بۇل – ءبىلىم بەرۋ نەگىزى. سوندىقتان باستى ماسەلە – عىلىمي دارەجەدە جازىلعان, تەرەڭ ماعىنا بەرەتىن وقۋلىق. وقۋلىق دارەجەسىنە مەملەكەتتىك ورگاندار جاۋاپ بەرەدى. ءومىر قوزعالىستا, تالاپ وسۋدە. وقۋلىق تا جاڭارتىلىپ, قايتا باسىلىپ وتىرادى. وعان تاجىريبەلى, ءبىلىمدى ماماندار قاتىسادى. ال لەكتسيانى كىمدەر وقيدى؟ ارينە ءبىلىمدى, تاجىريبەلى ماماندار. ەكەۋى ساي قوسىلسا العا قويعان ماقسات ورىندالادى. كەز كەلگەن بەلگىلى قوعام قايراتكەرى وزىنە لەكتسيا وقىعان, سەمينار جۇرگىزگەن پروفەسسورىن ۇمىتپايدى.
جاقسى وقۋلىق, تالانتتى لەكتور – جوعارى وقۋ ورنىنىڭ كورسەتكىشى. ماسەلە, ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اتىندا, باسشىلىعىندا عانا ەمەس, كىمدەردىڭ ساباق بەرۋىندە دە. ويتكەنى بەدەلدى پروفەسسورلار ساباقتى دا جۇرگىزەدى, عىلىممەن دە ۇزدىكسىز اينالىسادى, وقۋلىق تا جازادى. جاقسى پروفەسسوردىڭ لەكتسياسى تىڭداۋشى جاستاردىڭ رەاكتسياسى ارقىلى شىڭدالادى. بۇل – تەوريا مەن تاجىريبە بىرلىگى. ياعني تەاترعا كەلىپ بيلەت الاردا تىڭداۋشىنىڭ «بۇگىن باستى پارتيانى كىم ورىندايدى؟» دەپ سۇراعانىنداي.
ءبىر كەزدە جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەندە قاي پروفەسسورلار ءدارىس وقيدى دەپ سۇراۋشى ەدى. ماسەلەن, مۇحتار اۋەزوۆتىڭ لەكتسياسىن ىزدەپ بارىپ تىڭدايتىندار بولعانى اقيقات. جاقسى ارتيست, تالانتتى ديكتور, ءبىلىمدى لەكتور – ۇلت كورسەتكىشى. ارينە ارقايسىسىنىڭ قوعامداعى ورنى ءارتۇرلى, بىراق ەڭبەگى قىمبات. ستۋدەنتتەر بايانداۋعا ەمەس, لوگيكاعا (ۋاجگە) نەگىزدەلگەن عىلىمي لەكتسيانى تىڭدايدى. ءار لەكتسيا – سىن, مول دايىندىقتى تالاپ ەتەدى. بىلمەيمىن, ءومىردى ينتەرنەت وزگەرتتى مە, سوڭعى جىلدارى بارلىعى ستاندارتتى سياقتى. لەكتورلاردىڭ بارىنە بىردەي كوزقاراس قالىپتاستى. «ۋنيۆەرسيتەتتە لەكتسيانى كىم وقيدى؟» دەگەن سۇراۋعا «پروفەسسور» دەپ جاۋاپ بەرسە جەتكىلىكتى. پروفەسسور اتاعى جوعارى, بىراق ءبىلىمى بىردەي ەمەس. جاقسى لەكتسيا وقيتىن ءارى وقۋلىق اۆتورى بولعان ءبىلىمدى پروفەسسوردى ستۋدەنتتەر ماقتان ەتەدى, سىيلايدى, باعالايدى. اتاعى ىسىنە ساي ەمەستەر دە كەزدەسەدى. بۇل اششى شىندىق. كەي لەكتور ساباق كەزىندە «ستۋدەنتتەر, تىنىشتالىڭدار» دەسە, وندا لەكتسيانىڭ ءمانى تومەن بولعانى. بۇل لەكتور مەن ستۋدەنت اراسىندا بايلانىس ءۇزىلدى دەگەن جاعداي.
ويتكەنى لەكتوردىڭ ءسوزى ءبىر بولەك, ستۋدەنتتەر وزىمەن ءوزى بولا باستاسا اۋديتوريا دا گۋىلدەپ كەتەدى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, لەكتور وقۋلىقتى قايتالايدى. ەكىنشىسى, پروفەسسور لەكتسياعا دايىندالماي كەلەدى. بەرىلگەن مينۋتتى تولتىرۋ ءۇشىن ءار نارسەنى قاۋجاپ, ۋاقىتتى ولتىرەدى. بۇل دا بار. ارينە ستۋدەنتتەر مۇنداي لەكتسياعا تەك كورىنۋ ءۇشىن كەلەدى. ويتكەنى قاي پروفەسسور بولسىن, ەسەپ جۇرگىزەدى. ەمتيحان كەزىندە لەكتور وعان دا ءمان بەرەدى. ال ستۋدەنت لەكتورعا «لەكتسياڭىز ۇنامايدى» دەپ ايتا المايدى. بۇل شىندىق. نە ىستەۋ كەرەك؟ ۇدايى باقىلاپ وتىرۋ كەرەك. كەڭەس جىلدارىندا مينيسترلىك ءجيى كوميسسيا جىبەرىپ, قاداعالاپ وتىراتىن. مەن دە مۇنداي كوميسسيا قۇرامىندا تالاي وقۋ ورىندارىندا بولدىم. بۇگىندە بۇل تەكسەرۋ كوميسسياسى جوق. ءار وقىتۋشى, پروفەسسور ءوز بەدەلىن ءوزى ساقتايدى. بىراق ولاي بولا بەرمەيدى. ويتكەنى عىلىمي ەڭبەك جۇرگىزۋ, وقۋلىق جازۋ, لەكتسيا وقۋ – ءبارىن بىردەي قولدا ۇستاۋ وڭاي ەمەس. جالپى, وقۋ ورنىندا بەدەلدى لەكتورلار بار ما؟ ارينە, بار! ولاردى كىم بىلەدى, كىم ىرىكتەيدى؟ ارينە, ستۋدەنتتەر. اركىمگە باعا بەرەتىن رەكتورات ەمەس, ستۋدەنتتەر. پروفەسسورلار مەن وقىتۋشىلار ستۋدەنتتەرگە قىزمەت ەتەدى.
ءبىز كەيدە عالىمداردى نوبەل سىيلىعىن العان دەپ ماقتاپ جاتامىز. بۇل دۇرىس. مۇنداي جوعارى اتاققا عىلىمعا ەنگىزگەن جاڭالىعى مەن قوعامعا كەلتىرگەن تابىستارى ءۇشىن ىلەۋدە بىرەۋ جەتەدى. بىراق كوزگە كورىنبەيتىندەر دە بار. ولار ەڭبەك جازادى, تىڭعىلىقتى ساباق جۇرگىزەدى, ءبىر ورىننان ءبىر ورىنعا جۇگىرمەيدى, اقشا, قۇرمەت قۋمايدى. بارىنا ريزا. كوپتىڭ ءبىرى بولىپ قىزمەت اتقارادى, جاندى ماتەريال – جاستاردى قوعامعا مامان ەتىپ دايىندايدى. ولاردى كىم كورىپ, باعالاپ جاتىر؟ ولار بىلىكتى مامان, پاتريوت, قوعام قايراتكەرىن دايىندايدى. تاۋەلسىزدىك العالى تالاي ادامدار پرەزيدەنت سىيلىعىن الدى.
ولاردىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر قاتارداعى وقىتۋشى, تاجىريبەلى وقۋلىق اۆتورى, تارتىمدى داۋىسى بار ديكتوردىڭ جوق بولعانى وكىنىشتى. حالىق ء«اۋ دەگەننىڭ ءبارى ءانشى ەمەس» دەيدى. قوعامدىق تالاپتى كوتەرىپ وتىرۋ كەرەك. جايباراقات بولۋعا, لەكتسيالار وقىلىپ, ۋنيۆەرسيتەتتەر جۇمىس ىستەپ جاتىر دەپ قاناعاتتانۋعا بولمايدى. ۇدايى تالپىنىس بولماسا توقتاۋ باستالادى. سونداي-اق وقۋلىقتاردى كىمدەر جازىپ ءجۇر؟ وعان دا ءمان بەرەتىن وقىتۋشىلار قاۋىمى. ويتكەنى وقۋلىق مەملەكەتتىك ورتاق رۋحاني قۇرال, جەكە بىرەۋلەردىڭ وڭاشا كاسىبى ەمەس.
بۇگىندە ەلدىڭ ءبارى جاپپاي ساۋاتتى. ەسەپسىز كىتاپ جازاتىندار قاۋلاپ بارادى. بۇل دۇرىس-اق دەيىك. بىراق ولار نە جازىپ ءجۇر؟ وندا ەشكىمنىڭ جۇمىسى جوق. ءىلىپ الار وزىندىك ويى, قوسار ۇلەسى جوق, تەككە شىعىندالعان, قامپيعان كىتاپتار كىمگە كەرەك؟ ەكىنشىدەن, ادام ءوزىن قالاي تىزگىندەپ, تاربيەلەيدى؟ بۇل ىشكى كۇرەس. ايتپەسە «التىندى كورىپ, پەرىشتە جولدان تايادى» نەمەسە كەشەگى كەڭەس داۋىرىندە بايلىق تىزگىنى قولىندا بولسا دا ايلىقپەن تۇرعان, قازىرگى زاماندا تەز بايىپ جاتقاندار اراسىندا ادالدار مەن قۇلقىننىڭ ق ۇلى بولعانداردى اشىپ كورسەتۋ كەرەك. بۇل اۋرۋدى ەمدەيتىن دارىگەرلەر سياقتى – قوعام پسيحولوگياسىن جازۋشىلار اشىپ جازسا, مىنە بۇل تاربيە كىلتى. ءبىر عاجابى – جانى تازا ادامنىڭ ءتانى دە تازا. بايۋ كەرەك. بىراق ماسەلە قانداي جولمەن بايۋدا. بۇعان اقش سياقتى ەلدەردە ءمان بەرەدى, ءجونسىز بايىپ كور, نە بولار ەكەن؟.. وسىنىڭ ءبارى – تاربيە مەن ءبىلىم, ال سارالايتىن – حالىق!
ەڭ ءتيىمدى وقۋلىقتى دا تاجىريبەلى وقىتۋشى جازادى. ول قايتكەندە قويىلعان پروبلەما اشىلىپ, وقۋشىلار ساناسىنا ەنەتىنىن بىلەدى. بۇل ساناتتاعى وقىتۋشى عىلىمدى دا دامىتادى. پروفەسسوردىڭ تەرەڭ ءبىلىمى, مول تاجىريبەسىمەن قاتار داۋىسى دا تىڭداۋعا جاعىمدى بولۋى شارت. د.ي. مەندەلەەۆ پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىندە ورگانيكالىق ەمەس حيميادان ءدارىس وقىپ جۇرگەنىندە «جالپى حيميا» پانىنەن وقۋلىق جوق ەكەنىن ءبىلىپ «حيميا نەگىزدەرى» كىتابىن جازۋعا كىرىسەدى. بىراق حيميالىق ەلەمەنتتەرگە كەلگەندە جۇمىس توقتاپ قالادى. سەبەبى ول كەزدە 70-كە جۋىق حيميالىق ەلەمەنتتەر بەلگىلى بولاتىن. ال ونى ستۋدەنتتەرگە تۇسىنىكتى ەتىپ جازۋ كەرەك بولدى. ساپىرىلىسقان ەلەمەنتتەردى جۇيەلەۋ ءۇشىن نەنى نەگىزگە الۋ كەرەك؟ اۆتور ىزدەنىسكە ءتۇستى, قينالدى. سوڭعى شەشىم مەندەلەەۆتىڭ تۇسىنە كىردى. ياعني ەلەمەنتتەردى اتومدىق سالماعىمەن رەتتەۋ كەرەك ەكەن. سودان ەڭ جەڭىل بەريلي, گەلي سياقتى ەلەمەنتتەردەن باستاپ رەتتەيدى. سوندا بەلگىلى ەلەمەنتتەر كەستەدە ءوز ورنىن تابادى. جوعىنىڭ ورنى بوس قالدىرىلادى. بۇل كەيىن جاڭا تابىلعان ەلەمەنتپەن تولتىرىلادى. ءسويتىپ مەندەلەەۆ ءوزىنىڭ حيميالىق ەلەمەنتتەر پەريوديكالىق (قايتالاۋ) جۇيەسىن جاساپ, الەمدىك جاڭالىق اشادى. بۇعان سەبەپ بولعان وقيعا – ستۋدەنتتەرگە ساباق بەرىپ, وقۋلىق جازعانى. ستۋدەنتتەرمەن ويىڭدى ءبولىسۋ – زەرتحانانىڭ ەڭ ءتيىمدىسى. بۇل ەكى جاققا دا ءتيىمدى. ستۋدەنتتەردى عىلىمعا تارتادى. ال پروفەسسور ءوز ويىن سىنعا سالادى.
ن.ە.جۋكوۆسكي مگۋ-ءدى بىتىرگەن سوڭ باۋمان تەحنيكالىق جوعارى ۋچيليششەسىندە ساباق بەرە باستايدى. ول ساباق بەرىپ ءجۇرىپ, اۋادا ۇشۋدىڭ فورمۋلاسىن جاساپ, تەورياسىن اشادى. سەبەپ بولعان كەزدەيسوق جاعداي. ءبىر كۇنى كوشەدە كەلە جاتقاندا نوسەر جاۋىننىڭ استىندا قالادى. اياعىن سۋلاماس ءۇشىن تاستان تاستى اتتاپ كەلە جاتقاندا ءبىر قۇبىلىستى كورەدى. كول بوپ اعىپ جاتقان جاۋىن تاس الدىنا ءسال بوگەلىپ, ونىڭ ەكى جاعىنان سارقىراپ اعادى. بىراق تاستىڭ ارتقى (تىل) جاعىندا ءشوپ-شالاڭ جينالعانىن بايقايدى. ونى قاتتى اعىن سۋ نەگە ءىلىپ اكەتپەي جاتىر, مۇنى نە ۇستاپ تۇر دەگەن ويعا قالادى. كەيىن قۇس قالاي ۇشادى دەگەن تاعى ءبىر وي كەلەدى. قۇس اۋادا قالاي قالىقتايدى دەپ ويلانا كەلگەندە ويى قۇس قاناتىنا تىرەلەدى. قاناتىن قاققاندا قۇس ۇشادى, ال قاقپاسا, توپ ەتىپ جەرگە قۇلايدى. سوندا ماسەلە قيمىلداعان قاناتتا دەپ وي قورىتادى. بالكىم قانات قوزعالعاندا كوتەرەتىن كۇش پايدا بولار دەپ قاناتتىڭ قۇرىلىسىن زەرتتەيدى.
اقىرىندا اۋادان دا اۋىر دەنەنى اۋادا ۇستايتىن كۇش قانات قۇرىلىسىندا دەي كەلىپ, ۇشۋ تەورياسىن اشادى. بۇل ءبىر. بىراق ۇشاق اۋاعا كوتەرىلگەندە تەپە-تەڭدىكتى ساقتاي الماي قۇلاي بەرەتىن. مۇنى قالاي توقتاتۋعا بولادى؟ ۇشاق مودەلىن تەكسەرۋ ءۇشىن تاجىريبە جاساپ مودەلدى اەروديناميكالىق ترۋبا ارقىلى بايقايدى. سويتسە ءار دەنەنىڭ تۇراقتى بولۋى ءۇشىن ونىڭ ورتالىق سالماق نۇكتەسى بولادى ەكەن. سونى تاپسا بولعانى, ۇشاق قۇلامايتىن بولادى. ۇشقىشتار ءومىرى ساقتالادى. مىنە, بۇل ن.ە.جۋكوۆسكيدىڭ ۇشۋ تەورياسىنان كەيىنگى ەكىنشى جاڭالىعى ەدى. وسىنىڭ ءبارىن ن.ە.جۋكوۆسكي باۋمان تەحنيكالىق جوعارى ۋچيليششەسىندە ءدارىس وقىپ ءجۇرىپ اشتى. بۇل دا ستۋدەنتتەر اۋديتورياسىنىڭ, پروفەسسور-وقىتۋشىعا تىكەلەي اسەرى ەدى. كەيىن كەڭەس وكىمەتى ورتالىق اۆيا گيدروديناميكالىق ينستيتۋتىن اشىپ, اۆياتسيانى جويقىن دامىتتى. ن.ە. جۋكوۆسكيدى پەتەربۋرگ عىلىم اكادەمياسى اكادەميك ەتىپ شاقىرادى. بىراق ن.ە.جۋكوۆسكي وقىتۋشىلىق قىزمەتتى اكادەمياعا ايىرباستاعىسى كەلمەيدى. اكادەميك اتاعىنان باس تارتادى. سەبەبى پەتەربۋرگكە كوشۋى كەرەك ەدى.
مىنە جاستارعا ءدارىس وقىپ, وي ءبولىسىپ, جۇمىس جۇرگىزۋ قاسيەتىن بىلگەن عالىمعا ناعىز بويىنداعى شىعارماشىلىق الەۋەتىنىڭ كوزىن اشۋ جولى! ناعىز عالىمدار سولاردان شىعادى. ستۋدەنتتەر ناعىز عالىمدى رۋحتاندىرىپ, شابىت بەرەدى. وزدەرى دە ۇستازدان كورىنبەيتىن قۋات, جىگەر, ءبىلىم الادى. دامىعان ەلدەردە عىلىمدى دامىتاتىندار – ۋنيۆەرسيتەت پروفەسسورلارى. ولارعا ەڭ ءتيىمدى رۋحاني لابوراتوريا – ستۋدەنتتەر اۋديتورياسى. ۋنيۆەرسيتەت تەورەتيك عالىمعا تاپتىرمايتىن ورىن. شىعارماشىلىق مۇمكىندىگىن شابىتتاندىراتىن ونداعان, جۇزدەگەن جاستاردىڭ قادالعان كوزدەرى, بەت بەينەسى, ىنتاسى. بۇل زاڭدىلىق. ۋنيۆەرسيتەت بەدەلىن كوتەرەتىن تالانتتى پروفەسسورلار كەرەك. مۇنداي پروفەسسوردىڭ جولىن كەسۋ – ونىڭ قىزمەتىن كوتەرۋ (ماسەلەن رەكتور, مينيستر ەتۋ) نەمەسە تومەندەتۋ. ناعىز عالىم باسقا جۇمىسقا بارمايدى. ول ستۋدەنتتەرسىز ويىن دامىتا المايدى. جاستارعا كەرەگى تاپتاۋرىن وي ەمەس, شىعارماشىلىق. ءار لەكتسيا – شىعارماشىلىق. جاقسى لەكتسيا وقۋلىقتى قايتالامايدى. ونى نەگىزگە الىپ جان-جاقتى تولىقتىرىپ, تەرەڭدەتىپ, لوگيكاعا قۇرىلادى. وي سالادى, ستۋدەنتتەر ساناسىن قوزعايدى. ستۋدەنتتەردىڭ الدىندا بەدەل جيناۋ بۇگىندە وڭاي ەمەس, وتە اۋىر جۇمىس.
كەلەشەكتە لەكتسيا عانا ەمەس, وقۋلىقتار دا لوگيكالىق تۇرعىدا جازىلاتىن بولادى. فاكتىنى ايتا بەرۋ, كادىمگى اقپاراتقا نەگىزدەلگەن لەكتسيا زامانى ءوتتى. ەندى ءبارى لوگيكاعا نەگىزدەلەتىن بولادى. بۇل الدىمەن وقۋلىق كولەمىن شاعىنداتادى. ەكىنشىدەن, جاستاردىڭ سەزىمى مەن ويىن قوزعاپ, قاناتتاندىرادى. كەرەگى – تەرەڭ ويلاۋ. باستى ماسەلە – وقۋلىق باستىرىلىپ تۇرادى. جەتكىلىكتى. بىراق ونى كىمدەر جازادى, بەلگىسىز. 25 جىلدان اسا ۋاقىتتا وقۋلىقتار جايى تالقىلانعان ەمەس. بۇل – كۇردەلى ماسەلە. وقۋلىقتى شىڭداي بەرۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن وقۋلىقتى جازعى كانيكۋل كەزىندە تالقىلاپ وتىرعان ءجون. ويتكەنى وقۋلىق – يدەولوگيا, نەگىزگى مەملەكەتتىك قۇرال. بىرەۋدىڭ جەكە مەنشىگى ەمەس.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
ۇعا اكامەديگى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
