ءبىرى ءسۇيىنشى سۇراپ, ەندى ءبىرى وزگە وڭىرلەردەن قۇتتىقتاۋلار قابىلداپ جاتسا, ەرتەڭگى كۇنىن وڭ وزگەرىستەرمەن بايلانىستىرا جوسپارلاپ ۇلگەرگەندەر دە از ەمەس. جالپى, ءوڭىر تۇرعىندارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاريحي شەشىمىن قىزۋ قولداپ, كەزىندە قازاق حاندىعى مەن تۇركى الەمىنىڭ ساياسي ءارى رۋحاني ورتالىعى بولعان, اقىندار جىرعا قوسقان تۇركىستاننىڭ قايتا تۇلەيتىنىن ايتۋدا.
ءيا, تۇركىستان – تاريحتىڭ تالايىن كورگەن كونە شاھار. مۇندا تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ وتكەن عاسىرلارداعى سالتى مەن ءداستۇرىن, تاريحىن ۇمىتتىرمايتىن جادىگەرلەر كوپتەپ ساقتالعان. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسى – تۇركى جۇرتىنىڭ وتكەنى مەن بۇگىنىن بايلانىستىرىپ جاتقان رۋحاني ۇندەستىگىنىڭ ورتالىعى ىسپەتتى. وتكەن جىلى تۇركى الەمىنىڭ مادەني استاناسى مارتەبەسىن ابىرويلى اتقارعان تۇركىستان وسى باعىتتا دامۋىن جالعاستىرۋى ءتيىس. ولاي دەيتىنىمىز, مەملەكەت باسشىسى تۇركىستان قالاسىن تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعى رەتىندە دامىتۋ بويىنشا بىرقاتار تاپسىرما بەردى. سونداي-اق وبلىس ورتالىعى رەتىندە زامان تالابىنا ساي دامىپ, تۇرلەنۋى ءتيىس. بۇل ورايدا وبلىس ورتالىعىنا ينۆەستيتسيالار تارتىلىپ, قۇرىلىس قارقىن الاتىنى ءمالىم.
قازىرگى تاڭدا تۇركىستاننىڭ ەرتەڭگى تىنىس-تىرشىلىگىنە, بولاشاعىنا بايلانىستى ناقتى جوبالار جاسالىپ ۇسىنىلۋدا. وبلىستىق ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركىن ءجۇسىپتىڭ ايتۋىنشا, تۇركىستاننىڭ وبلىس ورتالىعى رەتىندە دامۋ الەۋەتى مول. اۋدان ورتالىعى رەتىندە 2025 جىلعا دەيىن جاسالعان باس جوسپار ۇلكەن وزگەرىسكە ۇشىرايتىنى انىق. ول قۇجات 170 مىڭ تۇرعىنعا ەسەپتەلىپ جاسالعان. قازىردىڭ وزىندە تۇركىستان تۇرعىندارىنىڭ سانى 161 مىڭعا جۋىقتاعان. دەمەك, وبلىس ورتالىعىنىڭ باس جوسپارى 450-500 مىڭ ادامعا ەسەپتەلىپ جاسالادى.
جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, تۇركىستاندى وبلىستىڭ عانا ەمەس, تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعى رەتىندە دە دامىتۋ كوزدەلىپ وتىر.
– قالانىڭ قازىرگى باس جوسپارى 18 مىڭ گەكتارعا جاسالعان, ونىڭ 10 مىڭ گەكتارى يگەرىلگەن. ءبىز الدىن الا جوبالاردى جاساپ, ءتيىستى ورىندارعا ۇسىندىق. ول جوبالاردا ءبىرىنشى بولىپ كوشەتىنىنە بايلانىستى اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىق, سوعان قاتىستى سالىناتىن نىساندار قامتىلعان. ياعني, اكىمدىك, وبلىستىق, اۋماقتىق باسقارمالار, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى سىندى مەكەمەلەر ەنگىزىلگەن. شامامەن 38 نىسان بوي كوتەرەدى. ءبىرىنشى كەزەڭدە 670 گەكتارعا اكىمشىلىك-ىسكەرلىك ورتالىقپەن قاتار, 50 مىڭ ادامدى قامتيتىن تۇرعىن ءۇي كەشەندەرىنىڭ قۇرىلىسى قارالعان. سونداي-اق, 2000 گەكتارعا 120-150 مىڭ حالىقتى ورنالاستىرۋ كوزدەلگەن جوبا جاسالدى. ارينە, ول جەردە تەك تۇرعىن ۇيلەر عانا ەمەس, مادەنيەت وشاقتارىن, سپورت كەشەندەرىن, الەۋمەتتىك نىسانداردى سالۋ جوسپارلانادى.
ال اۋماعى 35 مىڭ گەكتار بولعان جاعدايدا وعان ىرگەلەس 3-4 ەلدى مەكەن ەنىپ, قالا تەرريتورياسىندا قالادى. جاڭا قالانى ينفراقۇرىلىممەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بار. اۋىز سۋ جەتكىلىكتى, ونىمەن قويماي, تۇركىستاندا 70 جىلعا جەتەتىن جەراستى سۋ كوزدەرى بار. ەلەكتر قۋاتى دا قالانى قامتۋعا جەتكىلىكتى, دەگەنمەن پودستانسا سالۋ قاجەت. جالپى, قالانىڭ جاڭا باعىتتا دامۋىنا قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر ەسەپتەلىپ-ەسكەرىلىپ, رەسپۋبليكالىق كوميسسياعا ۇسىنىلىپ وتىر. قالانىڭ دامۋى بويىنشا ىسكە اسىرىلاتىن جوبالار ەكى كەزەڭ – 2018-2020 جىلدار جانە 2020-2023 جىلدار ارالىعىندا جۇرگىزىلەدى دەپ جوسپارلانعان. 2023 جىلعا دەيىن نەگىزگى جۇمىستاردىڭ بارلىعى اياقتالۋى ءتيىس, – دەيدى وبلىستىڭ باس ساۋلەتشىسى ە.ءجۇسىپ.
تۋريزم سالاسىن دامىتۋ دا باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى رەتىندە قالادى. بۇل ورايدا ەسكى قالا, ياعني ق.ا.ياساۋي كەسەنەسى ماڭايىندا جاڭا مۇراجايلار, قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىن سالۋ بويىنشا جوبالار جاسالعان. ايتا كەتەلىك, جاڭا نىسانداردىڭ بارلىعى شىعىس ۇلگىسىندە سالىنباق. ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز ەسكەرىلمەك. جاڭا اۋەجاي, تەمىر جول ۆوكزالىنىڭ سالىنۋى دا ۋاقىت تالابى. جاڭا اۆتوۆوكزال قالا شەتىندە ورنالاسادى, سونداي-اق بازارلار زاماناۋي ساۋدا ورتالىقتارى رەتىندە بوي كوتەرەدى. بۇگىنگىدەي جابايى ساۋداعا جول بەرىلمەيدى. قالا كوشەلەرىنىڭ كەڭ جولاقتى بولۋى دا ەسكەرىلگەن. جاسىل بەلدەۋ ورناتۋ, تۇرعىندارعا بارىنشا قولايلى ەتۋ دە كوزدەلىپ وتىر. جاڭا قالاعا زاماناۋي تەحنولوگيا بىردەن ەنگىزىلمەك. ياعني, اقىلدى قالا ەتۋ, تسيفرلاندىرۋ نەگىزگى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. بارلىق جۇمىستار تۇركىستاندى دامىتۋدىڭ ءۇش – اكىمشىلىك-ىسكەرلىك, تاريحي-مادەني, رۋحاني-زياتكەرلىك باعىتتار بويىنشا اتقارىلماق. بۇل ورايدا بۇگىنگى قالا ماڭىنداعى سۋارمالى جەرلەردى بارىنشا ساقتاپ قالۋ جولدارى قاراستىرىلۋدا. دەگەنمەن ينفراقۇرىلىم سالۋدى قاجەت ەتەتىن جەرلەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارۋ, باسقا جەردەن ورىن بەرۋ جولدارى زاڭ شەڭبەرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.
تۇركىستانمەن بىرگە وعان ىرگەلەس اۋداندار دا داميتىن بولادى. وبلىستىق ءماسليحات دەپۋتاتى س.يبادۋللاەۆتىڭ ايتۋىنشا, 80 مىڭ تۇرعىنى بار كەنتاۋ قالاسىنا تۇركىستاننىڭ 12 اۋىلدىق وكرۋگى قوسىلىپ, ۇلكەن اۋدانعا اينالدى. سونداي-اق تۇركىستان – ارىستانباب – تورتكۇل باعىتىندا اۆتوجول بويىندا كاسىپكەرلىك داميدى. «وبلىس ورتالىعى بولعان سوڭ سىردىڭ جاعالاۋىندا دەمالىس ورىندارى اشىلۋى ءتيىس. قالاعا جاقىن كەنتاۋ مەن وتىرار اۋداندارى وبلىس ورتالىعى تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتەتىن بولادى. ياعني, ول اۋدانداردا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ, وڭدەۋ ءتيىمدى تابىس كوزىنە اينالادى. تۇركىستاندا ءىرى ءوندىرىس ورىندارى جوقتىڭ قاسى. دەگەنمەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس جاقسى دامىعان», – دەيدى س. يبادۋللاەۆ.
ايتقانداي-اق قالادا 13,3 مىڭ بىرلىك شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرى جۇمىس ىستەۋدە. تۇركىستاننىڭ 2018 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى بويىنشا قالا كاسىپورىندارى ء(ۇي شارۋاشىلىقتارىن قوسقاندا) 6329,6 ملن تەڭگەنىڭ ونەركاسىپ ءونىمىن وندىرگەن. ونەركاسىپ ونىمدەرىن وندىرۋمەن 4 ءىرى جانە ورتا, 12 شاعىن, 3 قوسالقى كاسىپورىن اينالىسادى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ جالپى كولەمى 8392,4 ملن تەڭگە بولعان, وتكەن جىلدىڭ ءتيىستى كەزەڭىمەن سالىستىرعان ءوسىم بار. قالانىڭ اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى 5843,4 توننا مال جانە قۇس ەتىن ء(تىرى سالماقتا), 24,3 مىڭ توننا ءسۇت, 4638,0 مىڭ دانا جۇمىرتقا وندىرگەن. نەگىزگى قورعا باعىتتالعان ينۆەستيتسيا كولەمى 9641,9 ملن تەڭگە. قالادا 33368 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە تۇسكەن سالىقتار مەن باسقا تولەمدەردىڭ كولەمى 2101,1 ملن تەڭگە بولىپ, جوسپار 120,6%-عا ورىندالعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەتكە 1376,7 ملن تەڭگە سالىقتار مەن باسقا تولەمدەر تۇسكەن, نەمەسە جوسپاردىڭ ورىندالۋ كورسەتكىشى – 124,4%.
2018 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا قالانىڭ جۇمىسپەن قامتۋ ورىندارىنا 2695 ادام ءوتىنىش ءبىلدىرىپ, 1532 ادام جۇمىسپەن قامتىلعان. قالا بويىنشا 140 مەكتەپكە دەيىنگى تاربيە بەرۋ مەكەمەسىندە 20 006 بالا, ونىڭ ىشىندە 63 مەكتەپ جانىنداعى شاعىن ورتالىقتا 8642 بالا تاربيەلەنۋدە. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالاردىڭ بالاباقشامەن قامتىلۋ دەڭگەيى «بالاپان» باعدارلاماسى بويىنشا – 89,0%. قالادا 55 883 وقۋشىنى قامتىعان 73 مەكتەپ جۇمىس ىستەيدى. بارلىق مەكتەپكە بايلانىس ورناتىلىپ, ينتەرنەت جۇيەسى قوسىلعان. مەكتەپتەر 2403 بىرلىك كومپيۋتەرلىك تەحنيكامەن جابدىقتالعان, نەمەسە ءبىر كومپيۋتەرگە 23,3 وقۋشىدان كەلەدى. تۇركى دۇنيەسىنىڭ استاناسى سانالاتىن تۇركىستاندا جالپى مەديتسينا سالاسىنىڭ دامۋى قارقىن العان. ۇلت ساۋلىعىنا اسا ءمان بەرىپ وتىرعان شاھاردا حالىق سانىنىڭ وسۋىنە بايلانىستى بولاشاقتا جاڭا مەديتسينا مەكەمەلەرى بوي كوتەرمەك. سونداي-اق, 66 مادەنيەت مەكەمەسى, ونىڭ ىشىندە 43 كىتاپحانا, 17 كلۋبتىق مەكەمە, 5 مۇراجاي (ونىڭ 4 فيليال) جانە تەاتر قىزمەت كورسەتۋدە.
وبلىس ورتالىعىنىڭ ەرتەڭگى كەلبەتىنە قاتىستى پىكىر ايتۋشىلار از ەمەس. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك تۇركىستاندا بوي كوتەرەتىن جاڭا نىسانداردىڭ شىعىس ۇلگىسىندە, ۇلتتىق رەڭكپەن سالىنعانىن قالايدى. ياعني كوپشىلىك بىركەلكى سالىنعان «قوراپتاردى» ەمەس, تۇركى الەمىنىڭ ورتالىعىنا لايىقتى جاڭا ساۋلەتتىك انسامبلدەردى كورگىسى كەلەدى. ەڭ باستىسى, جەرگىلىكتى حالىق ەلباسى ايتقانداي, بۇل وزگەرىستەر بۇكىل ءوڭىر تۇرعىندارىنىڭ تۇرمىس ساپاسىنىڭ دايەكتى تۇردە ارتۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدى.
عالىمجان ەلشىباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
تۇركىستان وبلىسى
