سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار
استانانىڭ وسى جىلداردا باعىندىرعان بەلەستەرى تۇتاس ەلىمىزدىڭ قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى ەكەنى ءسوزسىز. سوندىقتان بۇل مەرەيتوي تەك ەلوردانىڭ عانا ەمەس, جالپى قازاقستاننىڭ جەتىستىگى جانە جەڭىسى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. ەۋرازيانىڭ ورتالىعىندا ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ, الەمدىك ساياسات پەن ەكونوميكاداعى وزەكتى وقيعالاردىڭ جانە قوعامدىق احۋالدىڭ ءوزارا ىقپالداسۋىنىڭ بىرەگەي ۇلگىسىنىڭ قالىپتاسۋى دا استانانىڭ اتىمەن تىعىز بايلانىستى.
استانا – الەم بويىنشا ءححى عاسىردا سالىنعان ەڭ العاشقى ەلوردا. بۇل بالتالاسا دا بۇزىلمايتىن, دۇنيەجۇزىلىك تاريحقا تايعا تاڭبا باسقانداي ەتىپ جازىلعان اقيقات ءسوز. ءوزىنىڭ جاستىعىنا قاراماستان استاناعا الەمدىك بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمنىڭ التىن بەسىگى دەگەن ابىرويلى مىندەت جۇكتەلدى. سوندىقتان ەلوردامىزدىڭ باستى ارحيتەكتورى نۇرسۇلتان نازارباەۆ استانانى بىردەن الەمدىك مادەنيەتتىڭ ورتالىعى, ۇلتتىق رۋح پەن يننوۆاتسيا ۇيلەسىم تاپقان ەۋرازيانىڭ جاقۇت-جاۋھارى رەتىندە جوبالادى.
استانانى بۇكىل قازاقستاننىڭ شاعىن عانا ۇلگىسى دەۋگە دە بولادى. سەبەبى ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى تاريحى, جەتىستىكتەرى مەن جەڭىستەرى ءبىزدىڭ اسەم دە سۇلۋ استانامىزدىڭ تاريحىمەن تىعىز بايلانىستى. ءتىپتى الەمنىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساق تا قازاق ەلىن ەڭ الدىمەن ەلباسىمىزبەن جانە استانامىزبەن تانىپ جاتاتىنى بارشامىزعا جاقسى ءمالىم. وسىلايشا قازاقستان جاڭا عاسىردا جاڭا استاناسىن سالۋ ارقىلى بۇكىل الەمنىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ, ىنتىماق پەن بىرلىكتىڭ مەكەنى رەتىندە تانىلدى.
نەگىزى ەلىمىزدىڭ الەمدىك قوعامداستىقتى ءدۇر سىلكىندىرگەن العاشقى ءارى اسا ماڭىزدى قادامى جەر بەتىندەگى ءتورتىنشى يادرولىق الەۋەتتەن باس تارتۋى ەكەنى بەلگىلى. ەلباسىمىزدىڭ بۇل تاريحي شەشىمى قازاقستاننىڭ دۇنيەجۇزىلىك يادرولىق قارۋسىزدانۋدىڭ باستى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋىنا مۇمكىندىك بەردى.
سول سەبەپتى دە باسقا جەردە ەمەس, ءدال استانادا «اتوم» حالىقارالىق جوباسى قولعا الىندى.
ونىڭ باستى ماقساتى – الەم حالقىن يادرولىق سىناقتاردى ءبىرجولا توقتاتىپ, مۇنداي قارۋدى تۇبەگەيلى جويۋ ءىسىن قولداۋعا شاقىرۋ. سوندىقتان جوبا اياسىندا جەر بەتىندەگى ءار ادام يادرولىق سىناقتاردان باس تارتۋعا شاقىراتىن ونلاين-پەتيتسياعا قول قويۋعا جاعداي جاسالعان. سول ارقىلى ارقايسىمىز يادرولىق سىناقتارعا جان-جاقتى تىيىم سالۋ تۋرالى شارت تالاپتارىنىڭ تەزىرەك ورىندالۋىنا ءوز سەپتىگىمىزدى تيگىزۋگە مۇمكىندىك الىپ وتىرمىز. بۇل ماسەلە بويىنشا قازاقستان بۇكىل الەمنىڭ قولداۋ كورسەتۋىن ماقسات تۇتىپ وتىر.
وسى باعىتتا ەلىمىز ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن دە ەرەكشە اتاپ وتكەن ءجون. ماسەلەن قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن بۇۇ 29 تامىزدى حالىقارالىق يادرولىق سىناققا قارسى ءىس-ارەكەتتەر كۇنى دەپ جاريالادى. بۇل قازاقستاننىڭ جانە ەلىمىزدى بيىكتەرگە بەيبىت تۇردە باستاپ كەلە جاتقان ەلباسىمىزدىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جەڭىسى ەكەنى ءسوزسىز.
سونىمەن قاتار 2015 جىلى استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەن اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىكتىڭ وسكەمەن قالاسىنداعى ءۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتىندا تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن ورنالاستىرۋ تۋرالى كەلىسىمگە قول قويعانىن بىلەمىز. بۇل وقيعانى دا حالىقارالىق قوعامداستىق جوعارى باعالادى. مۇنداي باستاما ەكى ماقساتتاعى تەحنولوگيالاردىڭ باقىلاۋسىز تارالۋىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل – قازاقستاننىڭ جاڭا تەحنولوگيالاردى دامىتۋ جانە پلانەتامىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ىسىنە قوسقان ناقتى ۇلەسى. وسى ايتىلعانداردى ەسكەرە وتىرىپ, يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى جونىندەگى جاھاندىق ءسامميتتى استانادا دا وتكىزۋگە ابدەن بولاتىنىن اڭعارامىز.
حالقىمىزدىڭ بىرلىككە, ىنتىماققا دەگەن ۇمتىلىسى دا استانانىڭ اسقاق رۋحىندا ايشىقتى كورىنىس تاپقان. ەۋرازيانىڭ جۇرەك تۇسىندا ورنالاسقان ەلوردامىز ەجەلدەن مادەنيەتتەر مەن حالىقتاردىڭ توعىسقان تۇسى ەكەنى انىق. وسىعان وراي مەملەكەت باسشىسىنىڭ «كەزىندە كوپتەگەن ۇلت وكىلدەرى بۇل جەردەن باس ساۋعالايتىن پانا, تۋعان وتانىنا اينالعان جايلى مەكەن تاپتى», دەگەن ەدى. سوندىقتان مادەنيەتتەر مەن قۇندىلىقتاردىڭ وسىلايشا ۇيلەسىم تابۋى قازاقستان مەن ونىڭ جاس استاناسىنىڭ باستى جەتىستىگىنە اينالدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس.
نەبارى 1999 جىلدىڭ وزىندە استانا يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «الەم قالاسى» دەگەن اتاقتى يەمدەندى. بۇل جوعارى مارتەبەنى بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ كونفەسسياارالىق, ەتنوسارالىق, وڭىرارالىق جانە حالىقارالىق سالالارداعى سىڭىرگەن ەڭبەگى مەن توككەن تەرىنە بەرىلگەن ءادىل باعا دەپ قابىلدايمىز.
ماسەلەن, 2003 جىلى استانادا وتكەن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر ليدەرلەرىنىڭ ءبىرىنشى سەزى بۇكىل الەمدى ەلەڭ ەتكىزگەن ەلەۋلى وقيعا رەتىندە تاريحقا جازىلدى. سەبەبى, ول كەزدە دىنارالىق شيەلەنىس ۋشىعىپ, ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ باسشىلارىن ءبىر ۇستەل باسىنا وتىرعىزۋ تۇرماق, ءبىر جەرگە جيناۋدىڭ ءوزى مۇڭ بولاتىن. سوندىقتان استاناداعى سەزد دىنارالىق ماسەلەنى حالىقارالىق دەڭگەيدە تالقىلاپ, ونى شەشۋدىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن جاڭا بەلەسكە كوتەرۋدى كوزدەدى. ناتيجەسىندە ءتۇرلى ءدىن وكىلدەرى ەلوردامىزدا باس قوسىپ, ءبىر-بىرىمەن بەيبىتشىلىك پەن ادامزاتتىڭ بولاشاعى تۋرالى پىكىر الماسىپ, جاھاندىق كۇن ءتارتىبىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. سودان بەرى وتكىزىلگەن وسىنداي 5 سەزدىڭ بارلىعى قازاقستاننىڭ الەمگە دىنارالىق ديالوگ جانە ىنتىماقتاستىق ەلى رەتىندە تانىلۋىنا داڭعىل جول اشتى.
بۇل فورۋمنىڭ الەمنىڭ ءار قيىرىندا تولاسسىز جۇرگىزىلىپ كەلە جاتقان كەيبىر ەتنوسارالىق جانە كونفەسسياارالىق قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋدا دا ۇلكەن ماڭىزعا يە بولعانىن اتاپ وتكەن ءجون. سوندىقتان نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اتالعان سەزدى وتكىزۋ تۋرالى شەشىمىن بارشا دىندەر مەن كونفەسسيالاردى بىرلىك پەن بەرەكەگە شاقىرعان ۇندەۋ دەپ تە قابىلداۋعا بولادى.
جالپى كوپتەگەن تەيستيكالىق دىندەر پايعامبار مەن قۇدايدىڭ ديالوگىنان باستالعان. ال كەيىن پايعامبار ادامدارمەن ءوز ديالوگىن جۇرگىزگەن. ياعني, دىندەردىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى – كوممۋنيكاتيۆتىلىك جاراتقانعا سەنەتىن جانداردىڭ قۇدايمەن جانە ءبىر-بىرىمەن قاتىناسى ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. سەزد وتكىزىلگەنگە دەيىن مۇنداي كوممۋنيكاتسيانىڭ اياسى وتە تار بولدى. ويتكەنى ءتۇرلى كونفەسسيالاردىڭ وكىلدەرى تەك ءبىر ءدىننىڭ ىشىندە عانا شەكتەلىپ قالعان بولاتىن. دەگەنمەن, بايلانىستىڭ مۇنداي دەڭگەيى ومىرشەڭ بولمايتىنىن تاريحي تاجىريبە ايقىن كورسەتىپ بەردى. سول سەبەپتى سەزد دىندەر اراسىنداعى ديالوگ يدەياسىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارىپ, دىنارالىق كوممۋنيكاتسيانى كۇشەيتۋ ءۇشىن بارلىق جاعدايدى جاسادى.
الايدا بۇل تەك الەمدىك ديالوگتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ باستاماسى عانا بولاتىن. سەبەبى كەيىن ەلوردامىز ەلىمىزدىڭ باسقا سالالارداعى مەدياتيۆتى الەۋەتىن دە جان-جاقتى دامىتۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى.
كەلىسسوزدەر ءۇشىن جاعداي جاساۋ, كوممۋنيكاتيۆتى الاڭداردى قامتاماسىز ەتۋ, مەدياتسيا سياقتى يگىلىكتى ىستەردىڭ بارلىعى ءبىزدىڭ ۇلتتىق كودىمىزدىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى. سوعان سايكەس جاڭا ەلوردامىزعا دا وسىنداي ميسسيا جۇكتەلدى. ناتيجەسىندە استانا ەتنوستىق جانە كونفەسسيالىق توپتاردى تاتۋلاستىراتىن تاريحي ورىنعا اينالدى. ءدال وسى ەرەكشەلىك ەكى باعىتتا ديالوگ پەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.
ءبىرىنشى باعىت, قازاقستاننىڭ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (شىۇ), ەۋروپاداعى قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ەقىۇ), يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى (يىۇ) سياقتى ءىرى گەوساياسي ۇيىمداردا توراعالىعى كەزىندە ەلدەردىڭ ءوزارا ءىس-ارەكەتى نىعايىپ, بايلانىستار ارتا ءتۇستى. بۇل ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جوعارى بەدەلى مەن الەم ساياساتىنداعى الپاۋىت تۇلعالاردىڭ ءبىزدىڭ ەلباسىنا دەگەن ەرەكشە قۇرمەتىن بىلدىرەدى. ءدال وسى كەزدە استانا كوپتەگەن ماڭىزدى گەوساياسي جانە حالىقارالىق شەشىمدەردى قابىلدايتىن باستى ورتالىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە دە تانىلىپ ۇلگەردى. كوپتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلار مەن ساياساتكەرلەردىڭ استانانىڭ ديپلوماتيالىق رۋحىن ءىس جۇزىندە سەزىنگەنى دە وسى كەزەڭ بولاتىن.
بۇرىنعى كەڭەستىك ەلدەردىڭ اراسىنان قازاقستان العاش بولىپ, ياعني 2010 جىلى ەۋروپاداعى قاۋiپسiزدiك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعا بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە استانادا 11 جىلدىق ۇزىلىستەن كەيىن ەقىۇ ءسامميتى ءوتتى.
كەلەسى 2011 جىلى قازاقستاننىڭ يىۇ-داعى توراعالىق ەتۋى دە جەمىستى بولدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى استانادا وتكەن يىۇ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ 38-سەسسياسىندا يسلام كونفەرەنتسياسى ۇيىمىنىڭ اتاۋى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى بولىپ وزگەرتىلدى. بۇدان باسقا, يىۇ-نىڭ ورتالىق ازيامەن ىنتىماقتاستىق جونىندەگى ءىس-قيمىلدار جوسپارى قابىلداندى.
قحر توراعاسى سي ءتسزينپيننىڭ 2013 جىلى ەلوردادا ۇلى جىبەك جولىن جانداندىرۋ ماقساتىندا ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناسىمىزدى ودان ءارى نىعايتا تۇسەتىن ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىن ۇسىنۋى دا كەزدەيسوقتىق ەمەس. بۇل استانانىڭ حالىقارالىق باستامالار مەن گەوساياسي جوبالاردىڭ ورتالىعى رەتىندە مويىندالۋىنىڭ ناقتى كورىنىسى.
ەلىمىزدىڭ شىۇ-عا توراعالىق ەتۋى 2017 جىلى استانادا وتكەن سامميتپەن اياقتالىپ, ۇيىمعا ءۇندىستان مەن پاكىستاننىڭ قوسىلعاندىعى تۋرالى تاريحي قۇجاتقا قول قويىلدى. اتالعان ەكى ەلدىڭ قوسىلۋىنىڭ ارقاسىندا شىۇ جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ 40 پايىزىنىڭ, الەم ەكونوميكاسىنىڭ شامامەن ۇشتەن ءبىر بولىگىنىڭ مۇددەسىن بىلدىرەتىن ءىرى ۇيىمعا اينالدى.
ەكىنشى باعىت. سوڭعى جىلداردا استانا ءوزىنىڭ ايتارلىقتاي بىتىمگەرلىك الەۋەتىن تانىتتى. ماسەلەن, بۇكىل الەم ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان سيريالىق داۋدى رەتتەۋ جونىندەگى كەلىسسوزدەر «استانا پروتسەسى» دەگەن اتاۋعا يە بولدى.
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا ءبىر كەزدەرى استانانىڭ «ورتاازيالىق جەنەۆاعا» اينالاتىنىن ەلەستەتۋ قيىن ەدى. ءتىپتى ول مۇلدەم مۇمكىن ەمەستەي كورىنگەنى دە جاسىرىن ەمەس. ەندى مىنە, بۇگىن ەلوردامىز – الەمدىك ساياسي شيەلەنىستى شەشۋگە ىقپال ەتەتىن نەگىزگى تۇعىر بولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە استانا حالىقارالىق ارەنادا تانىلعان بىتىمگەرلىك ورتالىققا اينالدى. اتاپ ايتقاندا, سيريالىق كەلىسسوزدەردىڭ 9 كەزەڭى وسىنداي اسا كۇردەلى گەوساياسي ماسەلەنى شەشۋدەگى دايەكتى جەتىستىگىمىزدى كورسەتىپ بەردى. وسىنىڭ بارلىعى حالىقارالىق سەرىكتەستەردىڭ استاناعا دەگەن سەنىمىمەن قاتار, قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ الەمدەگى بىتىمگەر رەتىندەگى بەدەلىن ايشىقتاي تۇسەدى.
بۇدان بۇرىن قازاقستاننىڭ 2010 جىلى قىرعىزستانداعى جاعدايدى رەتتەۋگە, سونداي-اق 2015 جىلى انكارا مەن ماسكەۋ اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستاردى قالپىنا كەلتىرۋگە قاتىسقانىن اتاپ وتكەن ءلازىم. بۇعان قوسا, الەمدىك قوعامداستىق قازاقستاننىڭ 2013 جىلى يران يادرولىق باعدارلاماسىنىڭ ماسەلەلەرىن رەتتەۋگە قوسقان ۇلەسىن كەڭىنەن تالقىلادى. سوندا ساراپشىلار استانانىڭ الەمدىك ساياسي كەڭىستىكتەگى جاھاندىق مەدياتيۆتى قىزمەتىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. جالپى, بۇكىل الەم نۇرسۇلتان نازارباەۆتى بۇگىنگى زاماننىڭ اتاقتى ساياساتكەرى عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە ەڭ كۇردەلى, ءتىپتى, شەشىمى جوق بولىپ كورىنەتىن گەوساياسي داۋلاردى شەشۋ قابىلەتى بار حالىقارالىق بىتىمگەردىڭ ءبىرى رەتىندە تانيدى.
سونداي-اق استانا وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ستراتەگياسىن پانازياتتىق ديالوگ قۇرۋ ارقىلى دا ىسكە اسىرىپ كەلە جاتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. ونىڭ نەگىزگى جارقىن كورىنىسى رەتىندە ازياداعى ءوزارا iس-قيمىل جانە سەنiم شارالارى جونiندەگi كەڭەستى (اوسشك) اتاۋعا بولادى.
سوندىقتان دا 2018 جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ اقش-قا جاساعان جۇمىس ساپارى بارىسىندا, ەكى مەملەكەتتىڭ باسشىلارى ورتالىق ازياداعى جالپى قاۋىپ-قاتەرلەرگە قارسى تۇرۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتىڭ وڭىرلىك فورماتتارىن پايدالانۋعا ۋاعدالاستى. سونىڭ ىشىندە وڭىردەگى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدە «س5+1» فورماتىنداعى ديالوگتىڭ بولاشاعى زور.
جالپى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ اقش-قا ساپارىن تاريحي دەپ اتاۋعا ابدەن بولادى. ساپار بارىسىندا دونالد ترامپ ەلباسىنىڭ ەل تاۋەلسىزدىگىن قالىپتاستىرۋداعى ەرەكشە ءرولى مەن ونىڭ جالپىۇلتتىق قولداۋىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە باسا نازار اۋداردى. ءوز سوزىندە قازاقستانداعى وڭ وزگەرىستەردى تىلگە تيەك ەتكەن اقش پرەزيدەنتى استانانىڭ وڭىردەگى عانا ەمەس, تۇتاس الەم بويىنشا بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋداعى قىزمەتىنە ەرەكشە توقتالدى.
بۇگىندە استانانىڭ بىتىمگەرشىلىك ارەكەتتەرى جالپى الەم بويىنشا قولداۋ تاۋىپ وتىر. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ جاھاندىق باستامالارى بۇۇ رەسمي قۇجاتتارىندا كورسەتىلۋدە. ءتىپتى بۇۇ-دا رەسمي قۇجات رەتىندە دە قابىلداندى. ونىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسىن ايتۋعا بولادى.
ەلىمىزدىڭ باس قالاسى باسقا دا حالىقارالىق جوبالار مەن باستامالاردىڭ جۇزەگە اسىرىلۋىنا بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. بىلتىر مامىر ايىندا وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمىندا مەملەكەت باسشىسى جاھاندىق مەگاترەندتەر قاتارىنداعى ەنەرگەتيكالىق رەۆوليۋتسياعا ايرىقشا سەرپىن بەردى. سول ارقىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستان دامۋىنىڭ ناقتى ينديكاتورى – بالامالى ەنەرگيا ۇلەسىن 2030 جىلعا قاراي ەلىمىزدىڭ ەنەرگوتەڭگەرىمىندە 30 پايىزعا دەيىن جەتكىزۋدى ايقىنداپ بەردى.
وسى باعىتتا ەلىمىز بەن ەلوردامىز ۇلكەن ءارى ماڭىزدى قادام جاساپ, ەكسپو-2017 حالىقارالىق كورمەسىن وتكىزدى. كورمە بۇكىل الەمگە ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» وتكەنىن بىلدىرەتىن باستى مەسسەدجگە اينالدى. بۇل الەمنىڭ «قارا التىن» وندىرۋدە قورشاعان ورتاعا وراسان زور زاردابىن تيگىزەتىن قولجەتىمدى ءوندىرىس تۇرىنەن قازىرگى زامانعا ساي «جاسىل» تەحنولوگياعا كوشۋگە دايىن ەكەنىن ايقىن اڭعارتادى.
ەكسپو-نىڭ مامانداندىرىلعان فورماتتاعى كورمەسى العاش رەت ورتالىق ازيادا, سونىڭ ىشىندە استانادا وتكىزىلگەنىن بىلەمىز. ەلباسى ەكسپو-2017 كورمەسىن تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەڭ ەلەۋلى جەتىستىگى رەتىندە اتاپ ءوتتى. كورمەنىڭ نەگىزى بولعان «بولاشاقتىڭ ەنەرگياسى» تاقىرىبى قازاقستاننىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتىنىڭ بارلىق پروگرەسسيۆتى ۆەكتورلارىنىڭ سينتەزىن اڭعارتادى. كورمە قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت جاعدايدا پايدالانۋ, جاسىل ەكونوميكا جانە باسقا دا باعىتتار بويىنشا باستامالارىنىڭ لايىقتى جالعاسى بولىپ تابىلادى. ولاردىڭ اراسىندا قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ «جاھاندىق ەنەرگەتيكالىق ستراتەگيا» باستامالارى مەن «جاسىل كوپىر» ارىپتەستىك باعدارلاماسى دا بار. بۇل باعدارلامالاردى 2015 جىلى بۇۇ-نىڭ تۇراقتى دامۋ كونفەرەنتسياسى قولداپ, «ريو+20» كونفەرەنتسياسىنىڭ قورىتىندى قۇجاتتارىنىڭ قاتارىنا قوستى. ودان بولەك, «جاسىل كوپىر» باعدارلاماسى تۇراقتى دامۋ بويىنشا وڭىرارالىق باستاما بولىپ تابىلاتىنىنا دا نازار اۋدارعان ءجون.
ەكسپو-2017 كورمەسىن تاماشالاعان 4 ميلليون ادام ونداعى پاۆيلونداردى بالامالى ەنەرگەتيكانى دامىتۋ جونىندەگى ەنتسيكلوپەديا دەپ اتادى. كورمەگە 115 ەل مەن 22 حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قاتىسۋىن دا زور جەتىستىك دەپ ساناۋعا بولادى. بۇل اۋقىمدى ءىس-شارا بارلىق قازاقستاندىقتارعا قۋانىش سىيلاپ, حالىقتىڭ ماقتانىشىنا اينالدى. بۇل كورمە ارحيتەكتۋرالىق يننوۆاتسيالار مەن تەحنولوگيالاردى پايدالانۋ ارقىلى بىرقاتار ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردىڭ قۇرىلىسىنا ىقپالىن تيگىزدى. ولاردىڭ قاتارىندا «نۇرلى جول» ۆوكزالى مەن اۋەجايدىڭ جاڭا تەرمينالى دا بار. سونداي-اق Platio كۇن تروتۋارى سياقتى كەيبىر «جاسىل يننوۆاتسيالاردى» استانا ءوز ينفراقۇرىلىمىنا ەنگىزىپ, قازاقستاندىق جانە ورتاازيالىق قالالار ءۇشىن ەڭ ۇزدىك مىسال رەتىندە كورسەتە ءبىلدى. ەلوردامىزدىڭ بارلىق جەتىستىكتەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ استانانىڭ تاريحي جانە زاماناۋي ارتىقشىلىقتارىن, جالپى ونىڭ الەۋەتىن جۇيەلى ءارى كەشەندى پايدالانۋىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولدى.
وركەنيەتتەر ديالوگىنىڭ جاھاندىق ورتالىعى رەتىندە تانىلعان استانا فەنومەنىنە دە توقتالا كەتكەن ءجون. مىڭ قۇبىلعان قازىرگى الەمدىك گەوساياسي احۋال ءاپ-ساتتە دۇنيەنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاراتىن جويقىن داۋىلعا ۇقسايتىنى بەلگىلى. سوندىقتان استانا سىندارلى ديالوگتىڭ تۇراقتى جانە ۇدايى جۇمىس ىستەپ تۇراتىن ۇلگىسىن تانىتا وتىرىپ, جاسامپاز جانە بەيتاراپ ورتالىق بولىپ قالا بەرمەك. بۇل ەلىمىزدىڭ جاھان بولاشاعىنا قاتىستى ماسەلەدە كەسىمدى پىكىر, ۇتىمدى ۇسىنىس ايتاتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى ابىرويعا يە ەكەنىن ايشىقتاي تۇسەدى. سوندىقتان ەلوردامىزدا بىتىمگەرشىلىك جانە كوممۋنيكاتسيالىق باستامالاردى ىسكە اسىرۋ ءىسىن الەمنىڭ ەڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا قوسىلۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام دەپ قابىلداۋىمىزعا بولادى.
ءبىز ءوزىمىزدىڭ باتىل ارەكەتىمىز بەن وتكىر پىكىرلەرىمىز ارقىلى حالىقارالىق جانە گەوساياسي پروتسەستەر بارىسىندا بۇكىل الەمگە ءوزىمىزدىڭ كوزقاراسىمىزدى ايقىن بىلدىردىك. ەلباسىمىزدىڭ بەدەلى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ استاناسىنىڭ جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءيميدجىن ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن نەگىزگى ۇستىنعا اينالدى. مۇنىڭ بارلىعى استانانىڭ ارااعايىندىق, توزىمدىلىك, تاباندىلىق جانە جاڭا زاماننىڭ جارقىن جەتىستىكتەرىن ەركىن مەڭگەرگەن يننوۆاتسيالىق رۋحىن قالىپتاستىرىپ, اتاق-ابىرويىن اسقاقتاتا ءتۇستى. ەندى بۇكىل الەم بۇل فەنومەندى جاڭا عاسىردىڭ جاۋھارى دەپ مويىنداپ, سوعان قاراپ بوي تۇزەپ, ونى «استانانىڭ اسقاق رۋحى» دەپ اتايتىنىنا كامىل سەنەمىز.
باسىمىزعا قونعان وسى باقىتىمىز باياندى بولسىن! اتا-بابالار ارمانىن اقيقاتقا اينالدىرعان ەلباسىمىز ەلدى ءوزى سالعان دامۋدىڭ دارا جولىمەن جارقىن بولاشاققا باستاي بەرسىن!
ماۋلەن اشىمباەۆ,
«نۇر وتان» پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى
