سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
ول كىسى كەزىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى جانە اقمولا وبلىسىنىڭ اكىمى بولىپ قىزمەت ىستەدى. قانداي لاۋازىمدا قىزمەت اتقارسا دا ەل سەنىمىنەن شىعا ءبىلدى. اسىرەسە ونىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق قارىم-قابىلەتى ەل استاناسىنىڭ الماتىدان اقمولا قالاسىنا قونىس اۋدارۋى كەزىندە جارقىراي كورىندى. ءبىزدىڭ جانىبەك سالىم ۇلىمەن اڭگىمەمىز سول جايىندا ءوربىدى.
– اعا, ەلوردامىز – استانا قالاسى ءبىر كۇندە نەمەسە ءبىر ايدا قالىپتاسا قويعان جوق. بارىنەن دە باستاۋ قيىن دەمەكشى, ۇلى كوشكە ۇلاسقان ۇلى ءىستىڭ باسى-قاسىندا ءوزىڭىز جۇرگەنىڭىزدەن حاباردارمىز.
– استانانىڭ سارىارقانىڭ تورىنە قونىس اۋدارۋى – ەل تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان ۇلى كوش. الاتاۋ باۋرايىنان اتتانىپ, ەلوردانىڭ سارىارقادان قۇتتى ورنىن تاپقانىنا جيىرما جىل بولدى. تاريحي ولشەممەن العاندا بۇل قىسقا مەرزىم. وسى جيىرما جىلدىڭ ىشىندە تەك استانامىز عانا ەمەس, بۇكىل ەلىمىز اسا ءىرى وڭ وزگەرىستەرگە قول جەتكىزدى. كوشىمىز كولىكتى, ەگەمەن ەلىمىزدىڭ ءتاجى – استانا بارشا قازاقستاندىقتار ءۇشىن قۇتتى قونىس بولدى دەپ نىق سەنىممەن ايتا الامىز.
– ءبىر قالادان ەكىنشى قالاعا استانانى كوشىرۋ جەڭىل بولماعان شىعار.
– ارينە كوپتەگەن قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلۋگە تۋرا كەلدى. ول قانداي قيىندىقتار دەگەنگە كەلسەك, سول كەز ەلىمىز اياعىن تىكتەپ, العا ۇمتىلىپ جاتقان شاق بولاتىن. نارىقتىق ەكونوميكا مەن رەفورمالارعا ەندى ۇيرەنىپ, ءبىر فورماتسيادان ەكىنشى فورماتسياعا وتۋگە ارەكەت جاساپ جاتقان تۇس ەدى. ونىڭ ۇستىنە ازيادا ەكونوميكالىق داعدارىستىڭ باستالعان كەزى بولاتىن. مۇناي باعاسى تومەندەپ, ونىڭ ءبىر باررەلى 17 دوللارعا دەيىن قۇلدىراعان-دى. ال ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەمىز قۇنىن ەكى ەسەگە جويعان ەدى. بيۋدجەتكە تۇسكەن قاراجاتتى قايدا جانە قالاي جۇمسايتىنىمىزدى بىلمەي, ءارى-ءسارى كۇيگە ءتۇسۋشى ەدىك.
جاسىراتىنى جوق, بۇرىنعى اقمولا قالاسى ەل استاناسىنا مۇلدە سايكەس كەلمەيتىن. ويتكەنى بۇگىنگى ەلوردا استانا بولعانعا دەيىن ەلىمىزدەگى وبلىس ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلدى. بىراق اقمولانىڭ ۇتىمدى جاقتارى دا بار ەدى. مىسالى, قالا ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جاعىنان قازاقستاننىڭ ورتالىعى, توعىز جولدىڭ تورابىندا تۇر. بۇل قالانى دامىتۋعا مول مۇمكىندىك بەرەدى. سول تاريحي شەشىم قابىلداعان كەزدە سىن ايتۋشىلار كەزدەسكەنى دە راس. وسى تۇستا البەرت ەنشتەيننىڭ مىنا سوزدەرىن كەلتىرەيىن. ول «قولايلى مۇمكىندىكتەر قيىندىقتار مەن پروبلەمالار اراسىندا جاسىرىلىپ جۇرەدى» دەپ ايتقان ەكەن.
ال سول جاسىرىلىپ جۇرگەن كەلەشەككە, بولاشاققا باعىتتالعان باتىل شەشىمدى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا. نازارباەۆ قابىلدادى. اشىعىن ايتۋىمىز كەرەك, ەلباسىنىڭ وسى شەشىمىن جالپى حالىق قولدادى. الەمگە ايگىلى ك.كۋروكاۆا ايتقانداي, قالانىڭ وركەندەۋ ارحيتەكتۋراسى فيلوسوفياسىندا ەلباسىنىڭ يدەياسى جاتىر. قازاقستاندىقتار وسىنداي ۇلى كوشكە تۇسىنىستىكپەن قارادى. سوندىقتان دا مەن استانانىڭ سارىارقاعا قوشىرىلۋىن قازاق حالقىن, سونداي-اق بۇكىل قازاقستاندىقتاردى بىرىكتىرۋشى فاكتور دەپ ەسەپتەيمىن.
– قونىس اۋدارۋدىڭ دايىندىق جۇمىستارى قالاي جۇرگىزىلدى؟
– اسا اۋقىمدى ءىس-شارالار مەن جۇمىستاردىڭ بارلىعى قىسقا مەرزىمدە جۇزەگە اسىرىلدى. از ۋاقىتتىڭ ىشىندە ادام بالاسى تاڭقالارلىق جۇمىستار جۇرگىزىلدى. ونىڭ وزىندىك سىرى بار. مەملەكەت باسشىسى ءاربىر قۇرىلىمعا, ءاربىر باسشىعا ناقتى تاپسىرما بەردى. مىسالى, ەل استاناسىن اقمولاعا كوشىرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعاننان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ جارلىعىمەن ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيانىڭ ماقساتى – استانانىڭ مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىنىڭ استاناعا كوشىرىلۋىنە دايىندىق جاساۋ. ال وسىنىڭ ىشىندە اقمولا وبلىسى باسشىلىعىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەرى تاعى بولدى. ول نەگىزىنەن قالانى ءومىر سۇرۋگە قاجەتتى جۇيەلەرمەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى.
– جانىبەك ءسالىم ۇلى, كەيبىر باسشى باسقا وڭىرگە قىزمەت اۋىستىرعاندا, وزىمەن بىرگە كومانداسىن دا الىپ بارادى...
– پرەزيدەنت جارلىعىمەن اقمولا وبلىسىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعاندا وزىممەن بىرگە بىردە-ءبىر قىزمەتكەردى نەمەسە ماماندى الىپ كەلگەن جوقپىن. بۇعان دەيىن وبلىستا قىزمەت ىستەگەندىردىڭ بارلىعى ءوز مىندەتتەرىن اتقارا بەردى. سول كەزدە قالا, وبلىس دەڭگەيىندە قىزمەت اتقارعاندار ءالى كۇنگە دەيىن ەلىمىزگە ادال ەڭبەك ەتىپ, قازاقستاننىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. مىسالى, بۇگەندە ەلىمىزگە بەلگىلى ازاماتتار ادىلبەك جاقسىبەكوۆ, اسقار مامين, قايسار وماروۆ, سانسىزباي ەسىلوۆ, نيكولاي تيحونيۋك, تاعى باسقالار. شارۋاشىلىق, اۋدان باسقارىپ جۇرگەن كەيبىر ازاماتتار وبلىس, رەسپۋبليكا دەڭگەيىنە قىزمەتكە اۋىستى. بۇل جەرگىلىكتى كادرلاردى وسىرۋگە, ولاردى جاۋاپتى جۇمىستارعا تارتۋعا دەگەن ىزگى نيەتتى بىلدىرەدى. ولاردىڭ ىشىنەن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى جەكسەنباي دۇيسەباەۆتى اتاۋعا بولادى. سونداي-اق اقمولا قالاسىنىڭ سول كەزدەگى اكىمى امانجول بولەكباەۆتى ەرەكشە اتار ەدىم. ول كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەدى, ەرەن ەڭبەگىمەن كوزگە ءتۇستى.
– ەلباسىنىڭ جارلىعى بويىنشا قۇرىلعان مەملەكەتتىك كوميسسياعا توقتالىپ وتسەڭىز؟
– بۇل ماسەلەدە مىنا جايدى اجىراتىپ العان ءجون. مەملەكەتتىك كوميسسياعا جۇكتەلگەن مىندەت ءبىر بولەك, سونداي-اق وبلىستىق اكىمدىككە بەرىلگەن تاپسىرما ءبىر بولەك. بىراق ءبىز بىرلەسكەن جاعدايدا جۇمىس ىستەدىك. سەبەبى قالانىڭ جابدىقتالۋى, قىزمەت كورسەتۋدىڭ ساپالىلىعى بارىمىزگە ورتاق. اتاپ وتۋگە ءتيىسپىن, ەكى قۇرىلىم – مەملەكەتتىك كوميسسيا مەن وبلىستىق اكىمدىكتىڭ ءوزارا بايلانىسىن ۇيلەستىرەتىن ادىلبەك جاقسىبەكوۆ بولدى. ول وبلىس اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەدى.
– ال وبلىستىق اكىمدىك تاراپىنان قانداي جۇمىستار اتقارىلدى؟
– سول ۋاقىت ءۇشىن اقمولا قالاسىنىڭ ەڭ باستى پروبلەماسى جىلۋ جۇيەسى بولاتىن. ساراپتاپ, تالداپ كورسەك, 13 جىل بويى جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى (جەو) جوندەۋدەن وتكىزىلمەگەن ەكەن. ورتالىققا كوپ كۇش پەن قارجى جۇمساۋعا تۋرا كەلدى. ويتكەنى استانا الماتىدان اقمولاعا قونىس اۋدارىپ جاتسا, كوشىپ كەلگەن ەل-جۇرت توڭىپ جاتسا بولمايدى عوي. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىمەن ونى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن ءتيىستى قاراجات ءبولىندى. سونىڭ ارقاسىندا ورتالىق قالىپتى جۇمىس ىستەي باستادى. كوشىپ كەلگەندەر دە, اقمولالىلىقتار دا قاتال قىستان قىسىلماي شىقتى.
ودان كەيىنگى تاعى ءبىر وتكىر ماسەلە – ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ تاپشىلىعى ەدى. بۇل بۇرىنان بار وزەكتى پروبلەما ەكەن. ەلەكتر ەنەرگياسىن ەلىمىزدىڭ وزگە ونىرلەرىنەن ساتىپ الۋعا بولاتىن. بىراق ەلەكتر ەنەرگياسى رەسپۋبليكانىڭ كوپشىلىك ايماعىنا جەتىسپەيتىن. سەبەبى ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن بىرقاتار گەس-تەر قالىپتى جۇمىس ىستەي المادى. ءتىپتى ەكىباستۇز گرەس-ءى دە توقتاپ تۇردى سول جىلدارى...
– بۇل قيىندىقتاردان قالاي شىقتىڭىزدار؟
– ەسەپتەۋ مەن ەسەپ جۇرگىزۋدىڭ ءرولى وتە ۇلكەن. بۇرىن, كەڭەستەر وداعىنىڭ تۇسىندا ەلەكتر ەنەرگياسىن ونىڭ اقشاسىن تولەدىڭ بە, جوق تولەمەدىڭ بە, الا بەرەتىنسىڭ. ءبىز اۋىل-سەلولاردا پايدالانعان ەلەكتر ەنەرگياسىنا ەسەپتەۋ جۇرگىزۋدى جولعا قويدىق, رەتكە كەلتىردىك. قانشا پايدالانساڭ, سونىڭ اقشاسىن تولەيسىڭ. قالالاردا دا وسى جۇيە ەنگىزىلدى. وسىلايشا قالانى ەلەكتر ەنەرگياسىمەن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدىك, پروبلەما وسىلاي شەشىلدى.
بۇدان كەيىن اقمولانى سۋمەن جابدىقتاۋ ماسەلەسى تۇردى. قالا ماڭىنداعى ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسى ول كەزدە 350-400 مىڭداي قالا تۇرعىنىن سۋمەن جابدىقتاۋعا ەسەپتەلگەن بولاتىن. جىل وتكەن سايىن قالا حالقىنىڭ سانى ارتاتىنى بەلگىلى. قاجەتتى سۋدى قايدان الۋ كەرەك؟ ونىڭ بالامالى ءۇش نۇسقاسى قاراستىرىلدى. ءبىرىنشىسى – نۇرا وزەنىنەن ەسىلدەگى سۋ ارناسىنا سۋ جىبەرىپ, سول ارقىلى نۇرانىڭ سۋىن پايدالانۋ. ەكىنشىسى – جەراستى سۋىن پايدالانۋ. ويتكەنى مۇندا سۋدىڭ اسا مول قورى بار. ءۇشىنشىسى – ەرتىس –قاراعاندى كانالىنان سۋ تارتۋ. وسى ءۇش نۇسقانى جان-جاقتى قاراستىرا, سالىستىرا كەلىپ, ۇشىنشىسىنە توقتادىق. ءسويتىپ ەرتىس – قاراعاندى كانالىنان قۇبىر تارتىپ, ۆياچەسلاۆ سۋ قويماسىنا جەتكىزدىك. ءبىرىنشى نۇسقا بويىنشا نۇرا وزەنىندە زياندى قالدىقتار كوپ بولدى. ال ەكىنشى نۇسقا قالا ءۇشىن ءتيىمدى جانە ارزان ەدى. ونىڭ ۇستىنە جەراستى سۋى جەر ۇستىنە جاقىن-دى. ودان سۋ الۋعا بولمايدى ەكەن. سەبەبى ونداعى سۋدىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى بار, ول زاپاستا تۇرۋى كەرەك.
– قالانىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى ەرەكشە نىساندارى قالاي رەتتەلدى, ينفراقۇرىلىمى قالاي جاقساردى؟
– استانا تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەلورداسى بولعان سوڭ, ونىڭ اۋەجايىنا «بوينگ» سەكىلدى ءىرى ۇشاقتار دا كەلىپ قونۋى ءتيىس, قابىلداۋى قاجەت. اۋەجايدى سونداي تالاپقا كەلتىرۋ ءۇشىن ول قايتا جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, ۇشىپ-قونۋ جولاقتارى كەڭەيتىلدى. ءبىر مىسال كەلتىرەيىن, اۋەجايدىڭ قۇرىلىس جۇمىستارىن بەلگىلەنگەن ۋاقىتتا ءبىتىرۋ ماقساتىندا تاۋلىگىنە 3 مىڭ توننا اسفالتتى بەتون جەتكىزىلىپ تۇردى. قۇرىلىسشىلار مەن تەحنيكتەر كۇنى-ءتۇنى جۇمىس ىستەدى. اشىعىن ايتايىن, وسى جانە باسقا جۇمىستار پرەزيدەنت ۇشاعى اۋەجايعا كەلىپ قوناتىن ۋاقىتتان ءتورت ساعات بۇرىن عانا ويداعىداي اياقتالدى. وسىنداي اۋقىمدى جۇمىستاردى ساپالى ورىنداۋعا ءشامىل بەكبولاتوۆ, احمەتجان ەسىموۆ زور ۇلەس قوستى.
– ءبىر كۇندە وتىزداي كوشەنىڭ اتىن قازاقشالاعان ەكەنسىزدەر...
– اقمولا قالاسىندا قازاقشا اتاۋمەن اتالاتىن كوشەلەر وتە سيرەك ەدى. كوشەلەردىڭ اتاۋىن وزگەرتۋ اسا ۇلكەن يدەولوگيالىق ماسەلە ەكەنى راس. ەلباسىمەن پىكىرلەسە, اقىلداسا كەلىپ, ءبىر كۇندە وتىز كوشەنىڭ اتاۋىن قازاقشالادىق. ۇزىن دا كەڭ كوشەلەر قازاق باتىرلارى مەن حاندارى ابىلاي حاننىڭ, كەنەسارىنىڭ, بوگەنبايدىڭ ەسىمدەرىن يەلەندى. سونىمەن قاتار استاناعا جاقىن ورنالاسقان اۋداندار اتاۋلارى دا قازاقشالاندى. ءسويتىپ التى اۋداننىڭ اتاۋى ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋلارىنا يە بولدى. بۇل ماسەلەدە تۇرعىندار اراسىندا تۇسىنىستىك جۇمىستارى دا جۇرگىزىلگەنىن اتاپ وتكەن ءجون.
تاعى ءبىر اۋقىمدى جوبا پرەزيدەنتتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن «جاسىل ايماق» قولعا الىندى. قازىر ول ەلوردامىزدى قورشاپ, تال-تەرەكتەر استانانى بوران مەن جەلدەن قورعاپ تۇر. جىل وتكەن سايىن «جاسىل ايماقتا» جايقالىپ وسكەن اعاشتار مەن جەمىس-جيدەكتەر قالا قوناقتارى مەن تۇرعىندارىنىڭ دەمالىس ورنىنا اينالىپ بارادى. سول جىلدارى اقمولا قالاسى اقمولا وبلىسىنىڭ اۋماعىنا كىرەتىن. ەلوردامىز ارقىلى وبلىستىڭ بىرقاتار پروبلەمالارى دا شەشىمىن تاپتى, ەكونوميكاسى دامىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى جاقساردى.
ەلىمىزدىڭ استاناسى سارىارقاعا قونىس تەپكەننەن كەيىن وسىندا مۇمكىندىگىنە قاراي اقىن-جازۋشىلار مەن ونەر قايراتكەرلەرى دە كوشىپ كەلە باستادى. ءتۇرلى ۇجىمدار دا قونىس اۋداردى. مىسالى, «ەگەمەن قازاقستان», «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتتەرى مەن «حابار» اگەنتتىگىن اتار ەدىم. وسى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا جابىلا مەكەنجاي ىزدەگەنىمىز ءالى ەسىمدە. سونداي-اق استاناعا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كوشىپ كەلگەندەردەن بەلگىلى اقىن, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كاكىمبەك سالىقوۆتى, الەمگە تانىمال سكريپكاشى ايمان مۇساقوجاەۆانى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ءانشى كەنجەعالي مىرجىقبايدى اتار ەدىم.
استانا بۇكىل ەلىمىزدىڭ جان-جاقتى دامۋىنا جول اشتى, جاڭاشا سەرپىن بەردى. قۇيىلعان, تارتىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى ەسەلەپ ارتتى. بۇگىندە ەلورداعا قاراپ, ەلوردادان ۇلگى الىپ, وبلىستار ورتالىقتارى دا ءوسىپ-وركەندەپ جاتىر. وبلىس ورتالىقتارى كەرەمەت وزگەردى. ماقتانعانىم ەمەس, ءبىزدىڭ قالالارىمىزدىڭ دامۋ قارقىنى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ قالالارىنان دا اسىپ تۇسەدى. استانا – ەگەمەن ەلىمىزدىڭ التىن ءتاجى دەسەم, قاتەلەسە قويماسپىن. ال ونىڭ تۇپكى باستاۋىندا تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ تۇر.
– ساليقالى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
