىندا ءجۇ­زەگە اسىرىلدى. اتالعان مەرزىم ىشىندە ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسى 8 پارتيانىڭ پارتيا­لىق تىزىمدەرىن تىركەدى. 16 جەل­توقساننان باستاپ پارتيالار ساي­لاۋالدى ۇگىت جۇمىستارىن باس­تا­ۋىنا بولادى». وسك توراعاسىنىڭ ورىنبا­سا­رى بۇدان كەيىن ۇگىت شارالارى كەزىندە ساياسي پارتيالاردىڭ سايلاۋ قورلارىنا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ۇگىت شارالارى پار­تيا­لاردىڭ سايلاۋ قورلارى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى. پار­تيالاردىڭ سايلاۋ قورلارىنىڭ تومەنگى مولشەرى 261,6 ميلليون تەڭگەنى قۇرايدى. ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى ءوزى تاراپىنان پار­تيالارعا اقپاراتتىق قولداۋ كورسەتەتىن بولادى. بۇل ماسەلەدە ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى قان­داي دا ءبىر ساياسي پارتياعا ار­تىقشىلىق بەرمەيدى. ياعني, بەيتاراپ سيپات ۇستانادى. سونىمەن قاتار, ورتالىق سايلاۋ كوميس­سيا­سى رەسپۋبليكالىق جانە وڭىرلىك تەلەراديو ارنالارىنا اقپارات­تىق جانە جۇمىلدىرۋ سيپاتى­ن­داعى بەينە-اۋديولار ازىرلەپ, ور­نالاستىردى. بۇعان قوسا ەلىمىزدەگى سايلاۋ ۇدەرىستەرىنە قاتى­سۋ­شىلار ءۇشىن اقپاراتتىق جانە جادىنامالىق نۇسقاۋلىقتاردى دا وڭىرلەرگە جىبەردى. سونداي-اق قازىرگى كەزدە كوميسسيا مۇشەلەرى مەن اپپارات قىزمەتكەرلەرى با­سى­لىمدار بەتتەرىندە, تەلەراديو ەفيرلەرىندە سۇحباتتار بەرۋ ار­قى­لى سايلاۋ زاڭنامالارىن ءتۇ­سىن­دىرۋ شارالارىن دا قولعا الىپ وتىر. «وسى جىلدىڭ قاراشاسىندا استانادا سايلاۋلاردى ۇيىمدا­س­تىرۋعا بايلانىستى رەسپۋبلي­كا­لىق سەمينار-كەڭەس بولىپ ءوتتى, – دەدى ۆلاديمير فووس. – ودان كەيىن بۇل شارا ەلىمىزدىڭ ايماق­تا­رىندا دا ۇيىمداستىرىلدى. مۇن­داي سەمينار-كەڭەستەر ەلى­مىز­دىڭ بارلىق وبلىستارىندا ءوت­كىزىلدى. ونىڭ جۇمىسىنا مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمدار­دىڭ, ساياسي پارتيالاردىڭ, قوعام­دىق بىرلەستىكتەردىڭ, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلدى». وسك توراعاسىنىڭ ورىنبا­سا­رى تاعى ءبىر اسا ماڭىزدى ماسەلە رەتىندە سايلاۋشىلار ءتىزىمىن انىق­تاۋ جانە سالىستىرۋ جۇمىس­تارى ەكەندىگىن اتادى. ونىڭ حاباردار ەتۋىنشە, سايلاۋ زاڭنا­ما­لارىنا سايكەس سايلاۋشىلار ءتىزىمىن جاساۋ جانە ولاردى اكتى بو­يىنشا ءتيىستى سايلاۋ كوميسسيا­لا­رىنا تاپسىرۋ جۇمىستارىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار (اكىم­دىكتەر) 25 جەلتوقسانعا دەيىن تو­ل­ىق اياقتاۋى قاجەت. ال ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى سايلاۋشى­لار تىزىمدەرىن سايلاۋشىلاردىڭ تانىسۋى ءۇشىن سايلاۋعا 15 كۇن قالعانعا دەيىن, ياعني 2011 جىل­دىڭ 30 جەلتوقسانىنان قالدىر­ماي ۇسىنۋى ءتيىس. جەرگىلىكتى وكىلەتتى ورگاندار­دىڭ سايلاۋىنا دەپۋتاتتىققا كان­د­يداتتار ۇسىنۋ 14 جەلتوق­ساندا اياقتالعان ەدى. «بارلىق 3335 سايلاۋ وكرۋگتەرى بويىنشا 9619 ۇمىتكەر ۇسىنىلدى, – دەدى ۆ.فووس وسىعان بايلانىستى. – ولاردىڭ ىشىندە وبلىستىق, استانا جانە الماتى قالالىق ءماسليحاتتارىنا – 1784, اۋداندىق ماسليحاتتارعا – 5820, قالالىق ماسليحاتتارعا 2015 كانديدات بار. قازىرگى ۋاقىتقا دەيىن ءماس­ليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا 6773 كانديدات تىركەلدى. كانديدات­تار­دى تىركەۋ 20 جەلتوقسانعا دەيىن جالعاسادى. ال 21 جەلتوقساننان باستاپ سايلاۋالدى ۇگىت جۇمىس­تارى باستالادى. تىركەلگەن دەپۋ­تاتتىققا كانديداتتاردىڭ ارقاي­سىسىنا تەلەراديو جانە باسپا باسىلىمدارىندا ۇگىت شارالا­رىن جۇزەگە اسىرۋلارى ءۇشىن بىردەي قارجى بولىنەتىن بولادى. ءماسليحاتتار دەپۋتاتتىعىنا كان­ديداتتاردىڭ سايلاۋ قورلا­رىنىڭ ەڭ تومەنگى مولشەرى 10,5 ميل­ليون تەڭگەنى قۇرايدى. كانديداتتار سونداي-اق وسى ماقساتقا ءوز­دە­­­­رى­نىڭ جەكە سايلاۋ قورلارىن قۇرۋ­لارىنا دا بولادى». ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسى ورىنباسارىنىڭ اتاپ وتۋىنشە, وسك سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇقى­عىن ءتيىمدى جانە ەركىن جۇزەگە اسىرۋىنا بار­لىق مۇمكىندىكتەر جاسايدى. سونىمەن بىرگە, كوميسسيا ساي­لاۋ­لاردى جوعارى دەڭ­گەي­دە ءوت­كى­زۋ ءۇشىن بارلىق قاجەتتى كادرلىق جانە ماتەريالدىق رە­سۋرس­تارعا يە. ساياسي پارتيالارمەن, سايلاۋ ۇدەرىسىنە قاتىسۋ­شى­لارمەن, ازا­ماتتىق قوعام ينس­تي­تۋتتارىمەن ءوزارا ءتيىمدى قاتى­ناس­تار ورنا­تۋ­عا ءازىر. وسىعان باي­لانىستى ورتسايلاۋكوم جانىنان القالىق كون­سۋلتاتيۆتى كەڭەسشى ورگان – اقپاراتتىق داۋلاردى قاراۋ ءجو­نىندەگى قوعامدىق كەڭەس قۇرىل­عان. «قازىرگى كەزدە ور­تا­لىق سايلاۋ كوميسسياسىنا 93 ءوتى­نىش ءتۇستى, – دەپ جالعاستىردى ءسوزىن ۆلاديمير فووس. – ولار­دىڭ 38-ءى ءبىزدىڭ تاراپىمىزدان قا­رال­دى جانە ءتيىستى جاۋاپتار مەن ءتۇ­سىنىكتەمەلەر بەرىلدى. ءبىر ءوتىنىش قاراستىرىلۋ ساتىسىندا تۇر». بۇدان كەيىن ول سايلاۋ ۇدە­رىستەرى بارىسىندا قازاقستان­دىق­تاردى ناقتى جانە سەنىمدى اقپاراتتارمەن قامتاماسىز ەتۋ جايىنا توقتالدى. وسك ءتور­اعا­سى ورىنباسارىنىڭ اتاپ ءوتۋىن­شە, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى سايلاۋ كامپانياسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە 53 باسپا باسىلىمىنا, 13 رەسپۋبليكالىق تەلەارناعا, 7 اقپارات اگەنتتىگىنە جانە كەڭىنەن تانىمال 19 قوعامدىق-ساياسي ينتەرنەت رەسۋرستارىنا مونيتورينگى جاساۋدى جۇزەگە اسىرادى. وسىعان بايلانىستى جەرگىلىكتى جەرلەردە پارتيالار مەن كان­دي­داتتاردىڭ باسپالىق ۇگىت ماتە­ريالدارىنىڭ ەركىن تارالۋىنا قاجەتتى بارلىق جاعدايلار جا­سالعان. سونىمەن قاتار, ەلىمىزدىڭ بارلىق ەلدى مەكەندەرىندە ۇگىت ماتەريالدارىن ورنالاستىرۋ ءۇشىن ارنايى ورىندار, اقپارات­تىق قال­قالى جابدىقتار, تاعى باس­قالار دايىندالادى. جانە ساياسي پارتيالار مەن كان­ديدات­تار­دىڭ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسۋلەر ءوت­كى­­زۋلەرىنە تەڭ جاعدايلار بەرىلەتىن بولادى. ءسوزىنىڭ قورىتىندىسىندا ۆلا­ديمير فووس سايلاۋلاردى باي­قاۋعا كەلەتىن شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىم­دار­دىڭ بايقاۋشىلارىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2005 جىلى كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا شەت ەلدەر مەن حالىقارالىق ۇيىم­داردان – 1227 بايقاۋشىنى, 2007 جىلعى كەزەكتەن تىس پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىنىڭ ساي­لاۋىنا – 1179, وسى جىلدىڭ ءسا­ۋى­رىندە وتكەن كەزەكتەن تىس پرەزيدەنت سايلاۋىنا – 1059 باي­قاۋ­شى جانە 212 شەت ەل باق-تا­رى­نىڭ وكىلدەرى اككرەديتتەلگەن. ال وسى سايلاۋعا شەتەلدىك بايقاۋ­شى­لاردى سىرتقى ىستەر مي­نيستر­لىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى اككرەديتتەۋدەن وتكىزەدى. «قازىرگى كەزگە دەيىن ورتالىق سايلاۋ كو­ميسسياسى شەت مەملەكەتتەر مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ 47 بايقاۋشىسىن اككرەديتتەدى, – دەدى ول. – ونىڭ 46-سى ەقىۇ/دياقب ميسسياسىنان, 1-ەۋى تمد بايقاۋشىلار ميسسياسى­نان. بايقاۋشىلاردى اككرەديتتەۋ 2012 جىلدىڭ 9 قاڭتارىنا دەيىن جالعاسادى». بريفينگ سوڭىنان ۆلاديمير فووس جۋرناليستەر تاراپىنان قويىلعان سۇراقتارعا جاۋاپ قايتاردى. ءاليسۇلتان قۇلانباي.