قازاقستاننىڭ رەسەيدەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى زاۋىتبەك تۇرىسبەكوۆپەن اڭگىمە
– قۇرمەتتى ەلشى مىرزا, ءبىز – رەسەيمەن ىرگەلەس, ەجەلدەن كورشى, ارالاس-قۇرالاس جاتقان, تاريحىمىز دا, تاعدىرىمىز دا ورتاق ەلمىز. كەدەن وداعىندا بولۋىمىز, ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىككە كىرۋىمىز, سول سياقتى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنىڭ ەلەڭ-الاڭىندا كورەگەندىكپەن نەگىزىن قالاعان ەۋرازيالىق وداققا بىرىگۋدىڭ رەسەي تاراپىنان قولعا الىنىپ جاتقان بۇگىنگى قادامدارى بۇعان ايقىن دالەل بولا الادى. قازاقستان مەن رەسەيدىڭ ىنتىماقتاستىعى قازىر قاي كەزدەگىدەن دە بيىك ورىستەپ, جاڭا ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلدى. مەملەكەتارالىق وسى يگى قارىم-قاتىناستاردىڭ جاي-كۇيى, دامۋ بارىسى تۋرالى بايانداپ بەرسەڭىز.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قازىرگى احۋالىن «بارلىق سالادا وڭ ۇردىسپەن سەرپىندى دامۋ ۇستىندە» دەپ باعالاپ, وسىلاي سيپاتتاۋعا بولادى. جالپى, جان-جاقتى قاتىناستارىمىزدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىندا ەكى قۇجاتتىڭ ايرىقشا ماڭىزى بار, ولار – دوستىق, ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك تۋرالى شارت, سونداي-اق ءححى عاسىرعا باعدارلانعان ماڭگىلىك دوستىق پەن وداقتاستىق تۋرالى دەكلاراتسيا. بۇل تاريحي قۇجاتتاردا ءار ەلدىڭ ەگەمەندىگىن ءوزارا قۇرمەتتەۋدىڭ, تەڭ قۇقىلىقتىڭ, تاتۋ كورشىلىكتىڭ, ەكى جاققا دا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى قالانعان.
ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆتىڭ بيىك دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى كەلەلى تىنىس اشىپ, كەڭ ءورىس بەرىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق سالا بويىنشا قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردى ابىرويمەن ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋدى, ءوزارا بايلانىستارىمىز بارىنشا جەتىلىپ, تەرەڭدەي ءتۇستى. مىسالى, 2010 جىلى عانا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى 11 مارتە كەزدەستى. البەتتە بۇل كەزدەسۋلەردە ەڭ الدىمەن ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى كەڭىنەن تالقىلاناتىنى ءسوزسىز. ەل باسشىلارىنىڭ تاياۋدا عانا وتكەن كەزدەسۋى بارىسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستاۋىنا نەگىز قالايتىن ىرگەلى قۇجاتتارعا قول قويىلدى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل – كەدەن وداعىنداعى ءۇش مەملەكەت ينتەگراتسيانىڭ نەعۇرلىم جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى دەگەن ءسوز.
نەگىزگى جۇمىستار قازاقستان مەن رەسەيدىڭ 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى اياسىندا اتقارىلادى. بۇدان باسقا, وڭىرلەر اراسىندا ءارتۇرلى سالالارداعى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ەكى جۇزدەن استام كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان. كورشى ەلدەردىڭ ءوزارا بەرەكە-بىرلىگىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ۇكىمەتتەر دەڭگەيىندە دە وڭتايلى شەشىمىن تابۋدا. ۇزاق مەرزىمدىك باعدارلامالاردى ورىنداۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, شەكارا بويىنداعى بايلانىستاردى جەتىلدىرۋ, بىرلەسكەن مادەني-گۋمانيتارلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بۇعان ەلەۋلى ىقپال ەتۋدە. ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا شەڭبەرىندە, سونداي-اق ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيالاردا جۇيەلى تالقىلانىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىز ۇلتتىق ەكونوميكالار مەن ەكسپورتتىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن بىرلەسىپ ەڭسەرۋگە, ەكونوميكالىق دامۋدى يننوۆاتسيالىق جولعا كوشىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعدار ۇستاي وتىرىپ, ءپرينتسيپتى جاڭا بيىككە شىقتى دەي الامىز.
– قازىر مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ ۇتىمدى دامىپ, جان-جاقتى جەتىلە ءتۇسكەنى انىق بايقالۋدا. وسىنىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى ەلشىلىك قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ەلەۋلى مادەني جوبالاردى جۇزەگە اسىرعانى ءمالىم...
– «ءبارى وتەدى, ءبارى وزگەرەدى» دەسەك تە, حالىق تاريحىنىڭ ۋاقىتتىڭ ءوزى ۇمىتتىرمايتىن كەزەڭدەرى بولاتىنى بەلگىلى عوي. سونىڭ ءبىرى 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى دەر ەدىم. سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 66 جىل بولدى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن سول قاھارلى جىلداردا قازا تاپقان قاھارماندار ەسىمى تولىق بەلگىلى ەمەس. حابارسىز كەتكەن, سۇيەگى قايدا جاتقانى بەلگىسىز جاۋىنگەرلەر جەتىپ ارتىلادى. بۇرىنعى مايدان دالالارىن ارالاپ, ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن رەسەيلىك وتريادتار جىل سايىن سوعىستىڭ بەلگىسىز سولداتتارىنىڭ سۇيەگىن تابادى. ۇستىمىزدەگى جىلى ىزدەۋشىلەر تاپقان 1054 كەڭەس سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ سۇيەگىن تۆەردىڭ مەموريالدىق كەشەنىندە سالتاناتتى جەرلەۋ راسىمىنە ءوزىم دە قاتىستىم. بۇلاردىڭ اراسىندا ءوز وتانداستارىمىز, قازاقتار دا از كەزدەسپەيدى. ءبىز تۆەر وبلىسىنىڭ رجەۆ قالاسىندا قازاقستاندىق 100 جانە 101-دەربەس اتقىشتار بريگادالارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ورناتۋ يدەياسىن كوتەرگەندە, كەيىن ونى اقتوبەلىكتەردىڭ قارجىلاي كومەگىمەن جۇزەگە اسىرعاندا ەڭ الدىمەن جەرلەستەرىمىزدىڭ ەرلىگىن باسقا جۇرتقا پاش ەتۋ ماقساتىن كوزدەدىك. ونىڭ ۇستىنە ەكى بريگادا قاتىسقان قانتوگىستى شايقاس سىرى 2007 جىلدان كەيىن عانا بىرتىندەپ اشىلدى, جالپى ناق وسى مايدانداعى سوعىس بارىسىنىڭ دەرەكتەرى 2017 جىلعا دەيىن جابىق دەپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ ۇستىنە جاۋىنگەرلەردىڭ تولىق ءتىزىمى نە قازاقستاندا, نە رەسەيدە ساقتالماعان ەكەن. مىنە, وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, ءبىز ەڭ الدىمەن ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. ودان كەيىن ەلشىلىك ديپلوماتتارى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى مۇراعاتىندا بىرنەشە اي شۇقشيىپ وتىرىپ, قوس بريگادا جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتى-ءجونىن جاۋىنگەرلىك جۋرنالداردان, ءارتۇرلى انىقتامالاردان, سول كەزدىڭ باسقا دا قۇجاتتارىنان مىسقالداپ جينادى. ناتيجەسىندە ون مىڭ جاۋىنگەردىڭ ەسىمى انىقتالدى, ولاردى رجەۆتەگى ەسكەرتكىش قابىرعاسىنا جازدىق, بۇلاردىڭ 8600-دەن استامى ءوز قانداستارىمىز. ءسويتىپ, وسى ارقىلى ۇلى سوعىستا ۇلتتىڭ اتىن شىعارعان قاھارمان اعا-اتالاردىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىردىق, ۇرپاقتارى تاعزىم ەتىپ كەلەتىن قاسيەتتى ورىنعا اينالدىردىق.
– جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ەسكەرتكىشكە قازاقستاندىق ون مىڭ ادامنىڭ اتى-ءجونىن جازۋعا كوپ ۋاقىتقا دەيىن كەلىسىم بەرمەي كەلگەنى بەلگىلى. مۇنىڭ جولىن قالاي تاپتىڭىز؟
– ەسكەرتكىشكە قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ تەگىن تۇگەل جازامىز دەگەندە, كورشىلەرىمىز اۋەلى كىبىرتىكتەپ قالدى, بىردەن كەسىپ ايتپاسا دا, ىشتەي بۇعان قارسى ەكەندىكتەرىن سەزدىم. بارا-بارا ادام اتتارىن جازۋدىڭ مۇلدە قاجەتى جوق دەپ شىقتى. ويتكەنى, رجەۆتەگى وسى تەكتەس باسقا ەسكەرتكىشتەردە جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونى جوق دەۋگە بولادى. رەسەيلىك ارىپتەستەر سونى العا تارتىپ, كوپ ۋاقىتقا دەيىن «ەسكەرتكىش ورناتۋمەن عانا شەكتەلەيىك» دەگەن پىكىردەن تايمادى. ارينە, مۇنىڭ بەلگىلى-بەلگىسىز سەبەپتەرى بار ەكەنىن سەزدىم. ءوزىڭىز ويلاڭىز, سوعىس جىلدارى رجەۆ شەبىندە 1 ميلليون 350 مىڭنان استام ادام قازا تاپقان دەپ ەسەپتەلەدى, قالاداعى كەشەندى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى دە ورتاق مازمۇنعا ساي سالىنعان. ال سول كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ ەسكەرتكىشىندە رجەۆ ءۇشىن قان توككەن قاھارمانداردىڭ اتى-ءجونى جارقىراپ تۇرادى... ارىپتەستەرىمىزدىڭ ويىندا نە تۇرعانىن ءتۇسىندىم, سوعان قاراماستان, قايتا-قايتا بارىپ, كەزدەسىپ, ۇزدىكسىز كەلىسسوز جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە قالاي دا ەسكەرتكىشكە ون مىڭ جاۋىنگەردىڭ تەگىن جازۋ قاجەتتىگىنە كوندىردىم, كوزدەرىن جەتكىزدىم. قازاقستاندىقتار تۇرعىزعان ەسكەرتكىش قازىر باسقالارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا اۋقىمدى, الدەقايدا ەڭسەلى كورىنەدى. ونىڭ مازمۇنىن اشىپ تۇرعان ەڭ باستى ارتىقشىلىق – جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونىنىڭ جازىلعانى. ەسكەرتكىش تاقتاسىنا ءبىز قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى عانا ەمەس, وسى بريگادالار ساپىندا سوعىسقان, كوزى ءتىرى, بۇگىندە الدى توقسانعا كەلگەن اقساقال-قاھارماندارىمىزدىڭ ەسىمىن دە قوسا جازدىق. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان «جەڭىس پويىزىمەن» رجەۆكە كەلگەن اتاقتى بريگادالاردىڭ ءتىرى جۇرگەن ساناۋلى سولداتتارىنىڭ تاس تاقتادان ءوز اتى-جوندەرىن كورگەندەگى تولعانىستارىن تىلمەن ايتۋ جەتكىزۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس... جالپى, بۇل جوبانى حالقىمىزدىڭ ەرلىك تاريحىن ەستە قالدىرۋ جولىندا اتقارىلعان ماڭىزدى ءىس بولدى دەپ سانايمىن. كوپ ۇزاماي ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزعا سايكەس رجەۆ قالاسىنىڭ ءبىر مەكتەبى قازاقستاندىق بريگادالاردىڭ اتىمەن اتالدى. جەرلەستەرىمىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا رجەۆ-تۆەر-ۆيازما مايدانىندا كورسەتكەن وشپەس ەرلىگىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن وسى شەپتە شايقاسقان باسقا دا قازاقستاندىق التى ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرىنە بايلانىستى رجەۆ-ۆيازما مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى پىسىقتالىپ جاتقان جوبالارىمىز بار.
ەلشىلىكتىڭ جۇيەلى, تاباندى جۇرگىزگەن ناتيجەلى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا بىلتىر ماسكەۋدىڭ № 229 ورتا مەكتەبىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. باۋكەڭ – بۇكىل حالقىمىز باتىرىم دەپ تانىعان قايتالانباس تۇلعا. ونىڭ اتىن العاش شىعارعان ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستار. سوندىقتان ءوزى جان اياماي سوعىسىپ, قان توگىپ قورعاعان ماسكەۋدەي قالادا باۋىرجانداي باتىردى ماڭگىلىك ەستە قالدىراتىن ءبىر بەلگىنىڭ بولۋى كەرەك ەدى. مۇنى بۇكىل حالقىمىز كۇتىپ جۇرگەن. ءبىز ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن حالىقتىڭ سول تىلەگىن جۇزەگە اسىرۋعا دانەكەر بولدىق...
– زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى, ءسوزىڭىزدى بولەيىن, كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىر ءجايت ەسكە ءتۇستى, قازاقتىڭ «ءتىل – ەلشىنىڭ قىلىشى» دەگەن مايەكتى ءسوزىنىڭ ءمانىن اشاتىن ءساتتىڭ ورايى كەلىپ قالدى... ماسكەۋ مەرياسىندا شاھارباسىنىڭ قاتىسۋىمەن باۋكەڭە مەكتەپ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ جاتقان كۇردەلى ساتتە يۋري لۋجكوۆ: «بۇل كىسىگە وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە اتاق بەرىلمەگەن؟» دەپ سۇراعان ەدى. سوندا ءسىزدىڭ: «باۋىرجان مومىش ۇلى اقيقاتتى تۋ ەتكەن, ەشكىمنەن تايسالمايتىن, بىربەتكەي, ءوز پىكىرىن ەشكىمنىڭ بەت-جۇزىنە قاراماي باتىل ايتاتىن ناعىز باتىر ەدى. ءسىز سياقتى ادىلەتتى ادام بولاتىن», دەگەن سوزدەرىڭىز بەلگىلى ءبىر شامادا ماسەلەنىڭ تەزىرەك, وڭتايلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتكەنىن بىلەتىن ەدىك.
– ول راس, جوعارىدا ايتقانىمداي, رەسەي اۋماعىندا قانداي دا ءبىر ەسكەرتكىش بەلگىلەر ورناتۋدىڭ ءوزىندىك قيىندىعى بار, بۇعان بيلىكتىڭ دە, باسقالاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ وڭايعا تۇسە قويمايدى جانە ول تەز شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. سوندىقتان مۇنداي رەتتە اسەرلى دەپ سانالاتىن, ادامداردى يلاندىرا الاتىن كەز كەلگەن قولايلى ءادىستى, وڭتايلى ءساتتى پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. «الماتى» مەتروسىنا بايلانىستى ايتىلعان اڭگىمە شە؟ وعان كەيىنىرەك توقتالارمىن. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى اڭگىمەمىزدى جالعاستىرساق, وسى رەتتە ەلشىلىكتىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن «لەگەندارنىي باتىر» جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە جينالعان رەسەيلىك ارداگەرلەردىڭ كەيىن ماسكەۋ اكىمشىلىگىنە ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولداپ حات جازعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سول سياقتى باۋكەڭە مەكتەپ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە ماسكەۋ مەرياسىندا قارالعان كەزدە باتىر تۋرالى شىندىقتى ايتۋىم بەلگىلى ءبىر جەڭىسكە جەتكىزگەندەي بولىپ ەدى. بۇل ءىس ويداعىداي شەشىلگەن سوڭ, ءبىز جامبىل جانە اقتوبە وبلىستارى اكىمدىكتەرىنىڭ قولداۋىمەن جانە ماسكەۋ ۇكىمەتىنەن دە قوسىمشا قارجى ءبولدىرىپ, باۋىرجان مەكتەبىنىڭ جانە ءا.مولداعۇلوۆا اتىنداعى № 891 ورتا مەكتەپتىڭ قازىرگى زامانعى وقۋ-تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جان-جاقتى جاراقتاندىرىلۋىنا, تۇبەگەيلى جاڭارۋىنا باسشىلىق جاسادىق. ءبىر جازدىڭ ىشىندە ەكى مەكتەپتى بۇرىنعى كۇيىنەن ادام تانىماستاي ەتىپ وزگەرتۋ وڭاي ەمەس, سوندا دا, ەلىمىزدىڭ اتىنا لايىق بولۋ ءۇشىن بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردىق.
– مەكتەپتەرگە بايلانىستى سوزىڭىزدە ءسىز «اتا-انالاردىڭ كوزقاراسى» دەگەندى ايتىپ قالدىڭىز. بۇل شىنىمەن شەشۋشى فاكتوردىڭ ءبىرى بولىپ سانالا ما؟
– رەسەيدە كەز كەلگەن وبەكتىگە, سونىڭ ىشىندە مەكتەپكە ات بەرۋ كەزىندە قوعامدىق پىكىر, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ ويى جان-جاقتى زەرتتەلەدى جانە مۇندايدا اتا-انالار پىكىرى شەشۋشى داۋىستى بولىپ سانالماسا دا, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەسكەرىلەدى. ال باۋكەڭ اتىنداعى مەكتەپ الدىن الا بەلگىلى بولعان سوڭ, ءبىز ەلىمىزدى جۇرتشىلىققا جاقسىراق تانىستىرىپ, تۇرعىنداردىڭ مەكتەپ اتىنا قاتىستى وڭ پىكىرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن زەلەنوگراد قالاسىندا قازاقستاندىق بىرنەشە ونەر ۇجىمدارىنىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىردىق, مەكتەپتە اتا-انالاردى جيناپ كەزدەسۋ وتكىزدىك. وسى كەزدەسۋدە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بۇگىنگى قارىم-قاتىناسى, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى, ەرلىگى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەدىم. جينالعان اتا-انالار, تۇتاستاي دەۋگە بولادى, مەكتەپكە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى تولىق قولدادى. بىراق, ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى, كەنەت ءبىر اپامىز: «مەن نەمەرەمنىڭ اتتەستاتىندا بەلگىسىز ءبىر ادامنىڭ اتىنداعى مەكتەپتى ءبىتىردى دەگەن جازۋ جازىلعانىن قالامايمىن», دەپ ايتىپ قالدى. كىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولاسىڭ؟!. مۇنداي پىكىرلەردىڭ بولاتىنىن بىلگەنمىن. ايتقان سوزىمىزدە تۇرا الماساق, قارسىلىقتىڭ ءتىپتى كوبەيەتىنىن سەزگەنمىن. سول سەبەپتى, جوعارىدا ايتقانىمداي, وقۋ جىلى اياقتالىسىمەن بۇكىل جاز بويى باۋكەڭنىڭ مەكتەبىن تۇبەگەيلى جاڭارتىپ, جاڭا وقۋ جىلىنا ويداعىداي دايىن ەتتىك. مەكتەپ باسشىلىعى ماعان: «جان-جاقتان باسقا مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى, اتا-انالار كەلىپ, قاراپ, تاڭقالىپ, قازاقستاندىقتارعا ريزا بولىپ جاتىر», دەپ حابارلادى. وقۋ جىلى باستالعان كۇنى سالتاناتتى لينەيكاعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدىم. سول كەزدە باياعى قارسىلىق ءبىلدىرىپ, نەمەرەسى تۋرالى ايتاتىن اپايدى سۇراستىردىم. «ول كىسى مەكتەپتىڭ مىناداي تۇرلەنگەنىن كورىپ, ءبىر كەزدە ايتقان سوزىنەن ۇيالىپ, كەلمەي قالدى», دەپ مەكتەپ ديرەكتورى كەشىرىم سۇرادى. «بەرمەگەندى بەرىپ ۇيالت» دەمەۋشى مە ەدى قازاق وسىندايدا.
– ەلشى مىرزا, ۇلتىمىزدىڭ تالاي ارىستارىنىڭ ءومىر-عۇمىرى رەسەيمەن بايلانىستى بولدى عوي, قاتال زاماندار قۇدىرەتىمەن سۇيەگى وسى ەلدە قالعان ازاماتتارىمىز قانشاما؟! وسى باعىتتا جاسالعان جۇمىستار جونىندە ايتا وتىرساڭىز.
– ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جىلى ورىنبوردا 1917-1920 جىلدارى الاشوردا ۇكىمەتى وتىرىستار وتكىزگەن, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپى قازاق سەزدەرى وتكەن ۇيگە, سونداي-اق 1913-1918 جىلدارى «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى ورنالاسقان, احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتالار ورناتىلدى. ورىنبور جۇرتشىلىعى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە باسقا قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ابزال بەينەسى مەن ادال ىستەرى ءجونىندە تانىمدىق, تاعىلىمدىق, تاربيەلىك اڭگىمەگە قانىقتى. وسى سالتاناتتى راسىمدە مەن ورىنبورلىق ارىپتەستەرگە دوستىق ساياباعىن اشۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادىم. ونداعى ويىم – ءومىر جولى رەسەيمەن بايلانىستى بولعان قازاقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە الاش ارىستارىنىڭ, سونداي-اق قازاقستانعا قاتىسى بار رەسەيلىك بەلگىلى تۇلعالار ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اللەياسىن جاساۋ ەدى. بولاشاق حالىقارالىق جوبا ورىنبور جانە استانا قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ وڭ قولداۋىنا يە بولدى, قازىر ەكى تاراپ تا مۇنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن پىسىقتاۋدا. تاربيەلىك ماڭىزى زور بۇل باستاما قازاقستان مەن رەسەيدىڭ دوستىق بايلانىستارىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتقانىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىپ ءوسۋى ءۇشىن اسا قاجەت دەپ ويلايمىن.
ۇستىمىزدەگى جىلى ماسكەۋدە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. تۇراردى كەڭەس زامانىندا مەملەكەت باسشىلىعىندا جاۋاپتى جۇمىستار اتقارعان, لەنينمەن, ستالينمەن قاتار جۇرگەن جالعىز قازاق دەۋگە بولادى. سوعان قاراماستان, ول دا وتىزىنشى جىلدارداعى ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىندە جازىقسىز جازاعا ۇشىرادى. ماسكەۋدە تۇرار تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلۋى ەكى ەلدە دە حالىقتىڭ ءوز ۇلىنا كورسەتكەن قۇرمەتى جانە تۇرار سىندى ارماندا كەتكەن ازاماتتاردىڭ بارىنە قويىلعان ەسكەرتكىش-بەلگى دەپ قابىلدانعانى سودان بولسا كەرەك.
– «ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى» دەپ جاي ايتىلا سالعانىمەن, بۇعان قول جەتكىزگەنشە ەلشىلىك تاراپىنان كوپشىلىكتىڭ كوزىنە كورىنە بەرمەيتىن كولەمدى ۇيىمداستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلگەنىنەن جاقسى حاباردارمىز. بۇل باعىت الدا دا جالعاستىرىلاتىن بولار دەپ ويلايمىز.
– ارينە, جەكە تۇلعالارعا جاپپاي ەسكەرتكىش اشۋ, مەموريالدىق تاقتا ورناتۋ, ت.ب. وسى تەكتەس شارالاردى ىسكە اسىرۋ مىندەتتى شارت بولا قويماس, بىراق ولاردى ۇمىتپاي, ۇدايى ۇرپاقتار ەسىنە سالۋ, ءمۇمكىندىكتى ەسكەرە وتىرىپ, ەستە قالدىرۋ شارالارىن قولعا الۋ – ءبارىمىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز. بۇل ورايداعى ورتاق ماسەلە – ءاردايىم ەلدىك رۋحتى كورسەتە ءبىلۋ, ۇلتتىق قاسيەتىڭدى ءبىلدىرۋ, ءساتى ءتۇسىپ تۇرعان ىسكە سەبەپشى بولۋ. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن: ۇستىمىزدەگى جىلى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ ءبىرى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سۇيەگىنىڭ 78 جىل بويى ماسكەۋدىڭ دون زيراتىندا تۇرعان ك ۇلى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. زيراتتان كۇل سالىنعان قۇتىنى الۋدان باستاپ, ونى ۇشاق بورتىنا شىعارىپ سالۋعا دەيىنگى بارلىق قاجەتتى راسىمدىك جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا ەلشىلىك ديپلوماتتارى ءبىر كىسىدەي اتسالىستى, مارقۇمنىڭ رۋحىنا ارناپ اس بەرۋگە جاردەمدەستى, كەيىن رەسەيلىك قازاقتار اراسىندا سماعۇلدىڭ ءومىرى مەن قايراتكەرلىك تۇلعاسى جايىندا تانىمدىق اڭگىمەلەر ءوتكىزىلدى. مۇنداي ءىس-شارالار ەلشىلىك ومىرىندە ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتادى. بارلىق جاعدايدا دا ءبىز حالىق تاريحىنا قاتىستى ءاربىر ماسەلەگە, ءاربىر دەرەككە قۇرمەتپەن, ىلتيپاتپەن قارايمىز جانە بۇل باعىتتاعى كەز كەلگەن يگىلىكتى ىسكە تىكەلەي اتسالىسامىز, قولدايمىز, كومەك كورسەتەمىز, باستاماشى بولامىز. «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەندى حالقىمىز تەگىن ايتپاعان. سوعان سايكەس ناق وسى باعىتتا جۇرتشىلىق بولىپ, ءبارىمىز بىرلەسىپ اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىستار ءالى دە از ەمەس دەپ ويلايمىن.
– ەلشى مىرزا, بۇدان بىرەر جىل بۇرىن استراحاندىق اعايىندارمەن اڭگىمەلەسكەن كەزىمىزدە ولار: «بوكەي حانعا زيرات تۇرعىزۋ كوپ جىلداردان بەرگى ارمانىمىز ەدى, بىراق سونىڭ رەتى كەلمەي ءجۇر...», دەپ قىنجىلا ايتقانى ەسىمىزدە. ال بيىلعى بوكەي حان زيراتىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكين ءسىزدى بىرنەشە مارتە «كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ شىن مانىندە پرورابى بولدى» دەپ اتاپ ايتتى. ءوزارا تىعىز بايلانىستى وسى ەكى پىكىر ەلشىلىكتىڭ باستاماسىمەن تاياۋدا جۇزەگە اسىرىلعان جاڭا حالىقارالىق جوبا جايىنا توقتالىپ ءوتۋىڭىزدى سۇرانىپ تۇرعان ءتارىزدى.
– قازىر رەسەيدە 1 ميلليونعا جۋىق وتانداستارىمىز تۇرادى, سونىڭ ىشىندە 160 مىڭ قانداس اعايىن استراحان وبلىسىن مەكەندەيدى. قازاق سانى جاعىنان استراحان – رەسەيدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر جانە ولار وبلىس حالقىنىڭ شامامەن 15-16 پايىزىن قۇرايدى. ەلشى بولىپ تاعايىندالعان سوڭ ءبىرىنشى ءىسساپارىمدا وسى وتانداستارمەن كەزدەسۋگە باردىم, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنا تاياۋ جەردە جاتقان, كراسنويار اۋدانىنىڭ كىشى ارال اۋىلىنداعى سەيىت بابانىڭ, بوكەي حاننىڭ زيراتىنا ءتاۋ ەتتىم. بىراق قازاقتىڭ بوكەيدەي اتاقتى حانىنىڭ تەمىر سىرىقتارمەن قورشالعان زيراتىنىڭ جالپى ءتۇرى كوڭىلگە قونبادى, ول حاننىڭ اتىنا دا, اتاعىنا دا لايىق ەمەس ەكەن. بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىن, بوكەي حاننىڭ, ونىڭ ۇلى جاڭگىردىڭ حالقىمىز ءۇشىن ىستەگەن ەڭبەگىن بىلەتىن ادام مۇنى جاقسى تۇسىنسە كەرەك. سۇراستىرىپ كورسەم, اتالعان ماسەلە جەرگىلىكتى قازاقتاردى دا, ەلدەگى اعايىندى دا كوپتەن تولعاندىرىپ ءجۇر ەكەن. بوكەي حانداي ۇلى بابامىزدىڭ باسىنا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ يدەياسى سولاي تۋدى.
اتىراۋلىق ءبىر توپ ۇلتجاندى, ەلجاندى ازاماتتاردىڭ بوكەي حان بەيىتىن جاڭادان تۇرعىزۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتۋ نيەتتەرى بار ەكەنىن ءارى ەلشىلىك قولعا العالى تۇرعان ءىستىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلەك-مۇددەسىنە دە ساي كەلەتىنىن ءساتى ءتۇسىپ ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ايتتىم, ەلباسىمىز ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى بىردەن قولدادى. ءسويتىپ, 2010 جىلعى قىركۇيەكتە پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن استراحان وبلىسىندا ءىسساپاردا بولىپ, وبلىس گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكينمەن كەزدەستىم. كەزدەسۋ بارىسىندا بوكەي حانعا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىققا قول جەتتى, كەيىننەن وبلىس گۋبەرناتورىمەن بىرگە قۇرىلىستى باستاۋ ءراسىمىن وتكىزدىك. كەسەنە سالىنىپ جاتقان كەزدە ونىڭ ءارتۇرلى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى استراحانعا تاعى دا ونشاقتى رەت جول ءتۇستى, ماسكەۋدە شەشۋگە تۋرا كەلگەن ماسەلەلەر قانشاما؟! مۇنىڭ ءبارىن ايتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس, الايدا, استراحان وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ «قۇرىلىستىڭ پرورابى بولدى» دەۋىنىڭ سىرى وسىندا شىعار دەپ ويلايمىن.
ءسوز ورايىندا مىنا ماسەلەنى دە ايتا كەتەيىن. كوپشىلىك «بوكەي حانعا وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە كەسەنە تۇرعىزىلماي كەلدى؟» دەپ سۇراپ جاتادى. ماسەلەن, قازاقستاندا باتىرلارعا, بيلەرگە, ونەر قايراتكەرلەرىنە, ت.ب. اتاقتى تۇلعالارعا ەسكەرتكىش ورناتىپ, كەسەنە سالۋدىڭ ءوز رەتى بار. رەسەيدىڭ قازاق كوپ قونىستانعان وڭىرلەرىندە دە سونداي ەستەلىك بەلگىلەر ورناتۋعا بولادى. قازىر استراحان وبلىسى اۋماعىندا قۇرمانعازىنىڭ كەسەنەسى بار, قۇرمانعازى اتىنداعى حالىقارالىق مادەني ورتالىق كەشەنى سالىنعان, قالا ورتاسىندا اتاقتى كۇيشىنىڭ ات ۇستىندەگى ەسكەرتكىشى تۇر. بىراق بۇل رەتتە بوكەيدىڭ ءجونى بولەك, ول – ىشكى قازاق ورداسىنىڭ حانى, كەيدە تۇتاستاي كىشى ءجۇزدىڭ حانى دەپ دە اتاپ جاتادى. بۇرىنعى بوكەي ورداسىنىڭ اۋماعى قازىرگى رەسەي مەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىن قامتيدى. دەمەك, بوكەي حان – ەدىل مەن جايىق اراسىنا ورنالاسقان مەملەكەتتىك قۇرىلىم – بوكەي ورداسىن باسقارعان ساياسي قايراتكەر, ساياسي تۇلعا. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلگەندە, ءوز اۋماعىندا بوكەي حانعا كەسەنە تۇرعىزۋعا كەلىسىم بەرۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن رەسەي تارابىنىڭ ساياسي شەشىمى كەرەك ەدى. ال قاي ۋاقىتتا دا ساياسي شەشىم قابىلداۋ وڭاي ەمەس, ول ماسەلەنىڭ بارلىق قىرىن, كوزگە كورىنبەيتىن, كوپكە بىلىنبەيتىن ىشكى يىرىمدەرىن جان-جاقتى سارالاپ, سالماقتاپ, ساراپتاۋدى قاجەت ەتەدى.
كەزدەسۋلەر كەزىندە مەن ەلباسىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك بەدەلىن, ءتيىستى تاپسىرماسىن العا ۇستاپ, ەكى مەملەكەت اراسىندا ورنىققان بۇگىنگى جاقسى قارىم-قاتىناستى نەگىزگە الا وتىرىپ, رەسەيلىك ارىپتەستەرىمە ەدىل بويىن جايلاعان قانداس اعايىننىڭ, قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل كۇيىن, ارمان-تىلەگىن جەتكىزۋگە تىرىستىم. بوكەي حانعا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ, اسىرەسە, بەلگىلى ءبىر شامادا رەسەيدەگى ءارتۇرلى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە وڭ ناتيجەگە جەتۋگە ىقپال ەتەتىندىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. بوكەي حاننىڭ جاڭا كەسەنەسى شەكارالىق ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىراتىنى دا ءسوزسىز ەدى. وسىعان بايلانىستى سەيىت بابا مەن بوكەي حان جاتقان جەرگە بۇرىننان دا ەكى مەملەكەتتەن ءتاۋ ەتىپ كەلەتىن ادامدار سانىنىڭ ەندى كۇرت ارتاتىنىن, ءسويتىپ وبلىستا تۋريزم جاڭاشا داميتىنىن دايەكتەپ, نەگىزدەپ بەردىم. جاسىراتىنى جوق, رەسەيلىك ارىپتەستەر تاراپىنان ماعان: «سىزدەر اناۋ ەسكەرتكىشتى الىپ تاستادىڭىزدار عوي», «اناۋ قالانىڭ اتىن وزگەرتتىڭىزدەر عوي, سونداي جاعدايدا ءبىز قالاي بوكەي حانعا كەسەنە سالۋعا رۇقسات بەرۋىمىز مۇمكىن», دەگەن سياقتى ءزىلسىز ۋاجدەر ايتىلماي قالمادى. تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن وسىنىڭ ءبارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, سەنىمدى دالەل كەلتىرۋگە, نانىمدى جاۋاپ بەرۋگە, نيەتىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تۋرا كەلدى. ءبىزدىڭ ماقسات-مۇددەمىزدى, تاريحىمىزدى قۇرمەتتەيتىن ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى جاقسى تۇسىنەتىن استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى, قازاقستاننىڭ «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى الەكساندر جيلكينگە ەڭ الدىمەن وسى ساياسي شەشىمى ءۇشىن شىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرگەنىمىز ءجون. گۋبەرناتور ەكەۋمىز كوپ ۇزاماي ەلشىلىك پەن استراحان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتىك.
– بوكەي حانعا كەسەنە سالۋدى قولعا العان كەزدە, ءسىزدىڭ بايدىبەك بابا, دومالاق انا, بەس انا, شاشتى ءازيز كەسەنەلەرىن جاڭعىرتۋعا, «ورداباسى» مونۋمەنتىن ورناتۋعا, وزبەكستاندا ايتەكە بي كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا, تولە بي كەسەنەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باسشىلىق جاساعان ءتاجىريبەڭىز كومەككە كەلگەنى ءسوزسىز. بۇلار ءوزارا جەلىلەس اڭگىمەلەر عوي. ەندى وزبەكستاندا ورايىن كەلتىرگەن يگىلىكتى ىستەرىڭىزدەن دە حاباردار ەتە كەتسەڭىز.
– ءۇش ءبيىمىزدىڭ ەكەۋى وزبەكستان جەرىندە. تاشكەنتتە – تولە بابا, نۇراتادا – ايتەكە بابا, تۇركىستاندا – قازىبەك بابا جاتىر, ۇشەۋىنىڭ گەوگرافيالىق كىندىگى ىسپەتتى ورتادا قازاقتى بىرىكتىرگەن ورداباسى تۇر. جاراتىلىستىڭ ءوزى بۇلاردى وسىلاي دامىلداۋعا جازعان ءتارىزدى. سوندىقتان ەسكەرتكىش نە كەسەنە قاي ەلدە سالىنسا دا, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا, اتاقتى تۇلعالارعا دەگەن كوزقاراس بىرەۋ عانا بولۋعا ءتيىس. مۇندايدا «ول اناۋ ءوڭىردىڭ ادامى عوي», «ول پالەنشەنىڭ باباسى عوي»... دەگەن سياقتى قىڭىر اڭگىمە ەلدىك مۇراتقا قىزمەت ەتە المايدى. ءاربىر قانداسىمىزعا ءبارىمىز ءبىر قازاقتىڭ بالاسىمىز دەپ قاراعان ءجون. ناعىز ۇلتتى بيىكتەتەتىن قاسيەت وسى. ءبىز جالپى نامىسقوي حالىقپىز عوي. بابالاردىڭ باسى قارايماي, بەلگىسىز جاتۋى ءبىر جاعىنان نامىستى دا وياتپاي قويمادى. وزبەكستاندا بولسىن, رەسەيدە بولسىن, ايگىلى تۇلعالارعا كەسەنە تۇرعىزۋ ءىسىن قولعا العان ساتتە, مەنىڭ العا قويعان ماقساتىم دا, مۇراتىم دا وسى ەل نامىسى, ۇلت نامىسى بولدى.
ەكىنشى ءجايت – شەت ەلدە ءوز حالقىڭنىڭ تۇلعالارىنا كەسەنە سالۋدىڭ كوزگە كورىنە قويمايتىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەرى بار. ونىڭ شەت-جاعاسىن ايتىپ ءوتتىم عوي. قاي كەزدە دە مۇنىڭ قولايلى ءساتى بولادى, سونى دەر كەزىندە كورە ءبىلۋ كەرەك. قازاقستاندا ايتەكە بيگە كەسەنە سالۋ جونىندە تالاي مارتە اڭگىمە بولعانىن, بىرنەشە قور بار ەكەنىن, قارجى جينالعانىن بىلەتىنمىن. بىراق زيراتىنا بارعاندا ءوزىم دە كوردىم, «وسى جەرگە ايتەكە بي جەرلەنگەن» دەگەن ءمارمار تاستاعى جازۋدان باسقا ەشتەڭە جوق ەدى. شىنىندا بۇل اقشامەن بىتەتىن دۇنيە ەمەس, ءتىل تابىسۋدان شىعاتىن دۇنيە ەدى. جەتى جىگىت جينالىپ, قارجىمىزدى قوسىپ, يگىلىكتى ىسكە تالاپتانىپ جاتقانىمىزدا, بۇرىن وزبەكستاندا كوپ جىل جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان قانداسىمىز يبادۋللا قالىبەكوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ: «ءاي, بۇل بىتپەيتىن ءىس قوي... وزبەك اعايىندار بۇعان رۇقسات بەرە قويار ما ەكەن؟» دەپ كۇماندانعانى ءالى ەسىمدە.
جەرگىلىكتى حالىقپەن سويلەسىپ كورگەنىمدە, ولاردىڭ ايتەكە بيدەن گورى سەيىتقۇل اۋليەنى كوبىرەك بىلىڭكىرەيتىنىن بايقادىم. بۇل ماعان وزبەكستاندىق ارىپتەستەردىڭ الدىنا ماسەلەنى باسقاشا قويۋعا سەبەپشى بولدى. وزبەك باۋىرلارعا اۋەلى ايتەكە بي بايبەك ۇلى شىققان ءالىم ۇلىسىنان باستاپ, تاريحتى ارىدەن قوزعادىم. ايتەكە بابامىزدىڭ قازاقتىڭ ايگىلى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى بولىپ تاريحقا ەنگەنىن, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا ەكەنىن ايتتىم. ول بۇكىل تۇركى-پارسى حالىقتارى مويىنداعان, كەزىندە نۇراتانى باسقارعان اتاقتى سەيىتقۇل اۋليەنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن, ال سەيىتقۇل اۋليەنىڭ اتاسى وراز قاجىنىڭ ءامىر تەمىرگە باس كەڭەسشى بولعانىن, وراز قاجىنىڭ ۇلى اقشانىڭ قوقانعا حان بولعانىن اتاپ كورسەتتىم. اقشادان بايبەك, بايبەكتەن ايتەكە بي تۋعان دەدىم. سونداي-اق سامارقاندى 47 جىل بيلەپ, سونداعى اتاقتى مەشىتتەردى سالدىرعان ءجالاڭتوس باھادۇرگە ايتەكە بابامىز اتالاس تۋىس بولىپ كەلەتىنىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرۋگە تىرىستىم.
ءسويتىپ, نۇراتا جەرىندە كەسەنە سالۋعا رۇقسات الدىم, قۇرىلىس بارىسىندا ونىڭ اۋماعى ۇلعايىپ, تۇتاس كەشەنگە اينالدى. كەيىن بارىپ كورگەنىمدە بايقادىم, ايتەكە بيگە كورنەكتى كەسەنە سالىنعان سوڭ, وزبەك باۋىرلار دا سول ماڭايداعى بۇرىنعى ەسكى ۇيلەردى بۇزىپ, ءبارىن رەتكە كەلتىرىپ, جاڭارتىپ, جاقسارتىپ جاتىر ەكەن. اۋليەنىڭ ارۋاعى قولدادى دەگەن وسى شىعار...
ال تولە بابا وزبەكستاندا قارلىعاش بي رەتىندە بەلگىلى. وبلىس اكىمى بولىپ جۇرگەندە العاش رەت بابا كەسەنەسىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اۋلاسىن كەڭەيتىپ, وسى جەرگە ايبان, مەشىت سالدىرعان رەتىم بار ەدى. سول كەزدە-اق ماعان كەسەنەگە جوندەۋ جۇرگىزبەك تۇگىلى, ءبىر شەگە قاعۋعا بولمايدى دەگەن ەدى. ەلشى بولىپ كەلگەن سوڭ بابا باسىنا تاعى باردىم. كەسەنە توزىپ, سۋ مەن سور ىرگەتاسىن كەمىرىپ, كىرپىشتەرى ءمۇجىلىپ, كۇيى كەتىپ قالعان ەكەن. بىلەتىندەر كەسەنە ەندى بەس جىلدان ارتىق تۇرا المايدى دەدى. اۋەلى «اپاتتى جاعدايدا تۇر» دەپ جابىلادى, ادام كىرگىزبەيدى, سودان كەيىن تۇرعان ورنى ءبىر تۇندە تەگىستەلىپ شىعا كەلەدى, ءىز دە قالمايدى, دەستى ولار. وسىنىڭ ءبارىن زەردەلەي كەلىپ, تۋرالاپ بارعاندا, تولە بي كەسەنەسىن جوندەۋگە رۇقسات الا المايتىنىمدى ءبىلدىم. باسقا جولىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. ءدال سول جىلى تاشكەنتتىڭ 2200 جىلدىعى مەرەكەلەنگەلى جاتىر ەدى. وسىنى پايدالانىپ, بۇل تويعا بىزدەن وزبەك باۋىرلارعا سىيلىق بولسىن, دەپ شەيحانتاۋىر كەسەنەسىنىڭ ءىشى-سىرتىن جاڭارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, وعان قوسا, قاتار تۇرعان تولە بابا كەسەنەسىن رەتكە كەلتىرۋگە رۇقسات الدىم. ول كەزەڭدەگى ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ, اتقارىلعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ءبارىن قازىر ەگجەي-تەگجەيلى ايتۋدىڭ قاجەتى بولماس, ال ءتۇپتىڭ تۇبىندە ناتيجەسى ءوزىمىز كۇتكەندەي بولىپ شىقتى. شەيحانتاۋىر كەسەنەسى جاڭعىردى, ءحVىى عاسىردىڭ كىرپىشىن تاۋىپ, تولە بابا كەسەنەسىن تۇتاستاي قايتا قالپىنا كەلتىردىك, جاڭارتتىق. باسىنا جەتى توننا كوكتاس ورناتىپ, بۇعان دەيىن قارلىعاش ءبيدىڭ كەسەنەسى اتالىپ كەلگەن قازاقتىڭ ۇلى قايراتكەرىنىڭ ماڭگىلىك دامىل تاپقان مەكەنىنىڭ بوساعاسىنا ءبىرىنشى رەت تولە بي بابامىزدىڭ شىن اتىن جازدىردىق. قازىر ول تاشكەنتكە كەلەتىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ قىزىعا تاماشالايتىن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
– ەندى ماسكەۋ مەتروسىنداعى «الماتى» ستانساسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. جاڭا كەيىنىرەك توقتالارمىن دەپ ەدىڭىز.
– ماسكەۋ مەتروسىنىڭ ءبىر ستانساسىنا قازاقستاندىق اتاۋ بەرسەك دەپ سوڭعى جىلدارى ماقساتتى جۇمىس ىستەگەنىمىزدى كوپشىلىك بىلەدى. بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستاندا» دا جازىلدى («ماسكەۋدەگى – «الماتى», الماتىداعى – «ماسكەۋ» – 15.07.11). اۋەلى «قازاقستان» دەگەن اتاۋ ءۇشىن كۇرەستىك, ودان كەيىن «استانا» اتاۋى ءۇشىن ارەكەت جاسادىق. ەكەۋىنىڭ دە ءساتى تۇسپەدى, قوعامدىق پىكىردى جەڭە المادىق. ءماسكەۋدىڭ زاڭى بويىنشا, ستانسا اتاۋى جەر ۇستىندەگى وبەكتىلەردىڭ اتاۋىمەن ۇندەسىپ تۇرۋى كەرەك جانە مۇنداي جاعدايدا سول اۋداندا تۇراتىن حالىقتىڭ قوعامدىق پىكىرى قاتاڭ ەسكەرىلەدى. ويلاستىرا كەلە, وڭتايلى دەپ تاپقانىمىز بولاشاق براتەەۆو ستانساسى بولدى. بۇل 1985 جىلى قازاقستاننىڭ بۇرىنعى استاناسىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان الماتى كوشەسىنە جاقىن ورنالاسقان ەدى. سوندىقتان «براتەەۆونى» «الماتىعا» قاراي بۇرۋ ارەكەتىن باستادىق.
الدىمەن براتەەۆو اۋدانىندا تۇراتىن ماسكاۋلىكتەردى وزىمىزگە تارتىپ, تىعىزىراق قارىم-قاتىناس جاساي باستادىق. جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا وسى اۋدانداعى №975 مەكتەپكە بارىپ, مۇعالىمدەرمەن, اتا-انالارمەن تانىسىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدى قازاقستانمەن تانىسۋ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىم. بۇل ۇسىنىستى مەكتەپ ۇجىمى دا, اتا-انالار قاۋىمى دا قولدادى. بۇدان كەيىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ماسكەۋ ءۇشىن شايقاستاعى ۇلى ەرلىگىنە 70 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن ءىس-شارا وتكىزدىك. وسى ءىس-شارالارعا قاتىسقان كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى, كسرو-نىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى دميتري يازوۆ, ماسكەۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ۆلاديمير دولگيح جۇرتشىلىققا اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ الماتى قالاسىندا قۇرىلعانى تۋرالى باسا ايتىپ, «الماتى» اتاۋىنىڭ ماسكەۋ جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە سول قاھارلى جىلدارداعى قاھارماندىق ەرلىكپەن بىرگە جەتكەنىن باياندادى. رەسەيگە تانىمال «ا-ستۋديو» توبى ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىرىپ, بۇل توپتىڭ دا تۇساۋىن كەسكەن الماتى قالاسى ەكەنى كورەرمەن ەسىنە سالىندى. ءسويتىپ, قوعامدىق پىكىردى ستانساعا قازاقستاندىق اتاۋ بەرۋدىڭ ورىندىلىعىنا قاراي بەيىمدەي الدىق. سونىڭ وزىندە, ارناۋلى كوميسسيادا قارالعان كەزدە, تارازى باسى تەڭ ءتۇسىپ تۇردى. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جارتىسى قولدادى, جارتىسى قارسى بولدى. ماسكەۋ مەرىنىڭ ورىنباسارى, ءوز جەرلەسىمىز ليۋدميلا شۆەتسوۆانىڭ: «مەن دە الماتىدا تۋدىم, سوندىقتان ستانسا اتاۋىنىڭ «الماتى» بولۋىن قالايمىن. ال الماتى مەتروسىندا «ماسكەۋ» ستانساسى بولادى», دەگەن سوزىنەن كەيىن قولداۋشىلار جاعى جەڭىسكە قاراي ءبىر تابان جىلجىدى. سوعان قاراماستان, قارسىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, ماسكەۋ مەرىنە براتەەۆو اتاۋىن وزگەرتپەۋ تۋرالى حات جازۋشىلار از بولعان جوق. ءسوزدى تۇيىندەي كەلگەندە, مەترو اتاۋىن الۋ اۋىر بولدى, بىراق وعان قالاي دا قول جەتكىزدىك. ماسكەۋ ۇكىمەتى 2011 جىلعى 29 قاراشادا «الماتى» اتاۋىن تۇپكىلىكتى بەكىتتى, امانشىلىق بولسا, 2012 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ماسكەۋ مەتروسىندا ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ تۇراتىن «الماتى» ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلەدى.
– ەلشى مىرزا, سۇحباتىمىزدى تۇيىندەي كەلە, مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, ساياسات دەگەن جالپى ۇعىمنىڭ ءوزىڭىز ۇستاناتىن, ءوزىڭىز تۇتىناتىن ءتىلىن قالاي تۇجىرىمدار ەدىڭىز؟
– قاي سالادا ەڭبەك ەتسەڭ دە, ەگەمەن ەلىڭنىڭ جاقسى اتاعىن بيىك ۇستاپ, وسكەلەڭ ۇلتىڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەپ, وتانشىل رۋحىڭدى تۇسىرمەي, حالقىڭنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ءاربىر يگىلىكتى ىسكە قولىڭنان كەلگەنشە جاردەمدەسىپ, ىقپالىڭدى تيگىزىپ جۇرگەننەن, ومىردە جاقسىلىققا جول اشقاننان ارتىق نە بار؟! ساياسات دەگەنىڭىزدىڭ ءتىلى, بالكىم كىلتى دە ناق وسى ادالدىققا, ىزگىلىككە دانەكەرلىك ەتۋ بولسا كەرەك.
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ قازىرگى احۋالىن «بارلىق سالادا وڭ ۇردىسپەن سەرپىندى دامۋ ۇستىندە» دەپ باعالاپ, وسىلاي سيپاتتاۋعا بولادى. جالپى, جان-جاقتى قاتىناستارىمىزدىڭ قالىپتاسىپ, دامۋىندا ەكى قۇجاتتىڭ ايرىقشا ماڭىزى بار, ولار – دوستىق, ىنتىماقتاستىق جانە ءوزارا كومەك تۋرالى شارت, سونداي-اق ءححى عاسىرعا باعدارلانعان ماڭگىلىك دوستىق پەن وداقتاستىق تۋرالى دەكلاراتسيا. بۇل تاريحي قۇجاتتاردا ءار ەلدىڭ ەگەمەندىگىن ءوزارا قۇرمەتتەۋدىڭ, تەڭ قۇقىلىقتىڭ, تاتۋ كورشىلىكتىڭ, ەكى جاققا دا ءتيىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزى قالانعان.
ەكى ەل اراسىنداعى ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ نىعايۋىنا قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ پەن رەسەي پرەزيدەنتى د.ا.مەدۆەدەۆتىڭ بيىك دەڭگەيدەگى كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى كەلەلى تىنىس اشىپ, كەڭ ءورىس بەرىپ وتىر. سونىڭ ناتيجەسىندە بارلىق سالا بويىنشا قول جەتكەن ۋاعدالاستىقتاردى ابىرويمەن ىسكە اسىرۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋدى, ءوزارا بايلانىستارىمىز بارىنشا جەتىلىپ, تەرەڭدەي ءتۇستى. مىسالى, 2010 جىلى عانا قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى 11 مارتە كەزدەستى. البەتتە بۇل كەزدەسۋلەردە ەڭ الدىمەن ەكى جاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالارى كەڭىنەن تالقىلاناتىنى ءسوزسىز. ەل باسشىلارىنىڭ تاياۋدا عانا وتكەن كەزدەسۋى بارىسىندا ءبىرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ 2012 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەي باستاۋىنا نەگىز قالايتىن ىرگەلى قۇجاتتارعا قول قويىلدى, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسيا قۇرىلدى. بۇل – كەدەن وداعىنداعى ءۇش مەملەكەت ينتەگراتسيانىڭ نەعۇرلىم جاڭا ساتىسىنا كوتەرىلدى دەگەن ءسوز.
نەگىزگى جۇمىستار قازاقستان مەن رەسەيدىڭ 2011-2012 جىلدارعا ارنالعان بىرلەسكەن ءىس-قيمىل جوسپارى اياسىندا اتقارىلادى. بۇدان باسقا, وڭىرلەر اراسىندا ءارتۇرلى سالالارداعى ىنتىماقتاستىق بويىنشا ەكى جۇزدەن استام كەلىسىمدەرگە قول قويىلعان. كورشى ەلدەردىڭ ءوزارا بەرەكە-بىرلىگىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرى ۇكىمەتتەر دەڭگەيىندە دە وڭتايلى شەشىمىن تابۋدا. ۇزاق مەرزىمدىك باعدارلامالاردى ورىنداۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ, شەكارا بويىنداعى بايلانىستاردى جەتىلدىرۋ, بىرلەسكەن مادەني-گۋمانيتارلىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ بۇعان ەلەۋلى ىقپال ەتۋدە. ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستاردى ودان ءارى دامىتۋ ماسەلەلەرى بىرلەسكەن ۇكىمەتارالىق كوميسسيا شەڭبەرىندە, سونداي-اق ءارتۇرلى باعىتتار بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن كوميسسيالاردا جۇيەلى تالقىلانىپ تۇرادى. ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىعىمىز ۇلتتىق ەكونوميكالار مەن ەكسپورتتىڭ شيكىزاتتىق باعىتىن بىرلەسىپ ەڭسەرۋگە, ەكونوميكالىق دامۋدى يننوۆاتسيالىق جولعا كوشىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە باعدار ۇستاي وتىرىپ, ءپرينتسيپتى جاڭا بيىككە شىقتى دەي الامىز.
– قازىر مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردىڭ ۇتىمدى دامىپ, جان-جاقتى جەتىلە ءتۇسكەنى انىق بايقالۋدا. وسىنىڭ اياسىندا سوڭعى جىلدارى ەلشىلىك قازاقستاننىڭ, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قاتىستى ەلەۋلى مادەني جوبالاردى جۇزەگە اسىرعانى ءمالىم...
– «ءبارى وتەدى, ءبارى وزگەرەدى» دەسەك تە, حالىق تاريحىنىڭ ۋاقىتتىڭ ءوزى ۇمىتتىرمايتىن كەزەڭدەرى بولاتىنى بەلگىلى عوي. سونىڭ ءبىرى 1941-1945 جىلدارداعى ۇلى وتان سوعىسى دەر ەدىم. سوعىستىڭ اياقتالعانىنا 66 جىل بولدى, بىراق ءالى كۇنگە دەيىن سول قاھارلى جىلداردا قازا تاپقان قاھارماندار ەسىمى تولىق بەلگىلى ەمەس. حابارسىز كەتكەن, سۇيەگى قايدا جاتقانى بەلگىسىز جاۋىنگەرلەر جەتىپ ارتىلادى. بۇرىنعى مايدان دالالارىن ارالاپ, ىزدەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىن رەسەيلىك وتريادتار جىل سايىن سوعىستىڭ بەلگىسىز سولداتتارىنىڭ سۇيەگىن تابادى. ۇستىمىزدەگى جىلى ىزدەۋشىلەر تاپقان 1054 كەڭەس سولداتتارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ سۇيەگىن تۆەردىڭ مەموريالدىق كەشەنىندە سالتاناتتى جەرلەۋ راسىمىنە ءوزىم دە قاتىستىم. بۇلاردىڭ اراسىندا ءوز وتانداستارىمىز, قازاقتار دا از كەزدەسپەيدى. ءبىز تۆەر وبلىسىنىڭ رجەۆ قالاسىندا قازاقستاندىق 100 جانە 101-دەربەس اتقىشتار بريگادالارىنىڭ جاۋىنگەرلەرى قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش ورناتۋ يدەياسىن كوتەرگەندە, كەيىن ونى اقتوبەلىكتەردىڭ قارجىلاي كومەگىمەن جۇزەگە اسىرعاندا ەڭ الدىمەن جەرلەستەرىمىزدىڭ ەرلىگىن باسقا جۇرتقا پاش ەتۋ ماقساتىن كوزدەدىك. ونىڭ ۇستىنە ەكى بريگادا قاتىسقان قانتوگىستى شايقاس سىرى 2007 جىلدان كەيىن عانا بىرتىندەپ اشىلدى, جالپى ناق وسى مايدانداعى سوعىس بارىسىنىڭ دەرەكتەرى 2017 جىلعا دەيىن جابىق دەپ ەسەپتەلەدى. ونىڭ ۇستىنە جاۋىنگەرلەردىڭ تولىق ءتىزىمى نە قازاقستاندا, نە رەسەيدە ساقتالماعان ەكەن. مىنە, وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, ءبىز ەڭ الدىمەن ەسكەرتكىش ورناتۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول جەتكىزدىك. ودان كەيىن ەلشىلىك ديپلوماتتارى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ پودولسكىدەگى مۇراعاتىندا بىرنەشە اي شۇقشيىپ وتىرىپ, قوس بريگادا جاۋىنگەرلەرىنىڭ اتى-ءجونىن جاۋىنگەرلىك جۋرنالداردان, ءارتۇرلى انىقتامالاردان, سول كەزدىڭ باسقا دا قۇجاتتارىنان مىسقالداپ جينادى. ناتيجەسىندە ون مىڭ جاۋىنگەردىڭ ەسىمى انىقتالدى, ولاردى رجەۆتەگى ەسكەرتكىش قابىرعاسىنا جازدىق, بۇلاردىڭ 8600-دەن استامى ءوز قانداستارىمىز. ءسويتىپ, وسى ارقىلى ۇلى سوعىستا ۇلتتىڭ اتىن شىعارعان قاھارمان اعا-اتالاردىڭ ەسىمىن ماڭگىلىك ەستە قالدىردىق, ۇرپاقتارى تاعزىم ەتىپ كەلەتىن قاسيەتتى ورىنعا اينالدىردىق.
– جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ەسكەرتكىشكە قازاقستاندىق ون مىڭ ادامنىڭ اتى-ءجونىن جازۋعا كوپ ۋاقىتقا دەيىن كەلىسىم بەرمەي كەلگەنى بەلگىلى. مۇنىڭ جولىن قالاي تاپتىڭىز؟
– ەسكەرتكىشكە قازاقستاندىق جاۋىنگەرلەردىڭ تەگىن تۇگەل جازامىز دەگەندە, كورشىلەرىمىز اۋەلى كىبىرتىكتەپ قالدى, بىردەن كەسىپ ايتپاسا دا, ىشتەي بۇعان قارسى ەكەندىكتەرىن سەزدىم. بارا-بارا ادام اتتارىن جازۋدىڭ مۇلدە قاجەتى جوق دەپ شىقتى. ويتكەنى, رجەۆتەگى وسى تەكتەس باسقا ەسكەرتكىشتەردە جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونى جوق دەۋگە بولادى. رەسەيلىك ارىپتەستەر سونى العا تارتىپ, كوپ ۋاقىتقا دەيىن «ەسكەرتكىش ورناتۋمەن عانا شەكتەلەيىك» دەگەن پىكىردەن تايمادى. ارينە, مۇنىڭ بەلگىلى-بەلگىسىز سەبەپتەرى بار ەكەنىن سەزدىم. ءوزىڭىز ويلاڭىز, سوعىس جىلدارى رجەۆ شەبىندە 1 ميلليون 350 مىڭنان استام ادام قازا تاپقان دەپ ەسەپتەلەدى, قالاداعى كەشەندى ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى دە ورتاق مازمۇنعا ساي سالىنعان. ال سول كەزدە قازاقستاندىقتاردىڭ ەسكەرتكىشىندە رجەۆ ءۇشىن قان توككەن قاھارمانداردىڭ اتى-ءجونى جارقىراپ تۇرادى... ارىپتەستەرىمىزدىڭ ويىندا نە تۇرعانىن ءتۇسىندىم, سوعان قاراماستان, قايتا-قايتا بارىپ, كەزدەسىپ, ۇزدىكسىز كەلىسسوز جۇرگىزۋ ناتيجەسىندە قالاي دا ەسكەرتكىشكە ون مىڭ جاۋىنگەردىڭ تەگىن جازۋ قاجەتتىگىنە كوندىردىم, كوزدەرىن جەتكىزدىم. قازاقستاندىقتار تۇرعىزعان ەسكەرتكىش قازىر باسقالارمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا اۋقىمدى, الدەقايدا ەڭسەلى كورىنەدى. ونىڭ مازمۇنىن اشىپ تۇرعان ەڭ باستى ارتىقشىلىق – جاۋىنگەرلەردىڭ اتى-ءجونىنىڭ جازىلعانى. ەسكەرتكىش تاقتاسىنا ءبىز قازا تاپقان جاۋىنگەرلەردى عانا ەمەس, وسى بريگادالار ساپىندا سوعىسقان, كوزى ءتىرى, بۇگىندە الدى توقسانعا كەلگەن اقساقال-قاھارماندارىمىزدىڭ ەسىمىن دە قوسا جازدىق. ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ راسىمىنە وراي ۇيىمداستىرىلعان «جەڭىس پويىزىمەن» رجەۆكە كەلگەن اتاقتى بريگادالاردىڭ ءتىرى جۇرگەن ساناۋلى سولداتتارىنىڭ تاس تاقتادان ءوز اتى-جوندەرىن كورگەندەگى تولعانىستارىن تىلمەن ايتۋ جەتكىزۋ ءتىپتى مۇمكىن ەمەس... جالپى, بۇل جوبانى حالقىمىزدىڭ ەرلىك تاريحىن ەستە قالدىرۋ جولىندا اتقارىلعان ماڭىزدى ءىس بولدى دەپ سانايمىن. كوپ ۇزاماي ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزعا سايكەس رجەۆ قالاسىنىڭ ءبىر مەكتەبى قازاقستاندىق بريگادالاردىڭ اتىمەن اتالدى. جەرلەستەرىمىزدىڭ سوعىس جىلدارىندا رجەۆ-تۆەر-ۆيازما مايدانىندا كورسەتكەن وشپەس ەرلىگىن ەستە قالدىرۋ ءۇشىن وسى شەپتە شايقاسقان باسقا دا قازاقستاندىق التى ديۆيزيا جاۋىنگەرلەرىنە بايلانىستى رجەۆ-ۆيازما مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋعا قاتىستى پىسىقتالىپ جاتقان جوبالارىمىز بار.
ەلشىلىكتىڭ جۇيەلى, تاباندى جۇرگىزگەن ناتيجەلى جۇمىستارىنىڭ ارقاسىندا بىلتىر ماسكەۋدىڭ № 229 ورتا مەكتەبىنە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ەسىمى بەرىلدى. باۋكەڭ – بۇكىل حالقىمىز باتىرىم دەپ تانىعان قايتالانباس تۇلعا. ونىڭ اتىن العاش شىعارعان ماسكەۋ تۇبىندەگى شايقاستار. سوندىقتان ءوزى جان اياماي سوعىسىپ, قان توگىپ قورعاعان ماسكەۋدەي قالادا باۋىرجانداي باتىردى ماڭگىلىك ەستە قالدىراتىن ءبىر بەلگىنىڭ بولۋى كەرەك ەدى. مۇنى بۇكىل حالقىمىز كۇتىپ جۇرگەن. ءبىز ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن حالىقتىڭ سول تىلەگىن جۇزەگە اسىرۋعا دانەكەر بولدىق...
– زاۋىتبەك قاۋىسبەك ۇلى, ءسوزىڭىزدى بولەيىن, كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن ءبىر ءجايت ەسكە ءتۇستى, قازاقتىڭ «ءتىل – ەلشىنىڭ قىلىشى» دەگەن مايەكتى ءسوزىنىڭ ءمانىن اشاتىن ءساتتىڭ ورايى كەلىپ قالدى... ماسكەۋ مەرياسىندا شاھارباسىنىڭ قاتىسۋىمەن باۋكەڭە مەكتەپ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە قارالىپ جاتقان كۇردەلى ساتتە يۋري لۋجكوۆ: «بۇل كىسىگە وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە اتاق بەرىلمەگەن؟» دەپ سۇراعان ەدى. سوندا ءسىزدىڭ: «باۋىرجان مومىش ۇلى اقيقاتتى تۋ ەتكەن, ەشكىمنەن تايسالمايتىن, بىربەتكەي, ءوز پىكىرىن ەشكىمنىڭ بەت-جۇزىنە قاراماي باتىل ايتاتىن ناعىز باتىر ەدى. ءسىز سياقتى ادىلەتتى ادام بولاتىن», دەگەن سوزدەرىڭىز بەلگىلى ءبىر شامادا ماسەلەنىڭ تەزىرەك, وڭتايلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتكەنىن بىلەتىن ەدىك.
– ول راس, جوعارىدا ايتقانىمداي, رەسەي اۋماعىندا قانداي دا ءبىر ەسكەرتكىش بەلگىلەر ورناتۋدىڭ ءوزىندىك قيىندىعى بار, بۇعان بيلىكتىڭ دە, باسقالاردىڭ كوزىن جەتكىزۋ وڭايعا تۇسە قويمايدى جانە ول تەز شەشىلەتىن ماسەلە ەمەس. سوندىقتان مۇنداي رەتتە اسەرلى دەپ سانالاتىن, ادامداردى يلاندىرا الاتىن كەز كەلگەن قولايلى ءادىستى, وڭتايلى ءساتتى پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى. «الماتى» مەتروسىنا بايلانىستى ايتىلعان اڭگىمە شە؟ وعان كەيىنىرەك توقتالارمىن. باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى اڭگىمەمىزدى جالعاستىرساق, وسى رەتتە ەلشىلىكتىڭ قولداۋىمەن جارىق كورگەن «لەگەندارنىي باتىر» جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەر راسىمىنە جينالعان رەسەيلىك ارداگەرلەردىڭ كەيىن ماسكەۋ اكىمشىلىگىنە ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى قولداپ حات جازعانىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى. سول سياقتى باۋكەڭە مەكتەپ اتىن بەرۋ تۋرالى ماسەلە ماسكەۋ مەرياسىندا قارالعان كەزدە باتىر تۋرالى شىندىقتى ايتۋىم بەلگىلى ءبىر جەڭىسكە جەتكىزگەندەي بولىپ ەدى. بۇل ءىس ويداعىداي شەشىلگەن سوڭ, ءبىز جامبىل جانە اقتوبە وبلىستارى اكىمدىكتەرىنىڭ قولداۋىمەن جانە ماسكەۋ ۇكىمەتىنەن دە قوسىمشا قارجى ءبولدىرىپ, باۋىرجان مەكتەبىنىڭ جانە ءا.مولداعۇلوۆا اتىنداعى № 891 ورتا مەكتەپتىڭ قازىرگى زامانعى وقۋ-تەحنيكالىق قۇرال-جابدىقتارمەن جان-جاقتى جاراقتاندىرىلۋىنا, تۇبەگەيلى جاڭارۋىنا باسشىلىق جاسادىق. ءبىر جازدىڭ ىشىندە ەكى مەكتەپتى بۇرىنعى كۇيىنەن ادام تانىماستاي ەتىپ وزگەرتۋ وڭاي ەمەس, سوندا دا, ەلىمىزدىڭ اتىنا لايىق بولۋ ءۇشىن بارىنشا جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاردىق.
– مەكتەپتەرگە بايلانىستى سوزىڭىزدە ءسىز «اتا-انالاردىڭ كوزقاراسى» دەگەندى ايتىپ قالدىڭىز. بۇل شىنىمەن شەشۋشى فاكتوردىڭ ءبىرى بولىپ سانالا ما؟
– رەسەيدە كەز كەلگەن وبەكتىگە, سونىڭ ىشىندە مەكتەپكە ات بەرۋ كەزىندە قوعامدىق پىكىر, جالپى جۇرتشىلىقتىڭ ويى جان-جاقتى زەرتتەلەدى جانە مۇندايدا اتا-انالار پىكىرى شەشۋشى داۋىستى بولىپ سانالماسا دا, بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ەسكەرىلەدى. ال باۋكەڭ اتىنداعى مەكتەپ الدىن الا بەلگىلى بولعان سوڭ, ءبىز ەلىمىزدى جۇرتشىلىققا جاقسىراق تانىستىرىپ, تۇرعىنداردىڭ مەكتەپ اتىنا قاتىستى وڭ پىكىرىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن زەلەنوگراد قالاسىندا قازاقستاندىق بىرنەشە ونەر ۇجىمدارىنىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىردىق, مەكتەپتە اتا-انالاردى جيناپ كەزدەسۋ وتكىزدىك. وسى كەزدەسۋدە قازاقستان مەن رەسەيدىڭ بۇگىنگى قارىم-قاتىناسى, باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ءومىرى, ەرلىگى تۋرالى كەڭىنەن اڭگىمەلەدىم. جينالعان اتا-انالار, تۇتاستاي دەۋگە بولادى, مەكتەپكە باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ اتىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستى تولىق قولدادى. بىراق, ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى, كەنەت ءبىر اپامىز: «مەن نەمەرەمنىڭ اتتەستاتىندا بەلگىسىز ءبىر ادامنىڭ اتىنداعى مەكتەپتى ءبىتىردى دەگەن جازۋ جازىلعانىن قالامايمىن», دەپ ايتىپ قالدى. كىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولاسىڭ؟!. مۇنداي پىكىرلەردىڭ بولاتىنىن بىلگەنمىن. ايتقان سوزىمىزدە تۇرا الماساق, قارسىلىقتىڭ ءتىپتى كوبەيەتىنىن سەزگەنمىن. سول سەبەپتى, جوعارىدا ايتقانىمداي, وقۋ جىلى اياقتالىسىمەن بۇكىل جاز بويى باۋكەڭنىڭ مەكتەبىن تۇبەگەيلى جاڭارتىپ, جاڭا وقۋ جىلىنا ويداعىداي دايىن ەتتىك. مەكتەپ باسشىلىعى ماعان: «جان-جاقتان باسقا مەكتەپتەردىڭ مۇعالىمدەرى, اتا-انالار كەلىپ, قاراپ, تاڭقالىپ, قازاقستاندىقتارعا ريزا بولىپ جاتىر», دەپ حابارلادى. وقۋ جىلى باستالعان كۇنى سالتاناتتى لينەيكاعا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدىم. سول كەزدە باياعى قارسىلىق ءبىلدىرىپ, نەمەرەسى تۋرالى ايتاتىن اپايدى سۇراستىردىم. «ول كىسى مەكتەپتىڭ مىناداي تۇرلەنگەنىن كورىپ, ءبىر كەزدە ايتقان سوزىنەن ۇيالىپ, كەلمەي قالدى», دەپ مەكتەپ ديرەكتورى كەشىرىم سۇرادى. «بەرمەگەندى بەرىپ ۇيالت» دەمەۋشى مە ەدى قازاق وسىندايدا.
– ەلشى مىرزا, ۇلتىمىزدىڭ تالاي ارىستارىنىڭ ءومىر-عۇمىرى رەسەيمەن بايلانىستى بولدى عوي, قاتال زاماندار قۇدىرەتىمەن سۇيەگى وسى ەلدە قالعان ازاماتتارىمىز قانشاما؟! وسى باعىتتا جاسالعان جۇمىستار جونىندە ايتا وتىرساڭىز.
– ەلباسىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن, قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىمەن وتكەن جىلى ورىنبوردا 1917-1920 جىلدارى الاشوردا ۇكىمەتى وتىرىستار وتكىزگەن, ءبىرىنشى جانە ەكىنشى جالپى قازاق سەزدەرى وتكەن ۇيگە, سونداي-اق 1913-1918 جىلدارى «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتسياسى ورنالاسقان, احمەت بايتۇرسىنوۆ تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتالار ورناتىلدى. ورىنبور جۇرتشىلىعى ءاليحان بوكەيحانوۆ, احمەت بايتۇرسىنوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ جانە باسقا قايراتكەر تۇلعالاردىڭ ابزال بەينەسى مەن ادال ىستەرى ءجونىندە تانىمدىق, تاعىلىمدىق, تاربيەلىك اڭگىمەگە قانىقتى. وسى سالتاناتتى راسىمدە مەن ورىنبورلىق ارىپتەستەرگە دوستىق ساياباعىن اشۋ جونىندە ۇسىنىس جاسادىم. ونداعى ويىم – ءومىر جولى رەسەيمەن بايلانىستى بولعان قازاقتاردىڭ, سونىڭ ىشىندە الاش ارىستارىنىڭ, سونداي-اق قازاقستانعا قاتىسى بار رەسەيلىك بەلگىلى تۇلعالار ەسكەرتكىشتەرىنىڭ اللەياسىن جاساۋ ەدى. بولاشاق حالىقارالىق جوبا ورىنبور جانە استانا قالالارى اكىمدىكتەرىنىڭ وڭ قولداۋىنا يە بولدى, قازىر ەكى تاراپ تا مۇنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن پىسىقتاۋدا. تاربيەلىك ماڭىزى زور بۇل باستاما قازاقستان مەن رەسەيدىڭ دوستىق بايلانىستارىنىڭ ءتۇپ-تامىرى قايدا جاتقانىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ءبىلىپ ءوسۋى ءۇشىن اسا قاجەت دەپ ويلايمىن.
ۇستىمىزدەگى جىلى ماسكەۋدە بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆ تۇرعان ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى. تۇراردى كەڭەس زامانىندا مەملەكەت باسشىلىعىندا جاۋاپتى جۇمىستار اتقارعان, لەنينمەن, ستالينمەن قاتار جۇرگەن جالعىز قازاق دەۋگە بولادى. سوعان قاراماستان, ول دا وتىزىنشى جىلدارداعى ستاليندىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىندە جازىقسىز جازاعا ۇشىرادى. ماسكەۋدە تۇرار تۇرعان ۇيگە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلۋى ەكى ەلدە دە حالىقتىڭ ءوز ۇلىنا كورسەتكەن قۇرمەتى جانە تۇرار سىندى ارماندا كەتكەن ازاماتتاردىڭ بارىنە قويىلعان ەسكەرتكىش-بەلگى دەپ قابىلدانعانى سودان بولسا كەرەك.
– «ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلدى» دەپ جاي ايتىلا سالعانىمەن, بۇعان قول جەتكىزگەنشە ەلشىلىك تاراپىنان كوپشىلىكتىڭ كوزىنە كورىنە بەرمەيتىن كولەمدى ۇيىمداستىرۋ شارالارى جۇرگىزىلگەنىنەن جاقسى حاباردارمىز. بۇل باعىت الدا دا جالعاستىرىلاتىن بولار دەپ ويلايمىز.
– ارينە, جەكە تۇلعالارعا جاپپاي ەسكەرتكىش اشۋ, مەموريالدىق تاقتا ورناتۋ, ت.ب. وسى تەكتەس شارالاردى ىسكە اسىرۋ مىندەتتى شارت بولا قويماس, بىراق ولاردى ۇمىتپاي, ۇدايى ۇرپاقتار ەسىنە سالۋ, ءمۇمكىندىكتى ەسكەرە وتىرىپ, ەستە قالدىرۋ شارالارىن قولعا الۋ – ءبارىمىزدىڭ پەرزەنتتىك پارىزىمىز. بۇل ورايداعى ورتاق ماسەلە – ءاردايىم ەلدىك رۋحتى كورسەتە ءبىلۋ, ۇلتتىق قاسيەتىڭدى ءبىلدىرۋ, ءساتى ءتۇسىپ تۇرعان ىسكە سەبەپشى بولۋ. ءبىر مىسال كەلتىرە كەتەيىن: ۇستىمىزدەگى جىلى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, قازاقتىڭ اسىل ۇلدارىنىڭ ءبىرى سماعۇل سادۋاقاسوۆتىڭ سۇيەگىنىڭ 78 جىل بويى ماسكەۋدىڭ دون زيراتىندا تۇرعان ك ۇلى قازاقستانعا جەتكىزىلدى. زيراتتان كۇل سالىنعان قۇتىنى الۋدان باستاپ, ونى ۇشاق بورتىنا شىعارىپ سالۋعا دەيىنگى بارلىق قاجەتتى راسىمدىك جۇمىستاردى ۇيىمداستىرۋعا ەلشىلىك ديپلوماتتارى ءبىر كىسىدەي اتسالىستى, مارقۇمنىڭ رۋحىنا ارناپ اس بەرۋگە جاردەمدەستى, كەيىن رەسەيلىك قازاقتار اراسىندا سماعۇلدىڭ ءومىرى مەن قايراتكەرلىك تۇلعاسى جايىندا تانىمدىق اڭگىمەلەر ءوتكىزىلدى. مۇنداي ءىس-شارالار ەلشىلىك ومىرىندە ۇزدىكسىز ءجۇرىپ جاتادى. بارلىق جاعدايدا دا ءبىز حالىق تاريحىنا قاتىستى ءاربىر ماسەلەگە, ءاربىر دەرەككە قۇرمەتپەن, ىلتيپاتپەن قارايمىز جانە بۇل باعىتتاعى كەز كەلگەن يگىلىكتى ىسكە تىكەلەي اتسالىسامىز, قولدايمىز, كومەك كورسەتەمىز, باستاماشى بولامىز. «ءولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەندى حالقىمىز تەگىن ايتپاعان. سوعان سايكەس ناق وسى باعىتتا جۇرتشىلىق بولىپ, ءبارىمىز بىرلەسىپ اتقارۋعا ءتيىستى جۇمىستار ءالى دە از ەمەس دەپ ويلايمىن.
– ەلشى مىرزا, بۇدان بىرەر جىل بۇرىن استراحاندىق اعايىندارمەن اڭگىمەلەسكەن كەزىمىزدە ولار: «بوكەي حانعا زيرات تۇرعىزۋ كوپ جىلداردان بەرگى ارمانىمىز ەدى, بىراق سونىڭ رەتى كەلمەي ءجۇر...», دەپ قىنجىلا ايتقانى ەسىمىزدە. ال بيىلعى بوكەي حان زيراتىنىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكين ءسىزدى بىرنەشە مارتە «كەسەنە قۇرىلىسىنىڭ شىن مانىندە پرورابى بولدى» دەپ اتاپ ايتتى. ءوزارا تىعىز بايلانىستى وسى ەكى پىكىر ەلشىلىكتىڭ باستاماسىمەن تاياۋدا جۇزەگە اسىرىلعان جاڭا حالىقارالىق جوبا جايىنا توقتالىپ ءوتۋىڭىزدى سۇرانىپ تۇرعان ءتارىزدى.
– قازىر رەسەيدە 1 ميلليونعا جۋىق وتانداستارىمىز تۇرادى, سونىڭ ىشىندە 160 مىڭ قانداس اعايىن استراحان وبلىسىن مەكەندەيدى. قازاق سانى جاعىنان استراحان – رەسەيدە ءبىرىنشى ورىندا تۇر جانە ولار وبلىس حالقىنىڭ شامامەن 15-16 پايىزىن قۇرايدى. ەلشى بولىپ تاعايىندالعان سوڭ ءبىرىنشى ءىسساپارىمدا وسى وتانداستارمەن كەزدەسۋگە باردىم, قازاقستان مەن رەسەيدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنا تاياۋ جەردە جاتقان, كراسنويار اۋدانىنىڭ كىشى ارال اۋىلىنداعى سەيىت بابانىڭ, بوكەي حاننىڭ زيراتىنا ءتاۋ ەتتىم. بىراق قازاقتىڭ بوكەيدەي اتاقتى حانىنىڭ تەمىر سىرىقتارمەن قورشالعان زيراتىنىڭ جالپى ءتۇرى كوڭىلگە قونبادى, ول حاننىڭ اتىنا دا, اتاعىنا دا لايىق ەمەس ەكەن. بوكەي ورداسىنىڭ تاريحىن, بوكەي حاننىڭ, ونىڭ ۇلى جاڭگىردىڭ حالقىمىز ءۇشىن ىستەگەن ەڭبەگىن بىلەتىن ادام مۇنى جاقسى تۇسىنسە كەرەك. سۇراستىرىپ كورسەم, اتالعان ماسەلە جەرگىلىكتى قازاقتاردى دا, ەلدەگى اعايىندى دا كوپتەن تولعاندىرىپ ءجۇر ەكەن. بوكەي حانداي ۇلى بابامىزدىڭ باسىنا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ يدەياسى سولاي تۋدى.
اتىراۋلىق ءبىر توپ ۇلتجاندى, ەلجاندى ازاماتتاردىڭ بوكەي حان بەيىتىن جاڭادان تۇرعىزۋعا قارجىلاي كومەك كورسەتۋ نيەتتەرى بار ەكەنىن ءارى ەلشىلىك قولعا العالى تۇرعان ءىستىڭ جەرگىلىكتى حالىقتىڭ تىلەك-مۇددەسىنە دە ساي كەلەتىنىن ءساتى ءتۇسىپ ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆقا ايتتىم, ەلباسىمىز ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزدى بىردەن قولدادى. ءسويتىپ, 2010 جىلعى قىركۇيەكتە پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاپسىرماسىمەن استراحان وبلىسىندا ءىسساپاردا بولىپ, وبلىس گۋبەرناتورى الەكساندر جيلكينمەن كەزدەستىم. كەزدەسۋ بارىسىندا بوكەي حانعا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ جونىندەگى ۋاعدالاستىققا قول جەتتى, كەيىننەن وبلىس گۋبەرناتورىمەن بىرگە قۇرىلىستى باستاۋ ءراسىمىن وتكىزدىك. كەسەنە سالىنىپ جاتقان كەزدە ونىڭ ءارتۇرلى ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىنا بايلانىستى استراحانعا تاعى دا ونشاقتى رەت جول ءتۇستى, ماسكەۋدە شەشۋگە تۋرا كەلگەن ماسەلەلەر قانشاما؟! مۇنىڭ ءبارىن ايتۋدىڭ قاجەتى بولا قويماس, الايدا, استراحان وبلىسى گۋبەرناتورىنىڭ «قۇرىلىستىڭ پرورابى بولدى» دەۋىنىڭ سىرى وسىندا شىعار دەپ ويلايمىن.
ءسوز ورايىندا مىنا ماسەلەنى دە ايتا كەتەيىن. كوپشىلىك «بوكەي حانعا وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە كەسەنە تۇرعىزىلماي كەلدى؟» دەپ سۇراپ جاتادى. ماسەلەن, قازاقستاندا باتىرلارعا, بيلەرگە, ونەر قايراتكەرلەرىنە, ت.ب. اتاقتى تۇلعالارعا ەسكەرتكىش ورناتىپ, كەسەنە سالۋدىڭ ءوز رەتى بار. رەسەيدىڭ قازاق كوپ قونىستانعان وڭىرلەرىندە دە سونداي ەستەلىك بەلگىلەر ورناتۋعا بولادى. قازىر استراحان وبلىسى اۋماعىندا قۇرمانعازىنىڭ كەسەنەسى بار, قۇرمانعازى اتىنداعى حالىقارالىق مادەني ورتالىق كەشەنى سالىنعان, قالا ورتاسىندا اتاقتى كۇيشىنىڭ ات ۇستىندەگى ەسكەرتكىشى تۇر. بىراق بۇل رەتتە بوكەيدىڭ ءجونى بولەك, ول – ىشكى قازاق ورداسىنىڭ حانى, كەيدە تۇتاستاي كىشى ءجۇزدىڭ حانى دەپ دە اتاپ جاتادى. بۇرىنعى بوكەي ورداسىنىڭ اۋماعى قازىرگى رەسەي مەن قازاقستاننىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىن قامتيدى. دەمەك, بوكەي حان – ەدىل مەن جايىق اراسىنا ورنالاسقان مەملەكەتتىك قۇرىلىم – بوكەي ورداسىن باسقارعان ساياسي قايراتكەر, ساياسي تۇلعا. وسىنىڭ ءبارىن ەسكەرە كەلگەندە, ءوز اۋماعىندا بوكەي حانعا كەسەنە تۇرعىزۋعا كەلىسىم بەرۋى ءۇشىن ەڭ الدىمەن رەسەي تارابىنىڭ ساياسي شەشىمى كەرەك ەدى. ال قاي ۋاقىتتا دا ساياسي شەشىم قابىلداۋ وڭاي ەمەس, ول ماسەلەنىڭ بارلىق قىرىن, كوزگە كورىنبەيتىن, كوپكە بىلىنبەيتىن ىشكى يىرىمدەرىن جان-جاقتى سارالاپ, سالماقتاپ, ساراپتاۋدى قاجەت ەتەدى.
كەزدەسۋلەر كەزىندە مەن ەلباسىمىزدىڭ بۇكىلالەمدىك بەدەلىن, ءتيىستى تاپسىرماسىن العا ۇستاپ, ەكى مەملەكەت اراسىندا ورنىققان بۇگىنگى جاقسى قارىم-قاتىناستى نەگىزگە الا وتىرىپ, رەسەيلىك ارىپتەستەرىمە ەدىل بويىن جايلاعان قانداس اعايىننىڭ, قازاقستاننىڭ باتىس وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ كوڭىل كۇيىن, ارمان-تىلەگىن جەتكىزۋگە تىرىستىم. بوكەي حانعا كورنەكتى كەسەنە تۇرعىزۋ, اسىرەسە, بەلگىلى ءبىر شامادا رەسەيدەگى ءارتۇرلى ساياسي ناۋقاندار كەزىندە وڭ ناتيجەگە جەتۋگە ىقپال ەتەتىندىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋعا تۋرا كەلدى. بوكەي حاننىڭ جاڭا كەسەنەسى شەكارالىق ايماقتاعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىراتىنى دا ءسوزسىز ەدى. وسىعان بايلانىستى سەيىت بابا مەن بوكەي حان جاتقان جەرگە بۇرىننان دا ەكى مەملەكەتتەن ءتاۋ ەتىپ كەلەتىن ادامدار سانىنىڭ ەندى كۇرت ارتاتىنىن, ءسويتىپ وبلىستا تۋريزم جاڭاشا داميتىنىن دايەكتەپ, نەگىزدەپ بەردىم. جاسىراتىنى جوق, رەسەيلىك ارىپتەستەر تاراپىنان ماعان: «سىزدەر اناۋ ەسكەرتكىشتى الىپ تاستادىڭىزدار عوي», «اناۋ قالانىڭ اتىن وزگەرتتىڭىزدەر عوي, سونداي جاعدايدا ءبىز قالاي بوكەي حانعا كەسەنە سالۋعا رۇقسات بەرۋىمىز مۇمكىن», دەگەن سياقتى ءزىلسىز ۋاجدەر ايتىلماي قالمادى. تۇسىنىستىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن وسىنىڭ ءبارىنىڭ تىگىسىن جاتقىزىپ, سەنىمدى دالەل كەلتىرۋگە, نانىمدى جاۋاپ بەرۋگە, نيەتىمىزدىڭ دۇرىستىعىنا ارىپتەستەرىمىزدىڭ كوزىن جەتكىزۋگە تۋرا كەلدى. ءبىزدىڭ ماقسات-مۇددەمىزدى, تاريحىمىزدى قۇرمەتتەيتىن ۇلتتىق قاسيەتىمىزدى جاقسى تۇسىنەتىن استراحان وبلىسىنىڭ گۋبەرناتورى, قازاقستاننىڭ «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى الەكساندر جيلكينگە ەڭ الدىمەن وسى ساياسي شەشىمى ءۇشىن شىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرگەنىمىز ءجون. گۋبەرناتور ەكەۋمىز كوپ ۇزاماي ەلشىلىك پەن استراحان وبلىسى اكىمشىلىگىنىڭ بوكەي حان كەسەنەسىنىڭ قۇرىلىسى جونىندەگى بىرلەسكەن ءىس-شارالار جوسپارىن بەكىتتىك.
– بوكەي حانعا كەسەنە سالۋدى قولعا العان كەزدە, ءسىزدىڭ بايدىبەك بابا, دومالاق انا, بەس انا, شاشتى ءازيز كەسەنەلەرىن جاڭعىرتۋعا, «ورداباسى» مونۋمەنتىن ورناتۋعا, وزبەكستاندا ايتەكە بي كەسەنەسىن تۇرعىزۋعا, تولە بي كەسەنەسىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋگە باسشىلىق جاساعان ءتاجىريبەڭىز كومەككە كەلگەنى ءسوزسىز. بۇلار ءوزارا جەلىلەس اڭگىمەلەر عوي. ەندى وزبەكستاندا ورايىن كەلتىرگەن يگىلىكتى ىستەرىڭىزدەن دە حاباردار ەتە كەتسەڭىز.
– ءۇش ءبيىمىزدىڭ ەكەۋى وزبەكستان جەرىندە. تاشكەنتتە – تولە بابا, نۇراتادا – ايتەكە بابا, تۇركىستاندا – قازىبەك بابا جاتىر, ۇشەۋىنىڭ گەوگرافيالىق كىندىگى ىسپەتتى ورتادا قازاقتى بىرىكتىرگەن ورداباسى تۇر. جاراتىلىستىڭ ءوزى بۇلاردى وسىلاي دامىلداۋعا جازعان ءتارىزدى. سوندىقتان ەسكەرتكىش نە كەسەنە قاي ەلدە سالىنسا دا, قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا, اتاقتى تۇلعالارعا دەگەن كوزقاراس بىرەۋ عانا بولۋعا ءتيىس. مۇندايدا «ول اناۋ ءوڭىردىڭ ادامى عوي», «ول پالەنشەنىڭ باباسى عوي»... دەگەن سياقتى قىڭىر اڭگىمە ەلدىك مۇراتقا قىزمەت ەتە المايدى. ءاربىر قانداسىمىزعا ءبارىمىز ءبىر قازاقتىڭ بالاسىمىز دەپ قاراعان ءجون. ناعىز ۇلتتى بيىكتەتەتىن قاسيەت وسى. ءبىز جالپى نامىسقوي حالىقپىز عوي. بابالاردىڭ باسى قارايماي, بەلگىسىز جاتۋى ءبىر جاعىنان نامىستى دا وياتپاي قويمادى. وزبەكستاندا بولسىن, رەسەيدە بولسىن, ايگىلى تۇلعالارعا كەسەنە تۇرعىزۋ ءىسىن قولعا العان ساتتە, مەنىڭ العا قويعان ماقساتىم دا, مۇراتىم دا وسى ەل نامىسى, ۇلت نامىسى بولدى.
ەكىنشى ءجايت – شەت ەلدە ءوز حالقىڭنىڭ تۇلعالارىنا كەسەنە سالۋدىڭ كوزگە كورىنە قويمايتىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەرى بار. ونىڭ شەت-جاعاسىن ايتىپ ءوتتىم عوي. قاي كەزدە دە مۇنىڭ قولايلى ءساتى بولادى, سونى دەر كەزىندە كورە ءبىلۋ كەرەك. قازاقستاندا ايتەكە بيگە كەسەنە سالۋ جونىندە تالاي مارتە اڭگىمە بولعانىن, بىرنەشە قور بار ەكەنىن, قارجى جينالعانىن بىلەتىنمىن. بىراق زيراتىنا بارعاندا ءوزىم دە كوردىم, «وسى جەرگە ايتەكە بي جەرلەنگەن» دەگەن ءمارمار تاستاعى جازۋدان باسقا ەشتەڭە جوق ەدى. شىنىندا بۇل اقشامەن بىتەتىن دۇنيە ەمەس, ءتىل تابىسۋدان شىعاتىن دۇنيە ەدى. جەتى جىگىت جينالىپ, قارجىمىزدى قوسىپ, يگىلىكتى ىسكە تالاپتانىپ جاتقانىمىزدا, بۇرىن وزبەكستاندا كوپ جىل جاۋاپتى قىزمەتتەر اتقارعان قانداسىمىز يبادۋللا قالىبەكوۆ ەسىمدى ازاماتتىڭ: «ءاي, بۇل بىتپەيتىن ءىس قوي... وزبەك اعايىندار بۇعان رۇقسات بەرە قويار ما ەكەن؟» دەپ كۇماندانعانى ءالى ەسىمدە.
جەرگىلىكتى حالىقپەن سويلەسىپ كورگەنىمدە, ولاردىڭ ايتەكە بيدەن گورى سەيىتقۇل اۋليەنى كوبىرەك بىلىڭكىرەيتىنىن بايقادىم. بۇل ماعان وزبەكستاندىق ارىپتەستەردىڭ الدىنا ماسەلەنى باسقاشا قويۋعا سەبەپشى بولدى. وزبەك باۋىرلارعا اۋەلى ايتەكە بي بايبەك ۇلى شىققان ءالىم ۇلىسىنان باستاپ, تاريحتى ارىدەن قوزعادىم. ايتەكە بابامىزدىڭ قازاقتىڭ ايگىلى ءۇش ءبيىنىڭ ءبىرى بولىپ تاريحقا ەنگەنىن, ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارىنا ورتاق تۇلعا ەكەنىن ايتتىم. ول بۇكىل تۇركى-پارسى حالىقتارى مويىنداعان, كەزىندە نۇراتانى باسقارعان اتاقتى سەيىتقۇل اۋليەنىڭ ۇرپاعى ەكەنىن, ال سەيىتقۇل اۋليەنىڭ اتاسى وراز قاجىنىڭ ءامىر تەمىرگە باس كەڭەسشى بولعانىن, وراز قاجىنىڭ ۇلى اقشانىڭ قوقانعا حان بولعانىن اتاپ كورسەتتىم. اقشادان بايبەك, بايبەكتەن ايتەكە بي تۋعان دەدىم. سونداي-اق سامارقاندى 47 جىل بيلەپ, سونداعى اتاقتى مەشىتتەردى سالدىرعان ءجالاڭتوس باھادۇرگە ايتەكە بابامىز اتالاس تۋىس بولىپ كەلەتىنىن تاپتىشتەپ تۇسىندىرۋگە تىرىستىم.
ءسويتىپ, نۇراتا جەرىندە كەسەنە سالۋعا رۇقسات الدىم, قۇرىلىس بارىسىندا ونىڭ اۋماعى ۇلعايىپ, تۇتاس كەشەنگە اينالدى. كەيىن بارىپ كورگەنىمدە بايقادىم, ايتەكە بيگە كورنەكتى كەسەنە سالىنعان سوڭ, وزبەك باۋىرلار دا سول ماڭايداعى بۇرىنعى ەسكى ۇيلەردى بۇزىپ, ءبارىن رەتكە كەلتىرىپ, جاڭارتىپ, جاقسارتىپ جاتىر ەكەن. اۋليەنىڭ ارۋاعى قولدادى دەگەن وسى شىعار...
ال تولە بابا وزبەكستاندا قارلىعاش بي رەتىندە بەلگىلى. وبلىس اكىمى بولىپ جۇرگەندە العاش رەت بابا كەسەنەسىنە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, اۋلاسىن كەڭەيتىپ, وسى جەرگە ايبان, مەشىت سالدىرعان رەتىم بار ەدى. سول كەزدە-اق ماعان كەسەنەگە جوندەۋ جۇرگىزبەك تۇگىلى, ءبىر شەگە قاعۋعا بولمايدى دەگەن ەدى. ەلشى بولىپ كەلگەن سوڭ بابا باسىنا تاعى باردىم. كەسەنە توزىپ, سۋ مەن سور ىرگەتاسىن كەمىرىپ, كىرپىشتەرى ءمۇجىلىپ, كۇيى كەتىپ قالعان ەكەن. بىلەتىندەر كەسەنە ەندى بەس جىلدان ارتىق تۇرا المايدى دەدى. اۋەلى «اپاتتى جاعدايدا تۇر» دەپ جابىلادى, ادام كىرگىزبەيدى, سودان كەيىن تۇرعان ورنى ءبىر تۇندە تەگىستەلىپ شىعا كەلەدى, ءىز دە قالمايدى, دەستى ولار. وسىنىڭ ءبارىن زەردەلەي كەلىپ, تۋرالاپ بارعاندا, تولە بي كەسەنەسىن جوندەۋگە رۇقسات الا المايتىنىمدى ءبىلدىم. باسقا جولىن ىزدەۋ كەرەك بولدى. ءدال سول جىلى تاشكەنتتىڭ 2200 جىلدىعى مەرەكەلەنگەلى جاتىر ەدى. وسىنى پايدالانىپ, بۇل تويعا بىزدەن وزبەك باۋىرلارعا سىيلىق بولسىن, دەپ شەيحانتاۋىر كەسەنەسىنىڭ ءىشى-سىرتىن جاڭارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە, وعان قوسا, قاتار تۇرعان تولە بابا كەسەنەسىن رەتكە كەلتىرۋگە رۇقسات الدىم. ول كەزەڭدەگى ۇيىمداستىرۋ شارالارىنىڭ, اتقارىلعان قۇرىلىس جۇمىستارىنىڭ ءبارىن قازىر ەگجەي-تەگجەيلى ايتۋدىڭ قاجەتى بولماس, ال ءتۇپتىڭ تۇبىندە ناتيجەسى ءوزىمىز كۇتكەندەي بولىپ شىقتى. شەيحانتاۋىر كەسەنەسى جاڭعىردى, ءحVىى عاسىردىڭ كىرپىشىن تاۋىپ, تولە بابا كەسەنەسىن تۇتاستاي قايتا قالپىنا كەلتىردىك, جاڭارتتىق. باسىنا جەتى توننا كوكتاس ورناتىپ, بۇعان دەيىن قارلىعاش ءبيدىڭ كەسەنەسى اتالىپ كەلگەن قازاقتىڭ ۇلى قايراتكەرىنىڭ ماڭگىلىك دامىل تاپقان مەكەنىنىڭ بوساعاسىنا ءبىرىنشى رەت تولە بي بابامىزدىڭ شىن اتىن جازدىردىق. قازىر ول تاشكەنتكە كەلەتىن شەتەلدىك تۋريستەردىڭ قىزىعا تاماشالايتىن ساۋلەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ بىرىنە اينالدى.
– ەندى ماسكەۋ مەتروسىنداعى «الماتى» ستانساسى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. جاڭا كەيىنىرەك توقتالارمىن دەپ ەدىڭىز.
– ماسكەۋ مەتروسىنىڭ ءبىر ستانساسىنا قازاقستاندىق اتاۋ بەرسەك دەپ سوڭعى جىلدارى ماقساتتى جۇمىس ىستەگەنىمىزدى كوپشىلىك بىلەدى. بۇل تۋرالى «ەگەمەن قازاقستاندا» دا جازىلدى («ماسكەۋدەگى – «الماتى», الماتىداعى – «ماسكەۋ» – 15.07.11). اۋەلى «قازاقستان» دەگەن اتاۋ ءۇشىن كۇرەستىك, ودان كەيىن «استانا» اتاۋى ءۇشىن ارەكەت جاسادىق. ەكەۋىنىڭ دە ءساتى تۇسپەدى, قوعامدىق پىكىردى جەڭە المادىق. ءماسكەۋدىڭ زاڭى بويىنشا, ستانسا اتاۋى جەر ۇستىندەگى وبەكتىلەردىڭ اتاۋىمەن ۇندەسىپ تۇرۋى كەرەك جانە مۇنداي جاعدايدا سول اۋداندا تۇراتىن حالىقتىڭ قوعامدىق پىكىرى قاتاڭ ەسكەرىلەدى. ويلاستىرا كەلە, وڭتايلى دەپ تاپقانىمىز بولاشاق براتەەۆو ستانساسى بولدى. بۇل 1985 جىلى قازاقستاننىڭ بۇرىنعى استاناسىنىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان الماتى كوشەسىنە جاقىن ورنالاسقان ەدى. سوندىقتان «براتەەۆونى» «الماتىعا» قاراي بۇرۋ ارەكەتىن باستادىق.
الدىمەن براتەەۆو اۋدانىندا تۇراتىن ماسكاۋلىكتەردى وزىمىزگە تارتىپ, تىعىزىراق قارىم-قاتىناس جاساي باستادىق. جاڭا وقۋ جىلى باستالعاندا وسى اۋدانداعى №975 مەكتەپكە بارىپ, مۇعالىمدەرمەن, اتا-انالارمەن تانىسىپ, ۇستىمىزدەگى جىلدى قازاقستانمەن تانىسۋ جىلى دەپ جاريالاۋ تۋرالى ۇسىنىس ايتتىم. بۇل ۇسىنىستى مەكتەپ ۇجىمى دا, اتا-انالار قاۋىمى دا قولدادى. بۇدان كەيىن اۋدان تۇرعىندارىنىڭ قاتىسۋىمەن پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ ماسكەۋ ءۇشىن شايقاستاعى ۇلى ەرلىگىنە 70 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن ءىس-شارا وتكىزدىك. وسى ءىس-شارالارعا قاتىسقان كەڭەس وداعىنىڭ مارشالى, كسرو-نىڭ بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى دميتري يازوۆ, ماسكەۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى, ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى, بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى ۆلاديمير دولگيح جۇرتشىلىققا اتاقتى پانفيلوۆ ديۆيزياسىنىڭ الماتى قالاسىندا قۇرىلعانى تۋرالى باسا ايتىپ, «الماتى» اتاۋىنىڭ ماسكەۋ جۇرتىنىڭ جۇرەگىنە سول قاھارلى جىلدارداعى قاھارماندىق ەرلىكپەن بىرگە جەتكەنىن باياندادى. رەسەيگە تانىمال «ا-ستۋديو» توبى ونەرپازدارىنىڭ كونتسەرتىن ۇيىمداستىرىپ, بۇل توپتىڭ دا تۇساۋىن كەسكەن الماتى قالاسى ەكەنى كورەرمەن ەسىنە سالىندى. ءسويتىپ, قوعامدىق پىكىردى ستانساعا قازاقستاندىق اتاۋ بەرۋدىڭ ورىندىلىعىنا قاراي بەيىمدەي الدىق. سونىڭ وزىندە, ارناۋلى كوميسسيادا قارالعان كەزدە, تارازى باسى تەڭ ءتۇسىپ تۇردى. كوميسسيا مۇشەلەرىنىڭ جارتىسى قولدادى, جارتىسى قارسى بولدى. ماسكەۋ مەرىنىڭ ورىنباسارى, ءوز جەرلەسىمىز ليۋدميلا شۆەتسوۆانىڭ: «مەن دە الماتىدا تۋدىم, سوندىقتان ستانسا اتاۋىنىڭ «الماتى» بولۋىن قالايمىن. ال الماتى مەتروسىندا «ماسكەۋ» ستانساسى بولادى», دەگەن سوزىنەن كەيىن قولداۋشىلار جاعى جەڭىسكە قاراي ءبىر تابان جىلجىدى. سوعان قاراماستان, قارسىلىقتارىن ءبىلدىرىپ, ماسكەۋ مەرىنە براتەەۆو اتاۋىن وزگەرتپەۋ تۋرالى حات جازۋشىلار از بولعان جوق. ءسوزدى تۇيىندەي كەلگەندە, مەترو اتاۋىن الۋ اۋىر بولدى, بىراق وعان قالاي دا قول جەتكىزدىك. ماسكەۋ ۇكىمەتى 2011 جىلعى 29 قاراشادا «الماتى» اتاۋىن تۇپكىلىكتى بەكىتتى, امانشىلىق بولسا, 2012 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي ماسكەۋ مەتروسىندا ەلىمىزدىڭ اتىن شىعارىپ تۇراتىن «الماتى» ستانساسى پايدالانۋعا بەرىلەدى.
– ەلشى مىرزا, سۇحباتىمىزدى تۇيىندەي كەلە, مازمۇندى اڭگىمەڭىز ءۇشىن ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرە وتىرىپ, ساياسات دەگەن جالپى ۇعىمنىڭ ءوزىڭىز ۇستاناتىن, ءوزىڭىز تۇتىناتىن ءتىلىن قالاي تۇجىرىمدار ەدىڭىز؟
– قاي سالادا ەڭبەك ەتسەڭ دە, ەگەمەن ەلىڭنىڭ جاقسى اتاعىن بيىك ۇستاپ, وسكەلەڭ ۇلتىڭنىڭ قادىر-قاسيەتىن قۇرمەتتەپ, وتانشىل رۋحىڭدى تۇسىرمەي, حالقىڭنىڭ مۇددەسىنە ساي كەلەتىن ءاربىر يگىلىكتى ىسكە قولىڭنان كەلگەنشە جاردەمدەسىپ, ىقپالىڭدى تيگىزىپ جۇرگەننەن, ومىردە جاقسىلىققا جول اشقاننان ارتىق نە بار؟! ساياسات دەگەنىڭىزدىڭ ءتىلى, بالكىم كىلتى دە ناق وسى ادالدىققا, ىزگىلىككە دانەكەرلىك ەتۋ بولسا كەرەك.
اڭگىمەلەسكەن سەرىكقالي بايمەنشە, «ەگەمەن قازاقستان».
ماسكەۋ.
