سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
ەگەر ەلوردا بولىپ ەنشىسىن بولەك الىپ شىققان 20 جىل بۇرىنعى ۋاقىتقا كوز سالساق, 1998 جىلى قالانىڭ جالپى اۋماعى 300 شارشى شاقىرىمدى عانا قۇراعان ەكەن. بۇگىندە ءۇش ەسەگە جۋىق وسكەن قالانىڭ جالپى اۋدانى 799 شارشى شاقىرىمنان استى. سايكەسىنشە حالقىنىڭ سانى دا 3,4 ەسەگە ۇلعايدى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ 1997 جىلعى 20 قازانداعى جارلىعىمەن جاڭا استانا بولىپ حابارلانعان كۇننەن باستاپ حالىق سانى 730 072 ادامعا ءوستى. ياعني, 1998 جىلدىڭ باسىندا 300 505 ادام عانا تۇراتىن ەلوردا حالقى جيىرما جىل ىشىندە 2018 جىلدىڭ باسىنداعى كورسەتكىشكە ساي 1 032 475 ادامعا دەيىن كوبەيدى. اكىمشىلىك ءبولىنىس بويىنشا ايتارلىقتاي ءوسىم قالاداعى الماتى اۋدانىنا تيەسىلى, بۇل اۋدان بويىنشا حالىق سانى – 379,2 مىڭ بولسا, سارىارقا اۋدانىندا – 317,8 مىڭ, ال ەسىل اۋدانىندا 183,9 مىڭ ادام تۇرادى. سونداي-اق بيىل 27 اقپاندا قۇرىلعان بايقوڭىر اۋدانىندا 211 مىڭ تۇرعىن بار.
وسىدان ەكى جىل بۇرىن سايدا ەسىمدى ءسابيدىڭ استانانىڭ ميلليونىنشى تۇرعىنى بولىپ دۇنيەگە كەلگەنى بەلگىلى. قالاداعى №1 پەريناتالدىق ورتالىقتا ءومىر ەسىگىن اشقان ءسابي قالانىڭ قاراپايىم تۇرعىندارى, استانا رەك ەلەكتر جوندەۋشىسى ولجاس مۇحامەديار مەن №9 بالاباقشانىڭ تاربيەشىسى ارايلىم مۇحامەدياردىڭ تۇڭعىشى. مەگاپوليسكە اينالعان ەلوردانىڭ ميلليونىنشى تۇرعىنىن ەلباسىنىڭ ءوزى قۇتتىقتاپ, شاھار باسشىسىنىڭ جاس وتباسىعا پاتەر كىلتىن تابىس ەتكەنى ەستە. ميلليونىنشى تۇرعىننىڭ اناسى ارايلىممەن سويلەسكەنىمىزدە, ول ق ۇلىنشاعىنىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن, كۇزدە ءوزى ەڭبەك ەتەتىن بالاباقشاعا بەرۋدى وتاعاسىمەن بىرگە جوسپارلاپ وتىرعانىن جەتكىزدى. قوستانايدىڭ تۋماسى ولجاس پەن پاۆلوداردا تۋىپ-وسكەن ارايلىمنىڭ ەلوردا تۇرعىنى اتانعاندارىنا ون جىلدان استام ۋاقىت وتكەن ەكەن. قوس جاستىڭ استانا تورىندە شاڭىراق كوتەرگەن سوڭ شاتتىقتارى دا ەسەلەنە ءتۇستى. ارايلىم قالا اكىمى ءا.يسەكەشەۆ ك.بايسەيىتوۆا اتىنداعى كوشەدەن سىيلاعان پاتەر وزدەرىنە قۇتتى قونىس بولعانىن ايتىپ, ەلوردانىڭ باقىتتى وتباسىلارى كوبەيە بەرۋىنە, شاھاردىڭ كوركەيە بەرۋىنە تىلەكتەستىگىن ءبىلدىردى.
ادام كاپيتالى العا شىققان ۋاقىتتا حالىقتىڭ وسىمىمەن بىرگە ساپالىلىعى دا ماڭىزعا يە. ماسەلەن, ءار استانانىڭ نەمەسە قالالاردىڭ وزدەرىنە ءتان ەرەكشەلىگى بولاتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل جاعداي سىرتتان كەلگەن مەيمانعا بىردەن سەزىلىپ تۇرادى. ايتالىق, نيۋ-يورك, پاريج, توكيو, بەيجىڭ سياقتى ءىرى قالالار تۇرعىندارىنىڭ مادەنيەتىندە دە وزىندىك ورنەك, مانەر, بولمىس ەرەكشەلىگى بايقالادى. بۇل رەتتە استانالىقتاردىڭ دا قاتاڭ تابيعي ورتاعا قاراماستان مەيماندوس, قوناقجاي قاسيەتى قالىپتاسىپ ۇلگەردى دەۋگە بولادى. ويتكەنى استانا – بۇگىندە ىسكەرلىك پەن قايناعان ەڭبەكتىڭ دە ورداسى. استانا قالالىق ستاتيستيكا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى قۇندىسبەك ءابدىراسىلوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل باسىنداعى كورسەتكىشكە سايكەس, قالادا ەڭبەككە قابىلەتتى تۇرعىنداردىڭ ۇلەسى باسىم. ولاردىڭ جالپى ەسەبى 652 339 ادامدى قۇرايدى. بۇل قالا حالقىنىڭ 63,3 پروتسەنتىنە تەڭ. سونداي-اق ەلوردا جاستار شاھارىنا اينالدى. بۇگىندە تۇرعىنداردىڭ ورتاشا جاسى 29,6 جاستى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, ناعىز ەڭبەك قازانىندا قاينايتىن تۇرعىنداردىڭ بەلسەندىلىگى مەن الەۋەتىن تاني تۇسەمىز. ال قالا حالقىنىڭ ءبىر شارشى شاقىرىمعا ورنالاسۋ تىعىزدىعى 1289,8 ادامدى قۇراپ وتىر.
بۇگىندە باعانالى ورداداعى ۇلت پەن ۇلىستار اراسىنداعى باسىمدىق مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتقا تيەسىلى. قازىر قالادا قازاق ۇلتىنىڭ ۇلەسى 805 718 ادامعا جەتتى (78,2%). ال ورىستار – 138 175 (13,4%), ۋكرايندار – 14 176 ادام (1,4%), تاتارلار – 11 624 ادام (1,1%), وزبەكتەر – 10 642 ادام (1,0%), نەمىستەر – 9 243 ادام (0,9%). جالپى حالىقتىڭ تابيعي قوزعالىسى بويىنشا قاراساق, 20 جىلدا استانادا 281 069 بالا دۇنيەگە كەلدى. بۇل رەسپۋبليكا وڭىرلەرى اراسىنداعى توعىزىنشى كورسەتكىش. ەلوردادا 4,5 مىڭداي «التىن القالى», «كۇمىس القالى» انالار تۇرادى. سونداي-اق بۇل جىلدارى 124 900 نەكە تىركەلدى. وسىلايشا, 1998 جىلعى تىركەلگەن نەكەنىڭ سانىنان 6,4 ەسەگە ارتىپ وتىر (1 794 نەكە). حالىقتىڭ كوشى-قونى بويىنشا 1998-2017 جىلدارى ارالىعىندا ەلورداعا 1 010 967 ادام كەلىپ, 480 665 ادام كەتكەن, ال كوشى-قوننىڭ ءوسىمى 530 302 ادامدى قۇرادى. مەكتەپ سانى 57-گە كوبەيىپ, بارلىعى 105 ورتا ءبىلىم بەرۋ وشاعى جۇمىس ىستەيدى. قالادا دارىندى بالالارعا ارنالعان ءۇش مەكتەپ – فيزيكا-ماتەماتيكا باعىتىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى جانە استانا حالىقارالىق مەكتەبى زياتكەر ۇرپاقتىڭ جاڭا بۋىنىن تاربيەلەۋدە.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ بولجامىنشا, 2050 جىلعا دەيىن استانادا 2 ميلليون حالىق تۇرۋى ءتيىس. دەموگرافتار مەن قالا بيلىگى بۇل ماقساتقا جەتۋگە نەگىز بار ەكەنىن ايتادى. ەڭ باستىسى, قالا اۋماعىمەن بىرگە جۇمىس ورىندارى دا, ەكولوگيالىق تازالىق شارالارى دا ارتا ءتۇسۋى, حالىققا قولايلى ورتا قالىپتاسۋى قاجەت. وسىعان وراي قالا ينفراقۇرىلىمىمەن بىرگە اقىلدى ۇلت تۇراتىن اقىلدى قالا قۇرۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل باعىتتا قاۋىپسىزدىك, الەۋمەتتىك قورعاۋ, جاسىل ەنەرگيا, كولىك حابى جانە يننوۆاتسيانى دامىتۋ استانانىڭ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى وزىندىك ءتول ستراتەگياسىنا اينالماق. مۇنىڭ ءبارى الداعى ۋاقىتتا دا شاھاردا ادامعا قاجەتتى يگىلىكتەردىڭ شوعىرلانۋى ارتا تۇسەتىنىن بايقاتادى.
دۋمان اناش,
«ەگەمەن قازاقستان»
