بۇل باسىلىم وسىدان ەكى جىل بۇرىن « ۇلى دالا ارۋلارى» سەرياسىمەن جارىق كورگەن «سۇيىنبيكە» دەگەن جيناقتىڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە بولادى. وسى ارادا ۇلت رۋحانياتىنىڭ وركەنىن ءوسىرۋ, ءورىسىن كەڭەيتۋ ىسىنە دە, تۇركى دۇنيەسى مەن قازاق الەمىندە وزىندىك ورنى بار ايتۋلى ارۋلاردى كەيىنگى ۇرپاقپەن تابىستىرۋ جولىنداعى وزىق يدەيا مەن جوبانىڭ, كوركەم حيكاياتتاردىڭ اۆتورى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا ەكەنىن ايتا كەتسەك دەيمىز.
قالامگەر «بوزوق ارۋىندا» استانانىڭ ىرگەسىندەگى ەجەلگى بوزوق قالاسىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى كەزىندە تابىلعان ارۋ قاڭقاسىنا ءتىل بىتىرە وتىرىپ, ەلدىك ماسەلەنىڭ يىرىمىنە قاتىستى تانىمدىق, تاعىلىمدى ويلاردى قوزعايدى. بۇگىنگى ەلوردا تاريحى كەشەلى بەرىدەن ەمەس, ەجەلگى داۋىرلەردە ىرگەتاسى قالانعانىن, وعان ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ: «ورتاعاسىرلىق بوزوق قالاسى – اقمولانىڭ تىكەلەي اتاسى, ال ونىڭ سوڭعى ۇرپاعى – قازىرگى قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانا دەپ ەسەپتەۋگە بولادى», دەگەن ءسوزىن دايەككە كەلتىرە وتىرىپ, بوزوق قالاسىن توپىراقتان ارشىعان ارحەولوگ-عالىم كەمەل اقىشەۆتىڭ دالەلدەرىن, ونىڭ ىشىندە قازبا جۇمىسى كەزىندە تابىلعان ايەل مۇردەسىنىڭ ەكى جاعىنا قويىلعان 800 ءىنجۋ مونشاقتىڭ تابىلۋى مىسالدارمەن ايتىلىپ, حيكاياتتىڭ باستى كەيىپكەرى شىراقبەكتىڭ تۇسىنە ەلەس بولىپ ءتىل قاتاتىن ءىنجۋ اراسىندا داميدى. شىراقبەكتىڭ ءپروتوتيپى – كەمەل اقىشەۆ بولسا, ءىنجۋ 800 ءىنجۋ مارجانمەن كومكەرىلگەن قىپشاق ارۋى ەدى.
ۇلت تاريحىنىڭ تامىرى تەرەڭ ەكەنىن زەردەلەي بىلگەن شىراقبەكتىڭ بولجامى اقيقاتقا اينالادى. قالا سىلەمى اشىلىپ, ادام قاڭقاسى تابىلادى. زەرتتەي كەلگەندە سۇيەك ايەل زاتىنا ءتان بولىپ شىعادى. جاس ايىم (ارۋ) ەكەنى دە انىقتالادى.
تۇركى جۇرتىنىڭ قىزى دا اتقا ءمىنىپ ەل مەن جەرىن قورعاعانى الىمساقتان بەلگىلى. تولعان ايداي ساۋلە شاشقان ءىنجۋ شىراقبەكتىڭ تۇسىنە ءجيى ەنەدى. ون عاسىر كومەسكىدە قالعان ارۋ رۋحى ويانىپ, شىراقبەككە سىر اشادى. بىراق ول ءوز اتىنىڭ ءىنجۋ ەمەس, بانۋ-شەشەك ەكەنىن ايتادى. شىراقبەكتى ول باتىر جىگىت دەيدى. «– ايتشى, بانۋ-شەشەك, سەن مەنى نەگە باتىر جىگىت دەيسىڭ؟» دەگەندە قىز: «جۇرت جانىنان وتۋگە جۇرەكسىنەتىن وبالاردى سەسكەنبەي قازىپ ءجۇرسىڭ. بۇل – باتىرلىق ەمەس پە؟» دەيدى. شىراقبەكتىڭ وزىنە دەگەن سەزىم نيەتىن اڭعارعان دا بانۋ-شەشەك: «– باتىر جىگىت, مەن تىرىلەر ساناتىندا جوقپىن. ەلەسپىن», دەيدى دە ءوزىنىڭ ءومىر جولىن بايان ەتەدى.
جالپى, حيكاياتتاعى اڭىزداي ايتىلاتىن وقيعالاردىڭ استارىندا اقيقات جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. مۇنداي وقيعالار قازاقتىڭ اۋىز ادەبيەتىندە مولىنان ەكەنى دە بەلگىلى. جازۋشى وسىنى زامانعا ساي ادەمى يكەمگە كەلتىرگەن. ءاربىر كورىنىستى كوركەم تىلمەن بايانداعان تۇستا, كەيىپكەرلەردىڭ ءتۇر-تۇلعاسى بيىك دارەجەدە كورىنىس تابادى. ءتۇيىندى شەشىمدەر دە يلاندىرادى. سونىڭ ءبارىنىڭ استارىندا – ەلدىك يدەيا, حالىقتىق قالىپ جاتىر.
شىراقبەك سوڭعى ءبىر اڭگىمەسىندە وعىزدار بۇل قالانى قالاي اتاعان دەگەندە, بانۋ-شەشەك «بوزوقتار قونىسى» دەگەن دەيدى. ايتسە دە, شىراقبەك ەندىگى جەردە بۇل قونىستى «بانۋ-شەشەك بەگىم قالاسىنىڭ ورنى» دەسەك قايتەدى دەپ ۇسىنىس ايتادى. ارۋ بۇل قونىسقا ەشقانداي ەڭبەگىنىڭ سىڭبەگەنىن, حان-تورەنىڭ ارۋاعىنا كىنارات تۇسىرۋگە بولمايتىنىن تىلگە تيەك ەتەدى. وندا ەڭبەگى سىڭگەن حان-تورەنىڭ اتىن بەرۋ جايىن قوزعاعاندا ول «كۇيەۋ بالانىڭ اتىن قويىپ, ارۋاقتى جەردى كۇڭىرەنتپەكسىڭ بە؟» دەپ تەك بوزوققا عانا توقتايدى.
بانۋ-شەشەك شىراقبەككە: «بۇل – سەن تاپقان قالا. وعان ەشكىمنىڭ داۋى جوق... ابىروي-اتاعىنىڭ ءبارى سەنىكى. مەنىڭ رۋحىمدى كەڭىستىككە الىپ شىقتىڭ... مەنىڭ حان-تورەم ءوز زامانىنىڭ ەر-جىگىتى بولسا, سەن – ءوز زامانىنىڭ ەر-جىگىتىسىڭ. ارامىزدا ون عاسىر جاتىر. ون عاسىر... ون عاسىر... ون عاسىر...». وسىلاي دەپ بانۋ عايىپ بولادى.
سول كەزدە شىراقبەك: «– قوش, بانۋ-شەشەك! قوش, وعىزدىڭ اياۋلى پەرزەنتى! قوش, بوزوق ارۋى! سەنىڭ ءتانىڭ ون عاسىر بۇرىن ولگەنىمەن, رۋحىڭ ماڭگى ءتىرى. ول كونە قالا ۇستىندە ۇشىپ جۇرەرى ايان. رۋحتار ولمەيدى... مەن سوعان سەنەمىن». بۇل شىراقبەكتىڭ ءتۇيىن ءسوزى. ال ءبىز قازىر جاڭا قالا تۇرعىندارىمىز...
ال جاڭا قالا تۇرعىنى سانالاتىن اۆتور: «بانۋ-شەشەك بەگىمنىڭ سىر-داستانىن قاعازعا ءتۇسىرىپ وتىرعان مەن دە: «قوش, بوزوق ارۋى! وسى جازعانىما رۋحىڭ ريزا بولعاي, وعىزدىڭ اسىل تۋعان پەرزەنتى!» دەگەنىمدە كوزىمنەن ءبىر تامشى جاس ءۇزىلىپ ءتۇستى...» دەيدى.
ەكىنشى ءبولىمنىڭ باستاۋ باسىنان ءشاربانۋ بەيسەنوۆانىڭ « ۇلى دالانىڭ ۇلى اناسى», «ادالدىقتىڭ اق قۇسى – بەگىم سۇلۋ» اتتى ەكى تۋىندىسى ورىن الىپتى. بىرىنشىسىندە – دومالاق انا تۋرالى تاريحي باياندى تاراتىپ ايتسا, ەكىنشىسىندە – بەگىم سۇلۋ جايلى اڭىزدىڭ ءتۇپ-تامىرىندا اقيقات جاتقانىن العا تارتادى.
انالار گالەرەياسى جيناقتالعان بۇل بولىمدەگى ج.ايمۇحامبەتتىڭ «ۇكوك حانشايىم كىم ەدى؟», ء«ۇرجار ايىمىنىڭ ويانۋى», سول سەكىلدى ب.قورعانبەكوۆتىڭ «اۋليە انالار جايلى», «لالا ءبيبى», ء«انۋار انا», «گاۋھار انا», «ايشا ءبيبى», «اقبيكەش», «قاراشاش», «ۇلبيكە» تۋرالى ءاپسانالارى توپتاستىرىلىپتى. كىتاپ «ەشقاشان وكىنىشتەن پەندە ولمەيدى, ەشبىر جانىن سۇيگەن جانعا تەڭ كەلمەيدى. تۇتقاسى قولدان شىعىپ, سىنىپ قالعان, اق ساندىق ەندى قايتا جوندەلمەيدى», وزگە دە وتتى ولەڭدەرىمەن تالايدى تالماۋسىراتقان, 22 جاسىندا قىزعانىشتىڭ قۇربانىنا اينالعان ۇلبيكەنىڭ وكىنىشتى ومىرىمەن تۇيىندەلەدى. سوزبەن ورنەكتەلگەن كىتاپتاعى سۋرەتتەردى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, بەلگىلى سۋرەتشى كاميل مۋللاشەۆ سالعانىن ايتا كەتەلىك.
مىنە, قازاق كىتاپ الەمىنە قوسىلعان بۇل جيناقتا تۇركى ارۋلارى, قازاق انالارى قايتا جاڭعىرىپ وتىر. ءتىپتى, مۇنداي قۇندى كىتاپتى قازاق ارۋلارى مەن انالارىنىڭ ءاپساناسى دەسەك, جاراساتىنداي.
سۇلەيمەن مامەت,
«ەگەمەن قازاقستان»
