دومبىرا تىم كونە زاماننان, سوناۋ ءال-ءفارابيدىڭ تۇسىنان بەرى حالقىنىڭ جۇرەگىن تەربەپ كەلە جاتقان كونە اسپاپ. كونە تۇركىنىڭ كونە اسپابى. دومبىرا ۇندەس, جاسالۋى دا سول سياقتى اسپاپتار تۇرىكمەن, قىرعىز, وزبەك, باشقۇرت سياقتى حالىقتاردىڭ بارىندە بولعان, ساقتالىپ تا وتىر. ەڭ ءبىر قىزىعى – التىن وردانىڭ قۇرامىندا بولعان ورىس ەلىندە دە تامبۋرا دەگەن قوس شەكتى اسپاپتىڭ بولعانى. التىن وردا ورىس ەلىنىڭ رۋحاني ومىرىنە قاتتى اسەر ەتكەن. ورىستىڭ كنياز, بويارلارى وردالىقتار ءتارىزدى كيىنىپ, بىزدىڭشە ءان سالعان. ورىستار قايتا كۇشەيگەن زاماندا ءبىزدىڭ رۋحاني ىقپالىمىزدان الىستاۋ ءۇشىن شىركەۋ پوپتارى تامبۋرا اسپابىن ۇستاۋعا تىيىم سالعان. شىركەۋ عۇلامالارى تامبۋرا (دومبىرا) قوڭىر ءۇنى وزدەرى تىقپالاعان پراۆوسلاۆ دىنىنە كوندىرمەسىن, ەركىندىكتى اڭساتاتىنىن تۇسىنە بىلگەن.
ءبىز كورگەن كەشەگى دانا اقساقالدار ارقادا ءان مەن كۇيگە ارنالعان دومبىرانىڭ جەتى ءتۇرى بولعانىن قاداپ ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ءومىرىم وت پەن مۇزدىڭ ورتاسىنداعى قاتال تاعدىر بولسا دا, ەڭ بولماسا قازاقتىڭ ءبىر دۇنيەسى ساقتالىپ قالسا ەكەن دەپ مەن سولاردى ىزدەستىرۋمەن بولدىم. ەڭ قيىنى, 1931 جىلى اتاقتى قىزداربەك كۇيشىنىڭ شاكىرتتەرى تەگىس وققا بايلاندى. مۇنداي سۇمدىقتان شوشىنعان حالىق ۇيىندەگى كونە اسپاپتارىن كوڭگە تاستادى. ءبىزدىڭ ەلدەگى اتاقتى اقتەنبەك سەرىنىڭ قولجازباسىن, دومبىرا, مىلتىعىن ىنىلەرى دالاعا لاقتىرىپ, سول جەردە ءشىرىدى.
كەي ازامات بىرەن-ساران دومبىرانى تىعىپ ۇستادى. سونىڭ ءبىرى, اتاقتى سەمبەك كۇيشىنىڭ دومبىراسى ەدى. تايبەكتىڭ ومارى دەگەن كىسىنىڭ ۇيىمەن ءبىر جىلدارى كورشى تۇردىق. كيىز ءۇيدىڭ ىشىنەن دومبىرا ءۇنىن ەستىگەن بالاڭ كوڭىل ەلەڭ ەتەدى. كارى عازيزا اجەم كۇرسىنەدى دە, انام باقتايعا «سەمبەكتىكى» دەپ سىبىرلايدى. ءيا, بۇل ۇزاق تاريح. ءبارى دە مەنىڭ «اپات» دەگەن رومانىمدا جازىلعان. 80-جىلدار ەدى. ومەكەڭ اقساقالدى ىزدەپ باردىم. سەكسەننىڭ جۋان ورتاسىنا كىرگەن اقساقال كارىلىكتى مويىنداپ قالىپتى. بالاسى دا جوق ەدى. ءبىراز اڭگىمەدەن سوڭ دومبىرا جايىن سۇراعان ەدىم.
– اكەل دومبىرانى. يەسى جاڭا كەلدى, – دەدى بايبىشەسى تورعايعا. دومبىرانى 1923 جىلى ءابدىراحمان دەگەن شەبەر جاساعانىن دا ەسكەرتكەن ەدى.
قاتار تۇرعان ۇشكىل دومبىرا باتىراش-قوتىراش ۇرپاقتارىنان. تىرىش دەگەن قارت ۇستاپ ءجۇر ەكەن. داڭعىرلاتپاي شەرتىپ تارتسا انشىدەن بۇرىن ءوزى سويلەپ كەتكەندەي. بەتى اسەم ويۋلانعان ءۇشىنشى دومبىرا – ءابدي كۇيشىدەن قالعان مۇرا. بەتىنە ومار حايامنىڭ ءبىر شۋماق ولەڭى پارسى تىلىندە جازىلعان. اكەم ءجۇنىس ءابديدى 1931 جىلى وسى دومبىراسىمەن تۇرمەدەن قاشىرىپ جىبەرگەن ادام. پالەنباي جىل وتكەن سوڭ, دومبىرانى تانىپ, كوزىنە جاس الدى. ال, ءابديدى بەلسەندىلەر مەن گپۋ قارقارالىدا موينىنا تاس بايلاپ, سۋعا لاقتىرىپ قۇرتتى. دومبىرانى شەرتكەندە جالعىز شەكتەن بوزداعان بوز ءۇن دالانى كەزىپ كەتەدى. سونان سوڭ ءبىر الاپات ءۇن, عاجايىپ سەزىم جۇرەگىڭدى باۋرايدى. دومبىرانى تىڭداي ءبىلۋ كەرەك. ول دا تىڭداي بىلەتىن ادامدى اڭساپ تۇرادى.
قاقپان اقىننىڭ سۇيرىكتەي دومبىراسى 80 جىلداي بىرەۋلەردىڭ قولىندا بولعان ەكەن. رايكوم فايزۋلين بەس ەشكىسىن تارتىپ الىپ, اقىندى قاڭعىتىپ جىبەرگەن. تەرىستىكتەگى قىزىلجارعا بەت العان اقىنعا ەل: ء«بىر مۇراڭدى تاستاپ كەتپەيسىز بە؟» دەگەندە زاعيپ اقىن ءانشى جەكەن دەگەن جىگىتتى شاقىرتىپ, سوعان تابىستاپتى. دومبىرانىڭ بۇگىنگى يەسى سەرىكباي دەگەن ومىردەن ءبىراز قاعاجۋ كورگەن, قيىنداۋ ادام, ءتىلى ءتيىپ جۇرەر دەگەندى دە ەسكەرتتى جۇرت. بىرەر ساعات اڭگىمەلەسىپ, ءتىل تابىستىق. قيراۋعا اينالعان كونە دومبىرانى ۇستەل ۇستىنە قويىپ: ء«سوز جوق, دومبىرا ەندى سىزدىكى» دەپ مارتتىگىن بىلدىرگەن ەدى.
بەسىنشى دومبىرانى 1960 جىلى سماعۇل دەگەن شەبەر جاساپ, ءىنىم راشيدكە بەرگەن ەدى. كۇڭىرەنىپ تۇر. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن كونسەرۆاتوريادان دا, باسقا دا ونەرپازدار كەلىپ, ولشەپ-ءپىشىپ, وسىنداي دومبىرا جاساۋعا نيەتتەنگەن. قازىر سونداي تۋىندىلار ارەدىك كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر.
التىنشى دومبىرانىڭ يەسى – شاڭگەرەي اقساقال. ءوزى قولىمەن تۇتاستاي ويىپ جاساعان ەرەكشە تۋىندى. جەتىنشى ءتۇرىنىڭ ەندى تابىلۋى نەعايبىل-اۋ. ەڭ بولماسا «وسىنداي ەدى» دەپ سۋرەتتەيتىن ەندى ءبىر كوزى ءتىرى پەندەنى كورۋ قايدا.
ۇيگە ەنتەلەپ كەلىپ, دومبىرالاردى كورىپ كەتۋشىلەردە شەك جوق. سوناۋ ءبىر جىلدارى اتاقتى ساكەن سەرى ءجۇنىسوۆ ءار دومبىرانى جەكە-جەكە شەرتىپ كورىپ, تاڭدانىسىن جاسىرا الماي:
– كامەل, مەن سەرىمىن عوي, مىنا دومبىرانىڭ بىرەۋى مەنىكى بولار, – دەپ تە قالدى.
– ءيا, ساكە, ءسىز سەرىسىز. وعان داۋ جوق. ارقادا جەتى ءتۇرلى دومبىرا بولعان ەكەن.
ازىرشە تاپقانىم وسى, – دەدىم.
– ءا, نە دەيسىڭ؟ – دەپ اڭىردى ساكەڭ. – مىناۋ كوللەكتسيا ەكەن-اۋ. وعان تيۋگە بولمايدى عوي. سەن قازاقتىڭ كونە ءۇنىن ساقتاپ ءجۇر ەكەنسىڭ عوي. ايىپ ەتپە, اعات كەتىپپىن.
بۇگىندە ءار مۋزەيدەن سۇراۋشى جەتەدى. «ەڭ بولماسا بىرەۋىن» – دەيتىندەرگە ايتار ءسوز جوق.
سوناۋ 60-جىلدارى تۇرمە كەزىپ, ايداۋدا بولعاندا دا دومبىرا جاساتتىرىپ العان ەدىك. ءبىر جىلى جاستاردى جەكە لاگەرگە قامادى. ۋكرايندىق يوسيف اندرۋشكيۆ دەگەن شەبەر جىگىتكە دومبىرانى تۇتاستاي ويدىردىم. قازاق, قىرعىز, تۇرىكمەن, وزبەك, تاتاردىڭ جاستارى ءماز بولدىق. اركىم ءوز ەلىنىڭ ءبىر ءانىن شەرتىپ, شەرىن توگەتىن. تۇرىكمەن وراز: ء«بىزدىڭ دۋتار تاپ وسىنداي» دەپ بالاشا قۋانعان. قىرىم تاتارى شاۋكات: «بوزالا تورعاي, بوز تورعاي» دەپ باستالاتىن مۇڭدى ءاندى كوزىنە جاس الا وتىرىپ ايتاتىن. باشقۇرت جىگىتى: ء«بىزدىڭ شالداردا وسىنداي مۋزىكالىق اسپاپ بار» دەپ تاڭداناتىن. اقىرى... ءيا, اقىرى ءبىر كۇنى ءبىزدى تاعى باسقا جاققا اۋداراتىن بولدى. تاڭنان ايقاي-شۋ. تۇرمە نادزيراتەلدەرىنەن باسقا سولداتتاردى دا جاۋىپ جىبەرگەن. بەت قاراتپايدى. بىرەر كيىمىڭدى الۋعا مۇرسات جوق. باس جاعىمدا ءىلۋلى تۇرعان دومبىراعا قول سوزدىم.
– وتستاۆيت! – دەپ اقىردى كارتوشكە مۇرىن ورىس. – قارا بۇلاردى... اندەتپەك... حە! حە! بۇل جەردەن نە ءولىپ, نە مۇگەدەك بوپ شىعاسىڭدار.
دومبىرانىڭ شەگىنە قولىم تيگەن. بوزداعان ءۇنى شىقتى. الدەبىرەۋ جەلكەدەن تۇيگەن. ءوڭىم دە بۇزىلىپ كەتسە كەرەك, قىرىمدىق مارات ۇستاي الدى. شاۋكات «بوزالا تورعاي...» دەدى مۇڭدى ۇنمەن. ارىپتەسىم زەينوللا جەتەلەي جونەلدى. جالتاقتاپ ارتىما ءبىر قارادىم: «قوش, دومبىرا!»
قازىر انشىلەردەن وسى كۇنگى كونتسەرتتەردە «بىزگە دومبىرامەن ءان ايتۋعا كوپ رۇقسات بەرمەيدى» دەگەندى ءجيى ەستيمىز. قاعىنان جەرىگەن قۇلانداي, بۇل نە كۇي؟
كامەل جۇنىستەگى,
جازۋشى, «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى
